– قۇسمان كارىم ۇلى, الەمدى ابىگەرگە سالعان ىندەت ءبىزدى دە اينالىپ وتپەگەنى بەلگىلى. تۇگەل جۇرت ءتورت قابىرعاعا قامالىپ, تەرەزەگە تەلمىرگەن شاقتا ءسىزدى قانداي وي مازالادى؟
– ونىڭىز راس, الەمدە كۇتپەگەن وزگەرىستەر ورىن الىپ جاتىر. ىرگەمىزدەن ەنتەلەي ەنگەن ىندەت بارىمىزگە ءبىر ءسات تەرەڭىرەك ويلانۋعا مۇرشا بەرگەندەي. قانشاما ازاماتتىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ, ەكونوميكاعا سالقىنىن تيگىزگەنىمەن, مىنا دۇربەلەڭ ويعا سالماق سالىپ, سانانى سەرپىلتىپ جاتىر ما دەيمىن. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, قىم-قۋىت تىرشىلىكتىڭ سوڭىنا تۇسكەن ادامزات بالاسى كەيبىر تابيعاتىندا بار قاراپايىم دۇنيەلەردەن الىستاپ, قاسيەت قالىبىنان اجىراپ بارا جاتقانداي ەدى. ادامداردان مەيىرىم كەتىپ, جاناشىرلىق ازايىپ, تابيعاتتى ايالاۋدان, ءومىردى سەزىنۋدەن قالدى. ەڭ سوراقىسى, جۇمىر باستى پەندەلەر اقشانى الدىڭعى ورىنعا قويىپ, ءبارىن شەشەدى دەگەندى بەرىك ۇستانىمعا اينالدىردى. جاس پەن كارى, باي مەن كەدەي دەپ جىككە بولمەگەن جامان ىندەت جاھان جۇرتشىلىعىنا بۇل قاعيدانىڭ قاتە ەكەنىن ۇعىندىرعانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. تاريح تولقىندارىن زەردەلەسەك, مۇنداي قاتەرلەر شامامەن ءجۇز جىل سايىن قايتالانىپ وتىرعان قالىپتى جاعداي ەكەنىن باعامدايمىز. بۇل دا جاراتۋشىنىڭ ادام بالاسىنا ەسكەرتۋى دەپ ۇققانىمىز ءجون شىعار. جاسىراتىنى جوق, ماسەلەدەن ساياسي استار ىزدەپ, سانانى سان ساققا جۇگىرتەتىن پىكىرلەر دە جاپپاي بەلەڭ الىپ جاتقانىن كوردىك. مەنىڭشە, بۇل قاتە پىكىر. ءار ادام بولعان جاعدايدان ساباق الىپ, حاكىم ايتقانداي, ءوزىن ەسەپكە تارتىپ, تىرشىلىككە شىنايى كوزبەن قاراۋعا ۇمتىلۋى كەرەك.
– الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇرلى چەللەندجدەر باستاۋ الدى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى كارانتين كەزىندەگى بوس ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانىپ, جۇرتتى جاقسى كىتاپتار وقۋعا شاقىردى. ءسىز نەمەن اينالىسىپ جاتىرسىز؟
– «الەمنىڭ ەڭ اقىلدى ادامدارىمەن سىرلاسقىڭ كەلسە – كىتاپ وقى» دەيتىن كەرەمەت ءسوز بار. راسىندا جاقسى كىتاپ – جاننىڭ سەرىگى. ول ادەبي شىعارما نەمەسە باسقا دا تانىمدىق تۋىندى ما, ماسەلە وندا ەمەس. ەڭ باستىسى, وقىعان دۇنيەسى ادامنىڭ جاقسى جاعىنا وزگەرۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزىپ, ىزگىلىككە بەيىلدەندىرسە يگى. بۇعان دەيىن دە وقىعان ابايدى, شاكارىمدى جانە دوستوەۆسكيدىڭ شىعارمالارىن قايىرا وقىپ جاتىرمىن. «قايتالاۋ – عىلىمنىڭ اناسى» دەمەۋشى مە ەدى؟! ءوزىم ەرەكشە باعالايتىن دانىشپانداردىڭ ەڭبەگىن كوڭىل كوزىممەن كورۋگە, جان دۇنيەممەن تۇيسىنۋگە كۇش سالىپ جاتقان جاي بار. بۇدان بولەك «زايىرلى مەملەكەتتەگى ءدىن مەن ءداستۇر ساباقتاستىعى» اتتى عىلىمي جۇمىسىمدى اياقتاۋعا جاقىن قالدىم. اللا تاعالانىڭ قاسيەتتى ەسىمدەرىن جاتتاۋدى قولعا الدىم. سوڭعى كەزدەرى ۇلت تانىمىنا قاتىستى بىرقاتار جايلار كوڭىلىمدى تىنشىتپاي جۇرگەنىن جاسىرا المايمىن.
– كوڭىلىڭىزگە مازا بەرمەي جۇرگەن ول قانداي الاڭ؟
– ءبىز ادەتتە ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق داعدارىس تۋرالى كوپ ايتامىز. البەتتە, مۇنى قاپەردە ۇستاۋ اسا ماڭىزدى. دەگەنمەن رۋحاني داعدارىسقا دا ۇشىراپ بارا جاتقانىمىزدى ۇمىتپاساق دەيمىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, جان دۇنيەمىزدىڭ ءوزىن پاندەميا جايلاپ العانىن بىلەمىز بە؟ كەيدە ماعان كەيبىر ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز تاسادا قالىپ بارا جاتقان جوق پا دەگەن وي كەلەدى. قىزمەت بابىمەن الەمدى ءجيى ارالايمىن. سوندا كوپ نارسەگە باس شايقاۋعا تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, ءوزىمىزدىڭ باۋىرلاس قىرعىز اعايىندار باستارىنان ايىر قالپاقتارىن تاستامايدى. ءتىپتى, سول ۇلتتىق باس كيىمىنىڭ قۇرمەتىنە ارنايى كۇن بەلگىلەپ, مەملەكەتتىك دارەجەگە كوتەرگەن. ولاردىڭ ۇعىمىندا ايىر قالپاعىن كيمەگەن قىرعىز ءوز ۇلتىنا قىرىن قارايتىن ادام بولىپ سانالادى. وزبەكستان مەن تاجىكستانعا بارساڭىز دا, قاي مەملەكەتتە جۇرگەنىڭىزدى بىردەن سەزەسىز. بىزدە دە ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ءيسى كەز كەلگەن جەردە اڭقىپ تۇرسا دەپ ويلايمىن. ارينە, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولماس. اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. الايدا بىزگە ءالى دە شيراقتىق كەرەك. كوپ دۇنيەلەرىمىزدى شەتەل پاتەنتتەپ الدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق سۋسىنىمىز قىمىزدى العا تارتساق تا جەتكىلىكتى. ەلىڭدە تۇرىپ جاتقان بارشا ۇلتتىڭ بالاسىن سىيلاۋ زايىرلى دا مادەنيەتتى مەملەكەتتىڭ ءىسى. دەگەنمەن ۇلتتىق كودىمىزعا بالاناتىن مىنەزىمىز بەن رۋحىمىزدى جوعالتىپ الماۋىمىز قاجەت. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەياسىندا دا تەرەڭنەن قاۋزالدى. بىزگە وسىنى ءجىتى تۇسىنەتىن كەز جەتتى. وكىنىشكە قاراي, ءداستۇرى مەن ءدىلى بىلاي تۇرسىن, توپىراعىن باسىپ جۇرگەن قاسيەتتى جەر-اناسىن قادىرلەمەيتىن جاستار كوبەيىپ بارادى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جەڭىپ, رۋحاني يممۋنيتەتىمىزدى كوتەرۋ ءۇشىن جاستارعا كوپ كىتاپ وقىتۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى تۇنىپ تۇرعان تاربيە. سوندىقتان رۋحاني باستاۋدى الىستان ىزدەمەگەنىمىز ابزال.
– ءيا, وتە وزەكتى ماسەلەنىڭ تامىرىن باسىپ وتىرسىز. جاڭا زايىرلى مەملەكەتتەگى ءدىن مەن ءداستۇر ساباقتاستىعىن وزەك ەتكەن عىلىمي ەڭبەگىڭىز تۋرالى دا ايتىپ قالدىڭىز. وسىعان ءسال كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز؟
– حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىندە يسلام ءدىنىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. تۇتاس العاندا يسلام ءدىنى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي وڭ ىقپال ەتتى. ياعني قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن يسلام ءدىنى ەرەكشە تۇرلەندىرىپ جىبەردى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر كەرىتارتپا ءدىني اعىمدار داستۇرلەردى قابىلداماي قارسى شىعادى. مولالاردى قيراتۋ, كەلىننىڭ سالەم سالۋىن شيرككە بالاۋ, باتاعا قارسىلىق, دومبىرانى ىسىرۋ, ايتىستان باس تارتۋ, ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاماۋ ت.ب. سولارعا ءتان قىلىقتار. مىسالى, ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن بەتاشاردىڭ تاربيەلىك ءمانى زور. قازاقتا جاس كەلىننىڭ ەكى جاعىنا تۇراتىن ايەلدەردىڭ جەسىر, جەڭىلتەك بولماۋى الدىن الا ەسكەرىلەتىن بولعان. جىراۋ بەتاشار جىرىندا جاڭا تۇسكەن جاس كەلىنگە اتا-ەنەسىن, ءۇي-ءىشىن تانىستىرادى, قانداي تۋىسقاندىق جاقىندىعى بار ەكەنىن, بەدەلىن, قادىر-قاسيەتىن شەبەر تىلىمەن جەتكىزىپ, ارقايسىسىنا جەكە-جەكە سالەم جاساتادى. ءداستۇر بويىنشا, جاڭا تۇسكەن كەلىندى بەتاشار جورالعىسى جاسالماستان بۇرىن قىز-كەلىنشەكتەردەن باسقا ەشكىم كورمەگەن. جاس كەلىن كەلگەن جاعىمەن تانىسا وتىرىپ, اربىرىنە ءوزىنىڭ ىزەتىن سالەم سالۋ ارقىلى بىلدىرگەن. مۇنى قۇبىجىق ەتۋدىڭ ەش رەتى جوق. سابيگە ات قوياردا اكەسى وڭ قۇلاعىنا ازان, سول قۇلاعىنا قامات وقيدى. بۇل دا يسلاممەن ساباقتاسىپ كەتكەن سالت. «اكەمنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى» دەپ ايتۋ قازاقتىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىستى جايت. ءاز ناۋرىزعا كەلسەك, ءداستۇرلى قازاق دۇنيەتانىمىندا ۇلىس كۇنى جىل باسى سانالعان. مەرەكەگە ارنايى دايىندىق جاسالىپ, بۇل كۇندەرى اۋىلدىڭ ەر ادامدارى ءبىر-بىرىمەن قوس قولداسىپ, ءتوس قاعىستىرادى; ايەلدەر قۇشاقتاسىپ, ءبىر-بىرىنە يگى تىلەكتەر ايتادى. ءبىرىن-ءبىرى مەرەكەگە ارناپ دايىندالعان ناۋرىزكوجە ىشۋگە شاقىرادى. ادەتتە, وسى كۇنى اۋىل اقساقالدارى ارالارى سۋىسقان اعايىن, تۋىستى ءبىر داستارقاننان ءدام تاتتىرىپ, تابىستىرعان, ەل ىشىندە كومەككە ءزارۋ قينالعاندار بولسا, ورتاقتاسا كومەك بەرگەن. ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تاريحي ماڭىزى تەرەڭدە. قىتىمىر قىستان شىققان ەل كۇن جىلىنىپ كوكتەمگە جەتكەنىنە قۋانعان. ءبارى دە جاڭا جىلدى ەرەكشە قۋانىشپەن قارسى الاتىن بولعان. قازاق مەرەكەلەرى ءاردايىم ۇلتتى ۇيىستىرۋعا قىزمەت ەتكەن. بۇدان باسقا دا, نەكە وتباسىلىق قاتىناستارعا ءدىننىڭ اسەرى بولعانى ايقىن كورىنەدى. ادام تۋىلعاننان باستاپ ومىردەن وتكەنگە دەيىنگى ارالىقتاعى ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ كوبى دىنمەن تىعىز ساباقتاسىپ, استاسىپ جاتىر. جەرلەۋ سالتتارىمىز دا ءالى كۇنگە تەك مۇسىلمان عۇرپىنا ساي وتكىزىلەدى. وسى سەبەپتى ءبىز ەشقاشان ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كەلبەتىمىزدى جويىپ الماۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ۇلتتىڭ ءتىلى, ءدىنى, تاريحى ۇنەمى جاڭعىرتىلىپ, زامانعا ساي ىلەسىپ وتىرۋى ءتيىس. ءوزىنىڭ ۇلتتىق تامىرىنان اجىراۋ ادامدى ءدۇبارا, ماڭگۇرتتىككە باستايدى. وندا ەلدىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. ەندەشە, قازاق ءۇشىن ءدىن مەن ءداستۇر ەگىز ۇعىمدى بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ دىنىمىزگە دە, داستۇرىمىزگە دە قۇرمەتىمىز جوعارى بولۋى ءتيىس. كەز كەلگەن تاۋەلسىز ۇلت ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ سۇيەگى جاتقان جەرگە زور قۇرمەتپەن قارايدى, اتا-بابا مۇراسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايدى. ءبىز دە وسى جايتتاردى نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
