ەكولوگيانى ءىرى كاسىپورىندار بۇلدىرەدى
قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىنداعى مىندەتتەردى ەڭسەرۋ ءتيىمدى زاڭنامالار قابىلداۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. جالپى, ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنداعى ەكولوگيا سالاسىنا بايلانىستى نورمالاردىڭ باسىم بولىگىن, اسىرەسە وندىرىستىك كاسىپورىندارعا قاتىستى تالاپتاردى ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرتۋ اسا ماڭىزدى.
قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ءوندىرىس ورىندارىنان الىنعان ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ كوپ بولىگى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ەمەس, باسقا باعىتتارعا جۇمسالۋى. سونداي-اق كاسىپورىنداردى «جاسىل» تەحنولوگيا ەنگىزۋگە, وندىرىستىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋگە ىنتالاندىرۋ ءوز شەشىمىن تاپقانى ءجون...
كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, ەلىمىزدە بۇگىندە تۇرمىستىق قاتتى قالدىق (تقق) توگىلەتىن 3500-دەن استام ورىن بار. سونىڭ 82,4 پايىزى ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق نورماعا ساي كەلمەيتىن كورىنەدى. جىل سايىن ميلليونداعان توننا تۇرمىستىق قالدىق توگىلەتىن ورىنداردىڭ تالاپقا سايكەس بولماۋى قورشاعان ورتاعا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. شىن مانىندە, قازىرگى تاڭدا قوقىس الاڭدارى ماسەلەسىن وڭتايلى شەشەتىن قانداي دا ءبىر باعدارلاما قابىلدانار ەمەس.
بىلتىرعى 28 قاراشادا سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى جيناۋ جانە وڭدەۋ» تاقىرىبىندا ۇكىمەت ساعاتى وتكىزىلگەن-ءدى. وندا ءبىراز ماسەلە قاۋزالعان ەدى. سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, سەناتور ءابدالى نۇراليەۆ سول جيىندا قارالعان ماسەلەلەر جونىندە قىسقاشا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «مينيستر سەناتورلارعا قازاقستاننىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداما اياسىندا 2030 جىلعا قاراي ەلدەگى قالدىقتاردى وڭدەۋ ۇلەسى 40%-عا, 2050 جىلعا قاراي 50%-عا دەيىن جەتكىزىلۋگە ءتيىس ەكەنىن حابارلادى. ءوز سوزىندە سەنات توراعاسى داريعا نازارباەۆا تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى جيناۋ, كادەگە جاراتۋ جانە قايتا وڭدەۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارىپ, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار د.نازارباەۆا قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان راديواكتيۆتى قالدىقتار پروبلەماسىن ءوز الدىنا جەكە قوزعادى. ال سەناتتىڭ اتالعان كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءالي بەكتاەۆ ءوز سوزىندە ەلىمىزدە وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتار بويىنشا مونيتورينگتى, قايتا وڭدەۋدى جانە كادەگە جاراتۋدى قامتيتىن قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى ءىس جۇزىندە جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن جايت...».
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 130-دەي قوقىس وڭدەۋ كاسىپورىنى بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى ءىرى قالالاردا ورنالاسقان. ولاردىڭ كوپشىلىگى شاعىن كاسىپورىندار. مۇنداي وڭدەۋ ورىندارىنىڭ شاعىن قالالار مەن اۋدانداردا بولماۋى ونداعى كاسىپكەرلەردى قالدىقتاردى ءىرى قالالارعا تاسىمالداۋعا ءماجبۇر ەتۋدە. بۇل, ارينە, شارۋاسى شاعىن كاسىپكەرلەرگە قوسىمشا شىعىن بولاتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ءار قالاسىندا, اۋدانداردا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋگە ارنالعان ينفراقۇرىلىم بولعانى قاجەت-اق.
ەكولوگيا جونىندە ءسوز قوزعاعاندا ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە توقتالماي وتە المايمىز. ەسكى زاۋىتتار مەن ءتۇرلى ءوندىرىس وشاقتارى قورشاعان ورتانى لاستاۋ كوزىنە اينالعالى قاشان. ءبىرىنشى ساناتتاعى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ كوبى ءالى كۇنگە ەسكىرگەن تەحنولوگيالاردى قولدانادى. رەسمي مالىمەت بويىنشا, بۇل ساناتتا 2405 كاسىپورىن بار. ولاردان جىل سايىن شامامەن 3,9 ملن توننا زياندى زاتتار شىعادى. بۇل قازاقستاندا جىل سايىن قورشاعان ورتاعا 4,9 ملن توننا زياندى زات شىقسا, ونىڭ 80 پايىزى ءىرى كاسىپورىندارعا تيەسىلى ەكەنىن كورسەتەدى.
وتكەن جىلى بىلىكتى ساراپشىلار مەن بيزنەس-قاۋىمداستىق ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى ازىرلەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزدى. قۇجات ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ماقۇلداندى. كودەكستەگى نەگىزگى وزگەرىستەردىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىناداي: «قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ ءتارتىبىن (قواب) بارلىق تابيعات پايدالانۋشىلارعا ەمەس, ء«بىرىنشى ساناتتاعى» ءىرى كاسىپورىندارعا عانا قولدانۋدى قاراستىرادى. 2025 جىلدان باستاپ ء«بىرىنشى ساناتتاعى» ءىرى نىساندارعا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتار (كەر) قولدانىلماق جانە قورشاعان ورتاعا شىعارىندىلاردى ازايتۋعا باعىتتالعان ەڭ جاقسى قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردىڭ (ەقت) تەتىگى ەنگىزىلەتىن بولادى. ەقت-عا وتكەن كومپانيالار ەميسسيالار ءۇشىن تولەمنەن بوساتىلادى, ال قالعاندارىنا شىعارىندىلار ءۇشىن تولەم مولشەرلەمەلەرى 2028 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن 2, 4, 8 ەسە بىرتىندەپ وسەدى (2025 جىلدان باستاپ توپ-50 ءىرى كاسىپورىن ءۇشىن). جاڭادان قوسىلعان كاسىپورىندار ءۇشىن كەر الۋ مىندەتتى بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن 100% كولەمىندە تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى. سونىمەن بىرگە, ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلدار 10 ەسەگە ارتتىرىلادى...».
«جاسىل ەكونوميكا» عانا جارىلقايدى
ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ەڭسەرۋدە «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتۋ اسا ماڭىزدى. مۇنى دالەلدەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا سالاعا بايلانىستى قابىلدانۋى ءتيىس قۇجاتتار «جاسىل ەكونوميكا» قاعيدالارىن ساپالى تۇردە ىسكە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالعانى ابزال. سوندا عانا ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق كۇردەلى ماسەلەلەر شەشىمىن تاۋىپ قانا قويماي, «جاسىل ەكونوميكا» جاس قۇراقتاي جايقالۋعا بەت بۇرادى.
ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ەندىرۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا, تازا تەحنولوگيالار مەن ينفراقۇرىلىمدى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن حالىقارالىق قارجى مەكەمەسىمەن ءتيىمدى قاتىناس ورناتتى. ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, جالپى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ىسىندە جەك ۇلەسىن 2030 جىلعا قاراي 10%-عا, ال 2050 جىلعا قاراي 50%-عا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلۋدە.
وسى ورايدا سەناتور ءابدالى نۇراليەۆ سالانى زاڭنامالىق تۇرعىدا قولداۋ وزىندىك وڭ ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانىن ايتادى.
«جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭ قازاقستاننىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى, ونىڭ شەڭبەرىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا ۇلەسى 2050 جىلى 50% قۇراۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ ۇلكەن اۋماعى جاعدايىندا ەلەكترمەن جابدىقتاۋدى ورتالىقتاندىرۋدىڭ تيىمسىزدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جەك-ءتى پايدالانۋ شالعايداعى ەلدى مەكەندەردى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان شىعىنداردى ازايتۋعا جول اشادى», دەيدى سەناتور.
كونۆەنتسيا تابيعاتتى قورعاي الا ما؟
ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا سالاسىنداعى حالىقارالىق كونۆەنتسيالارعا قوسىلۋى جانە حالىقارالىق حاتتامالاردى راتيفيكاتسيالاۋى قوعامىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل ورايدا سەناتور ءابدالى نۇراليەۆ سوڭعى ۋاقىتتا اتقارىلعان وسى باعىتتاعى جۇمىستار جونىندە بىلاي دەيدى: سەناتتا «اقپاراتقا كىرۋ, شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋى جانە قورشاعان ورتاعا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا سوت ادىلدىگىنە قول جەتكىزۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا لاستاۋىشتاردىڭ شىعارىندىلارى مەن تاسىمالدارىنىڭ تىركەلىمدەرى تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى. قازاقستان 2000 جىلدان باستاپ اقپاراتقا كىرۋ, شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋى جانە قورشاعان ورتاعا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا سوت ادىلدىگىنە قول جەتكىزۋ تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ (بۇدان ءارى – ورحۋس كونۆەنتسياسى) قاتىسۋشىسى. حاتتاما – ورحۋس كونۆەنتسياسىنىڭ ءبىر بولىگى. حاتتاما كيەۆتە وتكەن «ەۋروپا ءۇشىن قورشاعان ورتا» بەسىنشى مينيسترلەر كونفەرەنتسياسى شەڭبەرىندە 2003 جىلعى 21 مامىردا ورحۋس كونۆەنتسياسى تاراپتارىنىڭ كەزەكتەن تىس كەڭەسىندە قابىلدانعان. حاتتاما – لاستاۋىشتاردىڭ شىعارىندىلارى مەن تاسىمالدارىنىڭ تىركەلىمدەرى تۋرالى (لشتت) العاشقى زاڭدىق تۇرعىدان مىندەتتى حالىقارالىق قۇجات. حاتتاماعا قوسىلۋ جۇرتشىلىقتىڭ اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتەدى ءارى جۇرتشىلىقتىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋىنا ىقپال ەتەدى. زاڭ 2019 جىلى 21 قاراشاداعى سەنات وتىرىسىندا قابىلدانىپ, وعان قازاقستان پرەزيدەنتى 2019 جىلى 12 جەلتوقساندا قول قويدى».
سەناتور ءا.نۇراليەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت حالىقتىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ەكولوگيالىق تۇيتكىلدەردى شەشۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسۋىن قولداۋى كەرەك. «قازىرگى كەزدە ماجىلىستە قارالىپ جاتقان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىنىڭ 3-تاراۋ, 23-بابىنىڭ 2-تارماعىندا: ء«اربىر ادامنىڭ, قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتى ءۇشىن قولايلى قورشاعان ورتادا ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى قۇقىقتارىن مەملەكەت تانيدى جانە كەپىلدىك بەرەدى» دەلىنگەن. اتالعان زاڭ جوباسى بۇگىندە ماجىلىستە تالقىلانۋدا, بىزگە, سەناتقا ءالى تۇسكەن جوق. دەسەك تە, تالقىلانىپ جاتقان زاڭ جوباسىندا جۇرتشىلىقتىڭ ەكولوگيالىق زاڭبۇزۋشىلىقتار بويىنشا سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعىنا, مەملەكەت پەن حالىقتىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋىنە زاڭنامالىق تۇرعىدا نەگىزدى مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن», دەيدى سەناتور.
قازاقستان 101-ورىندا تۇر
ەكولوگيالىق مادەنيەت – جالپى ادامزات مادەنيەتىنىڭ قۇرامداس بولىگى, ول تابيعاتتى قورعاۋ جانە تانۋمەن بايلانىستى. ءا.نۇراليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى جانە تابيعات رەسۋرستارىنىڭ سارقىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – قوعامنىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەت دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن. قوعامدى, ونىڭ ىشىندە جاستار مەن بالالاردى ەكولوگيالىق مادەنيەتتىلىككە تاربيەلەۋ ۇدايى نازاردا بولۋى ءتيىس. قوعامدا ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىككە قاتىستى وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەت.
سەناتوردىڭ سوزىنە قاراعاندا, جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى دايىنداۋ بارىسىندا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ەكولوگيالىق زاڭنامالارىنا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. «ەۋروپا ەلدەرىنىڭ زاڭناماسىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ سول ەلدەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى, الايدا جەكەلەگەن تابيعي نىسانداردى قورعاۋداعى باسىمدىلىق ءار ءتۇرلى: رۋمىنيادا, بولگاريادا, ۆەنگريادا اۋە, سۋ, باسقا تابيعي رەسۋرستار ءبىرىنشى كەزەكتە. گەرمانيا زاڭىندا, وسى ۋاقىتقا دەيىن زاڭبۇزۋشىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ەرەجەلەر بولعان جوق, ال رۋمىنيا زاڭى بىرقاتار ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى بەلگىلەيدى. قحر ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ مازمۇنىندا قاتاڭدىق جانە ەرەجەلەردى قاتال ساقتاۋ ەرەكشەلىكتەرى باسىمدىققا يە. ولاردىڭ زاڭى ايىپپۇلدار سالۋدان باسقا, ەكولوگيالىق زاڭداردى ورەسكەل بۇزعان ءىرى كاسىپورىنداردى جابۋعا دەيىن مۇمكىندىك بەرەدى. كاسىپورىننىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالادان تىس جەرگە كوشىرۋ ءتارتىبى دە زاڭمەن قاراستىرىلعان جانە ول مۇلتىكسىز ورىندالادى. قالاي دەسەك تە, ءبىز الەمنىڭ دامىعان ءبىر قاتار ەلدەرىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن زەردەلەي كەلىپ, ءوزىمىزدىڭ تابيعاتىمىزدىڭ, قوعامىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىنە بەيىمدەلگەن ۇلگىلەرگە جۇگىنۋگە تىرىسامىز», دەيدى سەناتور.
وسىندايدا قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى مەن لاستانۋىنا قاتىستى جاسالاتىن ءتۇرلى يندەكستەر بويىنشا كورسەتكىشتەر ويعا ورالادى... يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) ەكى جىلدا ءبىر رەت جاسايتىن The Environmental Performance Index-ءتىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا مەملەكەتتەر رەيتينگىندە ەلىمىز 2018 جىلى 101-ورىنعا جايعاسىپتى. بۇل ەلىمىزدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان اتقارۋشى بيلىك پەن حالىق ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تۇسىنە وتىرىپ, بىرلەسە قيمىلداعانى ابزال.
