ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى كەزىندە حالىققا دەپوزيتكە سالاتىندارىڭىزدى ءۇش ۆاليۋتاعا ءبولىپ سالىڭىزدار دەپ كەڭەس بەرگەنى ەسىمىزدە. ال قازىر مۋلتيسەبەت جايلى ايتىلا بەرمەيدى. ساراپشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اقش دوللارىنا باسىمدىق بەرەدى.
ساراپشى ەرلان يبراگيمنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي باعىت قور نارىعى دامىماعان جانە شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس. ءتىپتى تەڭگە باعامى قازىرگىدەي قىرىق قۇبىلىپ تۇرعان زاماندا ەۋرونى دا, ءيۋاندى دە ساقتىق نۇسقاسى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. سەبەبى بۇل ەكەۋىنىڭ قۇبىلۋى بىردەي, الەمدەگى باعاسى تۇراقتى ۆاليۋتالاردىڭ قاتارىندا. قازاقستاندىق بانكتەردە وسى اتالعان ۆاليۋتالاردىڭ كەز كەلگەن تۇرىمەن دەپوزيت اشۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق ەۋرو نەمەسە يۋانمەن دەپوزيت اشۋ وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي بولعاندىقتان, ۇلتتىق بانك بۇل ماسەلەگە ەرەكشە توقتالىپ كورمەپتى.
بۇگىن-ەرتەڭ دوللار كۇرت قۇلدىرايدى دەگەنگە ەشكىم سەنبەيدى. دوللار – الەمدى بيلەپ العان ۆاليۋتا. «وسى تۇسىنىك قور نارىعىنىڭ دامۋىنا تەجەۋ», دەيدى ساراپشىلار. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, اقش ۆاليۋتاسى كۇن سونگەنشە سونبەيتىن, جەردى توپان سۋ قاپتاعانشا قۇنىن جوعالتپايتىن كوشباسشى ۆاليۋتا دەگەن كوزقاراس بار. سوعان قاراماستان ونىڭ ىرگەتاسى شايقالا باستاعانى, بۇرىنعىداي ورنىقتى ەمەس ەكەنى سوڭعى كەزدە كوبىرەك بايقالىپ ءجۇر.
ۆاليۋتالىق ەكسپەريمەنتتەرگە اكتيۆتەردى دوللارسىزداندىرۋ, جەرگىلىكتى ۆاليۋتالار مەن سۆوپتاردى قولدانۋ ارقىلى ساۋدا-ساتتىقتى وتكىزۋ, جاڭا بانكارالىق تولەم مەحانيزمدەرى مەن تسيفرلى ساندىق ۆاليۋتالار كىرەدى. ماۋسىمدا قىتاي مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى ءوز ۆاليۋتالارىندا ەكىجاقتى ساۋدانى كەڭەيتەمىز دەپ مالىمدەدى. ەاەو ەلدەرى ساۋدا-ساتتىقتى ۇلتتىق ۆاليۋتالارىمەن جۇرگىزۋگە كەلىستى. قازىردىڭ وزىندە يران, مالايزيا, تۇركيا جانە قاتار مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى كريپتوۆاليۋتالاردى, ۇلتتىق ۆاليۋتالاردى التىن مەن بارتەردى ساۋدادا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاۋدا.
RUSI اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى توم كيتينگتىڭ ايتۋىنشا, الەمدە مونوۆاليۋتانىڭ داۋرەنى اياقتالىپ كەلە جاتىر. بۇل باسقا ەلدەردىڭ امەريكانىڭ قارجىلىق كۇشىنە نارازىلىق ءبىلدىرۋى ەمەس, ءاربىر ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان شەشىم.
رەسەي ءوزىنىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگىن دوللارسىزداندىرۋدى 2013 جىلى باستاپ كەتتى. سول جىلدان باستاپ ورتالىق بانكى ءوزىنىڭ ۆاليۋتالىق رەزەرۆىندەگى دوللارلىق ۇلەستى 40%-دان 24%-عا ازايتتى. جاقىندا رەسەيدىڭ قارجى مينيسترلىگى ءوزىنىڭ ەگەمەندى قورىنداعى دوللارلىق ۇلەستى 125 ملرد دوللارعا ازايتۋ جوسپارىن جاريالادى. ورتالىق بانكى باسشىسى ەلۆيرا نابيۋللينا بۇل قادامعا اقش سانكتسيالارىنىڭ, سونداي-اق ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدى ارتاراپتاندىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسى سەبەپ بولعانىن سەزگەندىكتەن بارعانىن ايتتى. ء«بىز بىرتىندەپ كوپ ۆاليۋتالى حالىقارالىق اقشا جۇيەسىنە كوشۋدەمىز», دەيدى رەسەيدىڭ باس بانكيرى.
ە.نابيۋللينانىڭ پىكىرىمەن انگليا بانكىنىڭ گۋبەرناتورى مارك كارنيدىڭ ۇستانىمى ۇقساس. ول دوللارعا باعدارلانعان جۇيە تۇراقسىز بولاتىنىن اشىپ ايتتى.
ING 2020 جىلى رەسەيلىك تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ەكسپورتىنىڭ 62%-ى دوللارمەن جاسالادى دەپ كۇتەدى. 2015-2016 جىلى بۇل كورسەتكىش 80% ەدى.
2013 جىلى قىتايمەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ بارلىعى دەرلىك دوللارمەن ءجۇردى, قازىر ونىڭ جارتىسىنان دا از. رەسەيلىك شەنەۋنىكتەردىڭ پىكىرىنشە, بۇل وزگەرىستىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ساۋدانى جەدەلدەتۋ. دوللارمەن جاسالعان تولەمدەر بىرنەشە اپتاعا كەشىگۋى مۇمكىن, ويتكەنى قارجى دەلدالدارى سانكتسيالارعا تەكسەرىس جۇرگىزەدى.
قىتايدىڭ دۇنيەجۇزىلىك تۇتىنۋشىلىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە تسيفرلى پلاتفورمالىق كومپانيالارى ارقىلى اسەر ەتەتىنىن كورىپ وتىرمىز. كەيبىر جەردە Alipay لوگوتيپى Visa سياقتى ءجيى كەزدەسەدى. 2018 جىلى قىتاي شانحاي قور بيرجاسىندا RMB فيۋچەرستىك كەلىسىمشارتىن ەنگىزدى. 2016 جىلدان باستاپ قىتاي امەريكادا تىركەلگەن ءىرى كومپانيالاردى شاقىرعانى بەلگىلى. Alibaba گونكونگتا 13,4 ملرد دوللارعا قوسىمشا ليستينگ جاسادى. بۇگىندە قىتايدىڭ ورتالىق بانكى جاڭا تسيفرلى ۆاليۋتا بويىنشا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر.
قىتايدا بريكس-ءتىڭ باسقا ەلدەرىمەن (برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان جانە وڭتۇستىك افريكا) ورتاق كريپتوۆاليۋتا پلاتفورماسىن قۇرۋ ماسەلەلەرى تالقىلانۋدا. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, امەريكانىڭ گەوساياسي باسەكەلەستەرى دوللاردىڭ ۇستەمدىگىنەن اۋلاق بولعىسى كەلەتىنى تاڭعالارلىق ەمەس. بىراق بريتاندىقتاردى تاڭداندىراتىنى, ونىڭ وداقتاستارى دا دوللارسىزدانۋدى قولدايدى ەكەن.
2019-2024 جىلدارداعى مانيفەستىندە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر لەيەن: «مەن ەۋرونىڭ حالىقارالىق ءرولىن كۇشەيتكىم كەلەدى», دەدى. ال ونىڭ بۇرىنعى مۇشەسى جان-كلود يۋنكەر دوللاردىڭ ەۋروپالىق ەنەرگەتيكالىق ساۋداداعى ۇستەمدىگىن «كەمشىلىك» دەپ اتادى, ويتكەنى يمپورتتىڭ تەك 2%-ى اقش-تان كەلەدى.
كەز كەلگەن رەزەرۆتىك ۆاليۋتانىڭ شىنايى سىناعى – قارجىلىق داعدارىس. كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەسۆار پراساد «دوللار قاقپانى» كىتابىندا: «داعدارىس كەزىندە دوللار جەڭىسكە جەتەدى. امەريكاداعى 2007-2009 جىلدارداعى داعدارىس ونىڭ قاۋىپسىز باسپانا مارتەبەسىن ءبىرشاما كۇشەيتتى. الەمدىك ساۋدا, جيناق, نەسيەلەر مەن رەزەرۆتەر كوبىنە بىردەي ۆاليۋتادا بولعان كەزدە بۇل كۇشتەر ءبىر-ءبىرىن نىعايتادى», دەپ جازعان. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, داعدارىس كەزىندە باسقا ۆاليۋتالاردىڭ بىردە-ءبىرى اقش دوللارىمەن تەڭەسە المايدى. «الەمدىك ساۋدا, جيناق, نەسيەلەر مەن رەزەرۆتەر كوبىنە بىردەي ۆاليۋتادا بولعان كەزدە, الەمدىك ۆاليۋتالار ءبىر-بىرىنە كۇش بەرەدى», دەيدى ول.
بىراق ساراپشىلار دوللاردىڭ دەفولتىن كۇتۋ بوس نارسە ەكەنىن ايتادى. ونىڭ دەفولتقا ۇشىراعانى ەشكىمگە دە قاجەت ەمەس. سوندىقتان قارجىنىڭ ەلۋ پايىزىن تەك دوللارمەن ساقتاعان ءجون. ال قالعانىن تەڭگەگە اۋدارۋ كەرەك. تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى قۇبىلمالىلىعى 20%-عا دەيىنگى ارالىقتا. بۇل كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ۇلكەن كورسەتكىش. دوللاردىڭ دەفولتقا ۇشىراۋى مۇمكىن ەمەس بولسا, وندا ەۋرونىڭ ءبىر قالىپتى باعانى ۇستاپ تۇرۋى دا قالىپتى جاعدايعا اينالادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەلەر جىلى ەۋروايماق تاعى دا قارجىلاي قولداۋعا ءزارۋ بولادى. ەۋروپا ەلدەرىندە ءجۇرىپ جاتقان قارجىلىق كومەكتەردىڭ تىم تەرەڭدەپ, تامىرلانىپ العان داعدارىستىڭ بەتىن قايتارا المايتىنىن ساراپتاي كەلە, كەيبىر ساراپشىلار ەۋروپالىق ۆاليۋتانىڭ بۇل شارىقتاۋى الدامشى ەكەنىن باسا ايتۋدا.
قازاقستاندىق ساراپشى ءىلياس يساەۆ ادامداردىڭ دوللارعا دەگەن پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تاۋەلدىلىگى ۇلتتىق ۆاليۋتانى بىرتە-بىرتە السىرەتۋگە اپاراتىنىن ايتادى. ءوز ەلىندە جولى بولماعان تەڭگەنىڭ باسقا ەلدە باعالانارىنا ەشكىم سەنبەيدى. ال بىزدە حالىق ساتىپ الاتىن زاتىنىڭ باعاسىن الدىمەن دوللارمەن بەكىتىپ, ونى تەڭگەگە اۋدارىپ جاتادى. سىرتقا شىعاراتىن ەكسپورتى نەمەسە شەتەلگە جۇمىس بابىمەن ساپارعا ءجيى شىعاتىندار ءۇشىن دوللار قاجەت. قاراجاتتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن ولار ونسىز دا دوللارمەن ساقتايدى. ال ەندى ەكسپورتتىق بيزنەسپەن اينالىسپايتىندار, بيزنەسىن ەل ىشىندە جۇزەگە اسىراتىندار نە ءۇشىن جەردى, كولىكتى, پاتەردى دوللارمەن باعالاۋى كەرەك؟», دەيدى ول. دوللارعا دەگەن تابىنۋدى شىنىندا دا ءوزىمىز قولدان تۋدىرىپ وتىرعانىمىزدى كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى بايقايمىز. كۇنكورىستەن ارتىلعان قارجىنى دوللارعا اۋدارامىز. ساتىپ العان كولىگىمىزدى دە دوللارمەن ەسەپتەيمىز. ءتىپتى تۋعان-تۋىستار اراسىندا توي-تومالاق كەزىندە اۋىسىپ جۇرە بەرەتىن كادەسىيلارىمىزدىڭ دا دوللارمەن باعالانعانىن ءتاۋىر كورىپ تۇرامىز. ءتىپتى بالالارعا دەيىن كوڭىلدەرىنە قونىمدى زاتتاردىڭ باعاسىن «قانشا باكس» دەپ سۇراپ جاتادى. سول ۇرپاق ەرتەڭ ەرجەتكەسىن ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى اقش دوللارىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن الىستاتۋ ءۇشىن نە ىستەي الادى؟ جوق, مۇناي داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە «تەڭگەگە كۇش بەرۋ ءۇشىن سەندەر نە ىستەدىڭدەر؟» دەپ ءبىزدى كىنالاي ما؟ ول جاعى بەلگىسىز. بىلەرىمىز, اقش دوللارىنا دەگەن تاۋەلدىلىك ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ عانا ەمەس, ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ دا بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ جاتىر. قولى جەتكەندەر كوك قاعازعا قاراپ مارقايادى. قولى جەتپەگەندەر سولاردىڭ بايلىعىنا قاراپ جاۋتاڭدايدى.
الماتى
