وعان دەيىنگى 1 جىل ىشىندە بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءتيىستى ۇيىمدار ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ساراپشىلار ازىرگە مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ دايىندىعىنا كوڭىلدەرى تولمايتىنىن ايتىپ وتىر. الىس-جاقىن كورشى مەملەكەتتەردىڭ ساپاسى كۇماندى تاۋارلارى ىشكى نارىقتى تولتىرىپ, ءبىز ونى تالعاماي-تاڭداماي جۇتىپ, اعزاعا قاۋىپ توندىرەتىن ەلەمەنتتەرىن ءسىڭىرىپ جاتىرمىز. وزىمىزدە وندىرىلگەن نەمەسە سىرتتان كەلگەن تاۋارلاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى تالاپتاردى وزگەرتپەسەك, ددۇ مەن ەاەو قويعان شارتتى ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس.
ددۇ وسىعان دەيىن تمد ەلدەرىندە حيميالىق زاتتاردى باسقارۋ ءۇشىن ۇلتتىق جۇيەلەردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى تۋرالى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ كەلگەن بولاتىن. بىزگە كەزەك كەلگەنىنە دە ەكى-ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. تاياۋدا الماتىدا ەكى كۇنگە سوزىلعان بۇل جيىن ددۇ-نىڭ شىعىس ەۋروپا, كاۆكاز جانە ورتالىق ازيانىڭ كەيبىر ەلدەرىندە حيميالىق زاتتاردى باسقارۋ ءۇشىن ۇلتتىق جۇيەلەردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قۇرۋ جوباسى شەڭبەرىندە ءوتتى.
قازاقستانداعى تۇراقتى دامۋعا ىقپال ەتۋ ورتالىعىنىڭ وكىلى ۆەرا مۇستافينا القالى جيىن اياسىنداعى پلەنارلىق سەسسيادا قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, الەم حالقىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىن حيميالىق قۇرامى باسىم قوسپالارسىز كوزگە ەلەستەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتتى. ول اعزامىزعا اۋا, سۋ, جەر مەن جەل عانا ەمەس, وسىمدىك, ەت-ءسۇت ونىمدەرى ارقىلى ەنىپ جاتىر. قاراپايىم مىسال: ادامنىڭ اعزاسىنداعى سىناپ قالىپتى مولشەردەن اسىپ كەتسە, ول گورمونىنا اسەر ەتىپ, ءتۇرى اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپكەر بولادى. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ تۇيسىك ارقىلى گورموننان بەرىلەتىنىن مەديتسينا باياعىدا دالەلدەگەن. ادام بويىنداعى گورمونداردىڭ اۋىتقۋىنا سەبەپكەر بولاتىن كۇش – سىرتقى فاكتور, اۋا, سۋ عانا ەمەس, تاعام, كيىم جانە تۇرمىستا كەڭ قولداناتىن تۇرمىستىق تەحنيكالار قۇرامىنداعى زياندى حيميالىق قوسپالاردىڭ اسەرى ەكەن.
«35 جىلدىق تاجىريبەمدە اعزامداعى گورمونداردىڭ وزگەرىسى نەمەسە سىناپ مولشەرىن انىقتاپ بەرىڭىزشى دەپ دارىگەردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەن وتانداستارىم جايلى ەستىگەن جوقپىن», دەيدى ۆ.مۇستافينا.
ول سونداي-اق ەۋرووداق نەمەسە باتىستىڭ باسقا دا ەلدەرىندە بۇل جۇيەنىڭ زاڭدى كۇشكە يە بولعانىن دا ايتىپ ءوتتى. مىسالى, گەرمانيادا يمپورتتالعان نەمەسە ەكسپورتقا شىعاتىن تاۋارلاردىڭ تاڭباسىندا ونىڭ قۇرامى عانا ەمەس, سول ەلەمەنتتەردىڭ قانداي اۋرۋلاردىڭ جاسۋشالارىن قوزدىراتىنى, بويىندا دەرت بەلگىسى بار ادامداردىڭ بۇل تاۋاردى ساتىپ الۋعا بولمايتىنى تۋرالى كەڭەس بەرىلەدى, ءسويتىپ تاڭداۋدى تۇتىنۋشىنىڭ تالعامىنا قالدىرادى. تاۋارلىق تاڭباداعى بۇل مالىمەت جازباشا بەرىلەدى نەمەسە ونلاين وقۋعا دا مۇمكىندىك بار.
«تالعامى جوعارى تۇتىنۋشىنى قالىپتاستىرۋعا كەز كەلگەن مەملەكەت مۇددەلى. بۇل مىندەتتى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءاربىر تۇتىنۋشى ارەكەتتى وزىنەن باستاۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ زاڭدارى تۇتىنۋشىنىڭ تالعامىنا قاراپ قالىپتاسادى. قۇرامى 100 پايىز حيميالىق ەلەمەنتتەردەن تۇراتىن تسەللوفان قالتالار مەن پلاستيك بۇيىمداردىڭ اشىق اۋادا نەمەسە تەڭىز تۇبىندە ءبىر عاسىرعا دەيىن ىدىرامايتىنى بەلگىلى. ولار تابيعاتقا عانا ەمەس, ادامنىڭ اعزاسىنا دا كەرى اسەر ەتەدى. قوعامنىڭ قارسىلىعىنان قايمىققان ەو ەلدەرى, اقش-تىڭ رەسمي بيلىگى تاۋاردىڭ بۇل تۇرىنەن رەسمي تۇردە باس تارتقانىنا تالاي ۋاقىت بولدى. بىزدە دە ىلگەرىلەۋ بار. دۇكەندەردە تسەللوفان قالتالاردىڭ ورنىنا قاعازدان دايىندالعان بۇيىمدار ۇسىنىلا باستادى. ءبىز وسى جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك», دەدى ۆ.مۇستافينا.
سەمينارعا قاتىسۋشىلار بۇل مىندەتتى قازاقستاننىڭ جەكە جۇزەگە اسىرا المايتىنىن, بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ارقىلى عانا بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزەتىنىمىزدى ايتىپ ءوتتى. بۇل ءۇشىن ەاەو شەڭبەرىندە حيميالىق زاتتاردى تىركەۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, حيميالىق زاتتاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا جانە قورشاعان ورتا ءۇشىن تيگىزەتىن قاۋىپىن باعالاۋ, حيميالىق زاتتار مەن قوسپالاردى جىكتەۋدىڭ كلاسسيفيكاتسياسىن قۇرۋ نەمەسە سونداي شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتۋىمىز كەرەك.
جيىن بارىسىنداعى تاعى ءبىر سەميناردا يتاليانىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ وكىلى گۆيدو بەللومو ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە يتاليانىڭ حيميالىق زاتتاردى تىركەۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى ارقىلى ولاردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن كورسەتە وتىرىپ تانىستىرعان بولاتىن. بەللومونىڭ ايتۋىنشا, 1955-1960 جىلدارعا دەيىن اقش-تا, ەو ەلدەرىندە مەملەكەتتىك ءتىزىلىم ارقىلى دۇكەن سورەلەرىندە پايدا بولعان تاعام, تەحنيكا تۇرلەرىنىڭ حيميالىق قۇرامى جايلى حالىققا تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ساتىپ الۋعا شەشىم قابىلداعان تاۋاردىڭ سەرتيفيكاتىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى ەسكەرتىلىپ كەلدى. «بۇل ءۇردىس 1970 جىلدارعا دەيىن جالعاسقان. ددۇ ارقىلى جۇزەگە اسقان جوبا 15-20 جىل ىشىندە تالعامى جوعارى, ساۋاتتى تۇتىنۋشىنى قالىپتاستىردى. بۇل ءبىر دەمدە جۇزەگە اساتىن شارۋا ەمەس. بىراق تۇپكى ناتيجەگە تالعام عانا ەمەس, ءتوزىم دە جەتكىزەدى» دەگەن بولاتىن.
بەللومو مىرزانىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, زات نەمەسە تاعام قۇرامىنداعى حيميالىق زاتتار ەڭ الدىمەن ادامنىڭ گورموندارىنا اسەر ەتەدى. ال ادامنىڭ اعزاسىنداعى دەرت بەلگىلەرى گورمونعا تاۋەلدى. ادامنىڭ گورمونى جۇيكە جۇيەسىنە اسەر ەتەدى. بۇل بويدا بۇعىپ جاتقان گەنەتيكالىق دەرتتىڭ قوزۋىنا سەبەپكەر بولادى. ددۇ بۇل جوباسى وسىعان دەيىن بالتىق جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردە جۇزەگە استى», دەگەن ەدى گۆيدو بەللومو.
«تۇراقتى دامۋعا ىقپال ەتۋ ورتالىعىنىڭ» وكىلى ۆەرا دۋشكينا مۇنداي تاجىريبە كسرو ەلدەرىندە دە قولدانىستا بولعانىن ەسكە سالدى. مىسالى, 1960-70 جىلدارى كادىمگى تەلەديدار جاڭادان قولدانىسقا ەنگەن جىلدارى ادامدار ونىڭ رادياتسيالىق اسەرىنەن قورعانۋ ءۇشىن تەلەديدار كورگەندە كوزىن عانا اشىق قالدىرىپ, دەنەسىنىڭ قالعان بولىگىن ماتامەن تۇمشالاپ جاۋىپ الاتىن بولعانىن ايتتى. ءتىپتى كۇندەلىكتى تۇرمىستا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنە باستاعان تەحنيكا تۋرالى قوسىمشا اقپاراتتار تەلەديدارلار ارقىلى ءجيى بەرىلىپ تۇرعان. ناتيجەسىنە تاۋار ءوندىرۋشى ساپاعا باسىمدىق بەردى, تۇتىنۋشى وعان سەندى. «كسرو جۇيەسى جابىق ەسىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇردى. سىرتتان كەلگەن تاۋارلار ارنايى تەكسەرۋدەن ءوتىپ بارىپ, دۇكەندەرگە جىبەرىلدى. قازىر ونداي مۇمكىندىك جوق. ىشكى نارىققا تاۋار دوربالاپ تا, ۆاگونداپ تا ەنىپ, تەحنولوگيا جىل ەمەس, اي سايىن جاڭارىپ جاتىر. ءبىز ەلگە كەلىپ جاتقان تاۋاردى ەاەو شەڭبەرىندە تاۋارلاردى سەرتيفيكاتتاۋ تاڭباسى ارقىلى عانا ىرىكتەۋدەن وتكىزىپ, ساپا بەلگىسىن قويا الامىز. بۇل تۇتىنۋشىنى, قورشاعان ورتانى ساقتاپ قالۋدىڭ ازىرگە قولداعى بار مۇمكىندىكتەرى», دەيدى ۆ.دۋشكينا.
جيىن بارىسىندا جوباعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ حيميالىق زاتتاردى تىركەۋدىڭ ونلاين جۇيەسىن ازىرلەۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان بولاتىن. ددۇ-نىڭ وسى جولعى جوباسىن قابىلداعان گرۋزيا تاراپى ازىرلەگەن ءتىزىمنىڭ جوباسىمەن تانىستىردى. قازاقستاندىق تاراپ ازىرلەگەن ءتىزىمدى باسقا اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن بىرىكتىرۋگە, ماسەلەن, بەلارۋس ازىرلەگەن ءتىزىمنىڭ قۇرىلىمىمەن بىرىكتىرۋگە باسىمدىق بەرىپتى.
اتالعان جوبا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا حيميالىق زاتتاردى ءتيىمدى رەتتەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بويىنشا تاجىريبە الماسۋعا, ولاردى رەتتەۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, حيميالىق زاتتار تۋرالى اقپاراتتى ونلاين تۇردە جيناپ, ءبولىسۋ ءۇشىن تەحنيكالىق بازانى قۇرۋعا باسىمدىق بەرگەن.
جيىن بارىسىندا حيميالىق زاتتاردىڭ دەنساۋلىققا جانە قورشاعان ورتاعا اسەرى تۋرالى جۇرتشىلىقتى حاباردار ەتۋ, حيميالىق زاتتاردى باسقارۋ جونىندەگى جول كارتاسىن ازىرلەۋگە قاتىسۋ, حيميكاتتاردى باسقارۋ بويىنشا تەحنيكالىق, اكىمشىلىك, ادامي جانە قارجىلىق قاجەتتىلىكتەرگە باعالاۋ جۇرگىزۋ ماسەلەسى تاعى ءبىر پىسىقتالىپ, قورشاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتۋ قاۋپىنە باعالاۋ جۇرگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندە ەلىمىزدىڭ ءتيىستى مينيسترلىكتەرى مەن باسقا دا ۆەدومستۆولارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر انىقتالدى.
الماتى
