ايراۋىق

كىتاپتا قالعان اتاۋلار

اڭگىمەنىڭ باسىن اقىرى اي­راۋىقتان باستادىق, ەندى ارعىسىن اي­تايىق. قاسىمنىڭ سۋرەتكەرلىك ءھام بايانداۋشىلىق شەبەرلىگىن ايقىندايتىن بىرەگەي تۋىندىسى – ء«سىبىر ومار» داستانى. ۇيقاسقا قۇرىلعانى بولماسا, بۇل شىعارما داس­تاننان گورى پوۆەسكە جاقىن. ءتىلى جاتىق ءارى تارتىمدى. باستىسى, شىعارمادا كەڭەستىك ناۋقانشىلدىق كەزەڭىندە ءبىرجولا جويىلىپ كەتكەن ءبىرتالاي جەر-سۋ اتاۋلارى ساقتالىپ قالعان. داستاننىڭ كىرىسپەسى ىسپەتتەس «ارناۋ» بولىمىندە:

 شىعۋشى ەم تايعا ءمىنىپ

شاقشاقبايعا –

زيرات قىپ بابالارىم جاتقان

سايعا –

...كەسىلگەن شاڭداق پەنەن

بايعاراسى,

التى كۇن اتپەن جۇرگەن

اينالاسى.

سۇلۋدىڭ تاعىمىنداي

جاراساتىن,

كومكەرگەن سۋدى تالى,

سايدى اعا­شى.

شاقاننىڭ الاكولى جاتقان

شال­قىپ,

تولقىعان قورعاسىنداي تۇرعان

بال­قىپ.

شىلىكتى ءمولدىر بۇلاق اققان قۋلاپ,

شىلدەدە كورگەن ەمەس ءشوبى قۋراپ.

«ايراۋىق» اتتى ولەڭىندە:

اناۋ قاسقات, ناماز,

قاراتەرەكتەن,

كەڭ ارالعا دەيىن ەگىن ەل ەككەن, –

دەگەن جولدارداعى شاقشاقباي, شاڭداق, بايعارا, شاقان, ناماز, قارا­­تەرەك توپونيمدەرىنىڭ بۇگىندە اتى وشكەن.

داستاننىڭ «قورعاندا» دەپ اتالاتىن بولىمىندە:

توبىلعا كۇرتەمىس پەن ەسەت كەلىپ,

قۇيادى سۇيەر وزەن ولارعا ەرىپ.

سازىگۇل, ەيتكەلدى مەن

سالتابساراي,

جارقىراپ جاتىر كولدەر

دوڭگەلەنىپ, –

دەگەن شۋماقتا اتالاتىن وزەن-كولدەر قوستاناي – قورعان شەكاراسىنىڭ قارسى بەتىندە جاتىر. بۇگىندە كۇر­تەمىس – كۋرتامىش, سۇيەر – سۋەر, ەيتكەلدى – يدگيلدي, ەسەت – يسەت بولىپ وزگەرگەن. ال سازىگۇل مەن سال­تابساراي گيدرونيمى مۇلدە جويىلىپ كەتكەن, قازىر باسقاشا اتالۋى مۇمكىن.

تاريحشى عالىم امانجول كۇزەن­باي ۇلى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە مەڭدىقارا اۋدانىندا 60-قا جۋىق قازاق اۋىلى جويىلىپ كەتكەنىن ايتتى. – مۇنى ماعان قاجي مامانوۆ اقساقال ايتىپ ەدى. ول كىسى سوعىس كەزىندە بۋحگالتەر بولعان ادام عوي. توبىلدىڭ جاعاسىندا 12 اۋىل, بەرگى تەڭىزدىڭ ماڭىندا دا كوپ اۋىل بولعان. سونىڭ بارلىعىنىڭ اتتارى بەرتىن كەلە جويىلىپ كەتتى. ەكىاشا, قاراقامىس, سارقامىس, جادىرا, قىل­مويىن, قىلى دەگەن اۋىلدار بولعان, ءبارى دە جوق قازىر. ونىڭ ەسەبىن العان ەشكىم جوق. ءبىز «قوستاناي وبلىسىنىڭ تاريحي توپونيميكاسى» دەگەن كىتابىمىزدىڭ ءبىرىنشى تومىنا ءبىرازىن كىرگىزدىك. بىراق بۇل اۋىلداردىڭ ناقتى ورنىن تاپ باسىپ ايتا المادىق. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرگەن كەزدە «پروبلەما مالىح دەرەۆەن» دەگەن بولدى. سول كەزدەگى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اندرەي ءبوروديننىڭ شىعارعان دۇنيەسى. شاعىن اۋىلداردا كىم تۇرادى؟ قازاقتار تۇرادى. ولار­دىڭ ءبارىن ءبىر-بىرىنە قوسىپ تاستادى. مال جايىلىمى ازايىپ, ءورىسى تارىلعان سوڭ, كوپشىلىگى تورعاي جاققا, باسقا وڭىرلەرگە اۋىپ كەتتى. ايتەۋىر قازاقتىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن ىستەلگەن شارۋا ەدى, سول ءوز ماقساتىنا جەتتى, – دەدى عالىم.

تەرىسكەي وڭىردەگى تالاي ەلدى مەكەن­نىڭ بايىرعى اتاۋىن ۇمىتتىرىپ, بىرنەشە ۇرپاقتىڭ جادىنان جويىپ جىبەرگەن ءداۋىر ءوتتى. ەگەر «جەر-سۋدىڭ اتى – تاريحتىڭ حاتى» بولسا, وسى حاتتىڭ جىرتىلعان بەتتەرى مەن كەتكەن قاتەلەرىن, وشكەن, كومەسكى تارتقان بەدەرىن بۇتىندەۋ بۇگىنگى ۇرپاق – ءبىزدىڭ موينىمىزدا تۇرعان پارىز ەكەنىن ەستەن شىعارىپ الماساق يگى.

«قاسىم قاسىم بولماسا, نەسى قاسىم...»

عۇمىرىنىڭ ءبىراز بولىگى الماتى شاھارىندا رۋحاني ورتادا وتكەن اقىن تۋعان جەرى – توبىل توپىراعىن, قازىنالى قوستانايىن ساعىنا جىرعا قوسادى. قاسىم – بەيىمبەت مايلين, مۇحتار اۋەزوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, كۇلاش بايسەيىتوۆا, ءماريام حاكىم­جانوۆا سىندى تۇلعالارعا ولەڭمەن ەسكەرتكىش تۇرعىزعان اقىن. ونىڭ «مەنىڭ اعام بەيىمبەت» اتتى ولەڭىندە بي-اعانىڭ مىنەزى, بولمىس-ءبىتىمى, ءتۇر-كەلبەتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىنا دەيىن شىنايى سۋرەتتەلەدى:

بالا ايتسا دا, شاعا ايتسا دا

ناناتىن,

پاڭدانبايتىن, بالدەنبەيتىن,

باراتىن.

نارەستەدەي ءسال نارسەگە رەنجىپ,

تومسىرايىپ, قاباق شىتىپ

 قالاتىن.

جاننان باقىت قىزعانباي-اق,

كۇندەمەي,

وزىمەنەن ءوزى بولىپ ۇندەمەي,

وتىراتىن ستولىنىڭ باسىندا,

تىپىر ەتپەي, كۇن دەمەي, نە ءتۇن

دەمەي.

جوعارىدا ايتتىق, قاسىم توعى­زاقوۆ قۋعىن-سۇرگىن كورگەن, اۋىر تاۋ­قىمەت ارقالاعان تاعدىرلى اقىن. ءبىلىم جولىن قوستانايدا باستاپ, ترويتسك, قازان, ماسكەۋدە جالعاستىرعان قالامگەر لەنينگرادتىڭ پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە, ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن ءبىرىنشى رەت تۇتقىندالىپ, قىلمىسى دالەلدەنبەي قاي­تا بوساتىلادى. ەكىنشى رەت ال­ما­­تىدا ءدال وسى ايىپپەن تاعى دا تۇت­قىندالىپ ءتورت ايدان سوڭ بوس­تان­دىققا شىعادى. كوپ ۇزاماي, 1934 جىلى قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ اۋدار­­ماشىلار ءبولىمىن باسقاردى. اقىن 1941 جىلى ءۇشىنشى رەت تۇتقىندالىپ, 15 جىلعا رەسەيدىڭ كراسنويارسك ولكەسىنە ايدالىپ كەتەدى. 1956 جىلى قىلمىسى دالەلدەنبەۋىنە بايلانىستى اقتالىپ شىقتى.

– ايتەۋىر پارتياعا تازارتۋ كەلەتىن بولسا, ءبىرىنشى وسى كىسىنى ۇستايدى ەكەن. مەن قاسەكەڭدى جاقسى بىلەتىنىم, ويتكەنى سىرباي ماۋلەنوۆ ەكەۋى دە ينتەرناتسيونال كوشەسى 129-ۇيدە تۇردى. قاسەكەڭنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەيدى بىلەتىندەردىڭ ءبارى ۆولكونسكايا دەيتىن. ويتكەنى ول كىسى سىبىردە ايداۋدا جۇر­گەن قاسەكەڭدى ارتىنان ادەيى ىزدەپ بارعان. سوندا كۇيەۋىمەن بىرگە تۇرعان. سونداعى ءبىر ايعا بەرەتىنى – ءبىر شيشا شەمىشكە مايى ەكەن. ءول-ءتىرىل, سونى جەتكىزۋ كەرەك. ءبىر كۇنى سول مايدى سۋ ەكەن دەپ بايقاماي قول جۋعىشقا قۇيىپ جىبەرگەن عوي. جانىمىز شىعىپ كەتە جازدادى – دەيدى, سودان قايتادان قوتارىپ الادى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ جەڭگەي جۇكتى بولىپ قالادى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ بالا دۇنيەگە كەلسە, قايتىپ اسىراماق؟ تاماق جوق قوي. سودان جەڭگەمىز بالانى ومىرگە اكەلمەۋدىڭ بارلىق امالىن ىستەپ باعادى. تۇسىك تاستاۋ ءۇشىن ادەيى ەڭ اۋىر جۇمىستاردى اتقارىپ, ازاپقا تۇسەدى. بالا مىڭق ەتپەيدى. سول جەردە حامزا ەسەنجانوۆ تا بولىپتى. حامەكەڭ: – ءاي, تاماعىمدى مەن-اق بەرەيىن, كەلسىنشى وسى بالا ومىرگە, تيمەڭدەرشى. كەلگىسى كەلىپ-اق تۇرعان جوق پا مىناۋ جارىق دۇنيەگە, – دەپ وزىنە تيەسىلى نانىن بەرىپتى. قايسىسى ەكەنىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر قاسەكەڭنىڭ ءبىر بالاسى ءسويتىپ سىبىردە دۇنيەگە كەلگەن, – دەيدى سەرىكباي وسپان ۇلى.

1930 جىلى قاسىم توعىزاقوۆتىڭ تۇڭعىش كىتابى – «جەدەل قارت» اتتى فەلەتوندار جيناعى جارىق كورەدى. 1980 جىلى داستان-ولەڭدەرى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. جيناقتىڭ العى ءسوزىن جازعان ءماريام حاكىمجانوۆا مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: «تەحنيكۋمدا وقىپ ءجۇرىپ قوستانايدىڭ «اۋىل» گازەتىنە ءتىلشى بولادى. اقىننىڭ ءبىرىنشى ولەڭى وسى گازەتتىڭ بەتىندە 1927 جىلى جارىق كورگەن. سودان كەيىن جاس تالاپتىڭ ىنتا-جىگەرى ارتا تۇسەدى. ءازىل-وسپاقتارى, كۇلكى-سىقاقتارى, باي مەن كەدەيدىڭ قاعىسى (فەلەتوندارى) «جەدەل قارت» دەگەن اتپەن قاپتاپ كەتەدى. قاسىم ءبىر سوزىندە: «اۋىل» گازەتىندەگى مەنىڭ ۇستازدارىم بەيىمبەت مايلين, جۇماش ەلەنوۆ, مەڭەتاي جاقسىلىقوۆ, حاسەن وزدەنباەۆ, جەكەن سارسەنبين, اقباس دۇيسەنباەۆ سياقتى مايتالمان ادەبيەتشىلەر ەدى. ول كىسىلەردىڭ ايت­قان اقىلى, كورسەتكەن كومەكتەرى مەنىڭ اقىن بولماسىما قويمادى» دەيدى.

قاسىم توعىزاقوۆ عافۋعا ەرىپ تورعايعا دا كەلگەن. قازاقتىڭ ماڭ­دايالدى قوس اقىنىن حالىق قۇشاق جايا قارسى الادى. بۇل تۋرالى ماعان وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ولكە تاريحىنىڭ بىلگىرى مارقۇم ورەكەن المات ۇلى ايتىپ بەرگەن ەدى.

– جانىندا نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, اسەت بەيسەۋوۆ بار. كەزدەسۋ وتكىزدىك. سودان قاسەكەڭ: ومىردە ەكى ازاماتتىڭ ەڭبەگىن ۇمىتپايمىن. بىرەۋى – قاسىم امانجولوۆ. «ۆاسيلي تەركيندى» اۋدارعان – قاسىم توعىزاقوۆ. بىراق ءوزى ءىستى بولىپ قالعان. سوندىقتان قاسەكەڭ: «قاسىم, سەن شىراعىم وسىنى ءوز اتىڭنان شىعارا بەر. ويتكەنى ماعان شىعارۋعا بولمايدى. قازىرگى جاعدايىمدى بىلەسىڭ. قالاماقىسى تيسە, بەرەرسىڭ» – دەدىم. ءبىر تيىنىن شىعىنداتپاي, بەرىپ تۇردى. قاسىمنىڭ ازاماتتىعى وسى. ەكىنشىسى – سىرباي» – دەدى. – 1943 جىلى تۇرمەدەن بوساپ, اياعىمدا جىرتىق رەزەڭكە ەتىگىم بار, ۇستىمدە ماي-ماي كۇپايكىم بار, قوستاناي تۋعان جەرىم, دەپ ساعىنىپ «بولشەۆيكتىك جول» گازەتىنىڭ رەداك­تسيا­سىنا كەلدىم. كىرسەم باسشىسى وبكومعا كەتىپتى. – ورىنباسارى بار, اناۋ ەسىكتە, – دەدى. ەسىكتى اشىپ كىرسەم, دەنەسى ىرىلەۋ, باسى دەنەسىنەن ۇلكەن, شاشى دۋدىراعان ارىق كەلگەن جىگىت تۇر ەكەن. جارالى قولىمەن مۇرنىن سيپاپ قويىپ وتىرادى ەكەن. – كىم بولاسىز, اقساقال, ءجونىڭىزدى ايتىڭىز, – دەدى. – مەن قاسىم توعىزاقوۆپىن, دەدىم. ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلىپ, مەن اۋدارعان «دەموننىڭ» بەس-التى شۋماعىن توگىپ-توگىپ جىبەردى دە, – سويتكەن قاسەكەم ەكەنسىڭ عوي, – دەپ قۇشاقتاي الدى. سودان: – ال جىگىتتەر, مەن جوقپىن ەكى-ءۇش كۇن بولمايمىن, – دەپ شينەلىن ساتىپ بازارعا, قايبىر جەتىسىپ تۇرعان كەز دەيسىڭ, ءۇش كۇندەي مەنى قوناق ەتتى عوي سىربايجان» – دەگەن اڭگىمەسىن ەستىپ ەدىم». ورەكەن اقساقال وسىلاي دەپ ەدى.

وكىنىشتىسى, بۇگىندە قاسىم تو­عى­زاقوۆ ەسىمىن كوزىقاراقتى زيا­لى قاۋىمنان باسقا جۇرت بىلە بەر­مەي­دى. اقىننىڭ كىتاپتارى دا جوق­تىڭ قاسى. وبلىستىق كىتاپحانا قو­رىندا 1980 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان جالعىز سارى كىتابى ساق­تالعان. قازاقتىڭ جەردە جاتقان قاسىمى جوق. وبلىس باسشىلىعى اي­ماقتا جاقسى جۇزەگە اسىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسىنا بيىل قاسىم توعىزاقوۆتى ەنگىزىپ, اقىننىڭ مۇراسىن, ءومىر-دەرەگىن زەرتتەۋ ىسىنە تۇرتكى بولسا, قاسىمنىڭ ايراۋىعىن قايتا ءتىرىلتىپ, قالامگەردىڭ ەسىمىن ۇرپاققا دارىپتەسە دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ايتپاقشى, اقىننىڭ ۇلى ەربولات توعىزاقوۆ ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «شال» فيلمىندەگى باستى كەيىپكەر – قاسىم شالدى سومداعان. قازىر الماتىدا تۇرادى.

قوستاناي وبلىسى