تراۆماتيكالىق تاپانشا قورعانىس قۇرالى ما, الدە قاۋىپتى قارۋ ما؟
امەريكانىڭ اتاقتى جازۋشىسى ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ ءبىر كەزدە «پروششاي, ورۋجيە» دەگەن رومان جازعانى بەلگىلى. بۇل ايگىلى رومان قازاق ادەبيەتىنىڭ ەسىگىنەن «قوش بول, مايدان» دەگەن اۋدارمامەن ەندى. بىراق تاعدىر تالكەگى وڭاي ەمەس ەكەن, سول بەلگىلى قالامگەر, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءوزى «قوش» ايتقان قارۋدى ءوز-وزىنە جۇمساپ, جارىق دۇنيەدەن وزدى. ادامزاتقا «قارۋمەن (سوعىسپەن) قوشتاسىڭدار» دەپ تاعىلىم ۇيرەتكىسى كەلگەنىمەن, سۇرى جامان سول سۋىق قارۋدىڭ الدىندا ەڭ الدىمەن ءوزى السىزدىك تانىتتى. بۇعان مىسال از ەمەس, قارۋ ۇستادى, سەرىلىكپەن اڭشىلىق قۇردى جانە سول سۋىق قارۋ اقىرى جانىن الىپ تىندى.
تراۆماتيكالىق تاپانشا قورعانىس قۇرالى ما, الدە قاۋىپتى قارۋ ما؟
امەريكانىڭ اتاقتى جازۋشىسى ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ ءبىر كەزدە «پروششاي, ورۋجيە» دەگەن رومان جازعانى بەلگىلى. بۇل ايگىلى رومان قازاق ادەبيەتىنىڭ ەسىگىنەن «قوش بول, مايدان» دەگەن اۋدارمامەن ەندى. بىراق تاعدىر تالكەگى وڭاي ەمەس ەكەن, سول بەلگىلى قالامگەر, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءوزى «قوش» ايتقان قارۋدى ءوز-وزىنە جۇمساپ, جارىق دۇنيەدەن وزدى. ادامزاتقا «قارۋمەن (سوعىسپەن) قوشتاسىڭدار» دەپ تاعىلىم ۇيرەتكىسى كەلگەنىمەن, سۇرى جامان سول سۋىق قارۋدىڭ الدىندا ەڭ الدىمەن ءوزى السىزدىك تانىتتى. بۇعان مىسال از ەمەس, قارۋ ۇستادى, سەرىلىكپەن اڭشىلىق قۇردى جانە سول سۋىق قارۋ اقىرى جانىن الىپ تىندى.
تاعى ءبىر جازۋشى, ورىستىڭ ۇلى سۋرەتكەرى انتون چەحوۆ: «ەگەر ساحنا تورىندە مىلتىق ءىلۋلى تۇرسا, سپەكتاكلدىڭ سوڭىنا دەيىن ول اتىلۋى ءتيىس», دەگەن. دەمەك, قارۋ ويىنشىق ەمەس. ونىڭ قاي ءتۇرى دە قاۋىپتى. اسىرەسە, ۇيدە تۇرسا, ول مىندەتتى تۇردە اتىلادى. ال اقىل-وي يەلەرى – ادامدار اللا تاعالانىڭ اماناتتاپ بەرگەن جانىن قال-قادەرىنشە ۇزاعىراق ساقتاۋعا ءتيىس.
وركەنيەتى وركەندەگەن بۇگىنگى اقش سوناۋ «جابايى امەريكا» دەگەن اتاققا يە بولىپ تۇرعان تۇستا, سول ەلگە ناپاقا ىزدەپ شارتاراپتان بارعان بۇزاقىلار مەن بايلار ماسەلەنى تاپانشا ارقىلى شەشكەن. ءتىپتى, ول ادەت سانگە اينالىپ, سەرىلىكتىڭ بەلگىسى سانالا باستاعان. باتىس كينوستۋديالارىنىڭ ەجەلگى امەريكا تۋرالى تۇسىرگەن فيلمدەرىن تاماشالاپ وتىرساڭىز, باستى قاھارماندارىنىڭ جامباستارىندا تاپا-تال تۇستە سالپاڭداپ رەۆولۆەر جۇرەدى. ال ات ۇستىندە وتىرعان ۇندىستەردىڭ يىقتارىنان ساداقپەن بىرگە مىلتىقتىڭ ۇڭعىسى دا شوشايىپ تۇرادى. «بۇكىردى مولا دا تۇزەي المايدى», ءبىر ءتۇيىر قورعاسىننىڭ كەسىرىنەن اقش-تىڭ كوپتەگەن ازاماتتارى جازىقسىزدان-جازىقسىز, و دۇنيەلىك بولىپ جاتقانىنا قاراماستان, و جاقتا قارۋ ساتۋ مەن قارۋ ۇستاۋ ءالى كۇنگە دەيىن ءسان. ماسەلەن, جۇيكەسى جۇقارعان بىرەۋ كەلەدى دە مىلتىعىمەن (اۆتوماتىمەن) وشارلى وتباسىن نەمەسە كوللەدج ۇستازدارى مەن وقۋشىلارىن قىرىپ سالىپ كەتە بارادى. جامان ادەت جۇققىش كەلەدى. قان ءيسى مۇڭكىگەن بۇل ادەت جىلىمداي جىلجىپ وتىرىپ ەۋروپاعا دا جەتتى. ەۋروپامەن ەنشىلەس بولامىز دەپ جالپىلداپ جۇرگەن «جاڭا قازاقتار» دا قازىر گازبەن, رەزەڭكەمەن اتىلاتىن تاپانشالارمەن قال-قادەرىنشە «قارۋلانىپ» جاتىر. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ ورتالىق قالالارىنداعى اڭشىلىق دۇكەندەردە مىلتىقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى سىقىپ تۇر. اۆتوماتىن الاسىڭ با, ۆينتوۆكاسىن قولاي كورەسىڭ بە, ءوز ەركىڭ. وقشانتايلارى دا جەتەرلىك. ەشكىم ساعان «قوي» دەمەيدى. ءتيىستى مەكەمەلەردەن «دەنى ساۋ» دەگەن انىقتاما قاعازىڭ بولسا بولدى, اقشاسىن تولە دە, الىپ كەتە بەر.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تاراز قالاسىندا 7 ادامدى تاپا-تال تۇستە اتىپ ولتىرگەن قانىشەردىڭ سويقانىن ەشكىم ۇمىتا قويماعان شىعار. سوندا ول دا قالانىڭ ورتاسىنداعى اڭشىلار دۇكەنىنە باسا-كوكتەپ كىرىپ بارىپ, دۇكەندەگى ءبىر ادامدى اتىپ ءولتىرىپ, تاڭداعان مىلتىعىن الىپ كەتە بارعان بولاتىن. سول دۇكەنگە مەن دە بارعانمىن. ءبىر اپتا بۇرىن. ويىم گاز تاپانشاسىن ساتىپ الۋ ەدى. باعىما وراي ونداي تاپانشا جوق بولىپ شىقتى. ساتۋشى ونىڭ ورنىنا تراۆماتيكالىق تاپانشانى كورسەتتى. «قاسيەتتەرىن» سۇراپ ەدىم, مەنى «ويناپ تۇر» دەپ ويلادى ما, ساتۋشى ايەل ونشا جاۋاپ بەرە قويمادى. سوسىن بۇل دۇكەنگە قايتىپ كەلمەستەي رەنجىپ كەتكەنمىن. ارادا ءبىر اپتا وتكەندە, و, توبا, جەتى ازاماتتىڭ تۇبىنە جەتكەن جاڭاعىداي قاندى وقيعا تۋرا سول جەردە بولدى. سودان جولاماي كەتتىم.
قىلمىستىڭ «جاقسىسى» بولمايتىنى سياقتى, قارۋدىڭ دا «جاقسىسى» بولمايدى. ول نىساناسىن نە ولتىرەدى, نە ءولىمشى ەتەدى. بىردە ءبىر تانىسىم تىم ەرتە تەلەفون شالدى. ۇنىندە ابىرجۋ بار. ايتۋىنا قاراعاندا, بالاسى سول ءتۇنى مەيرامحانادا تۋعان كۇنىن تويلاپ وتىرىپ, بوتەن جىگىتپەن بولمايتىن نارسەگە بولا رەنجىسىپ قالادى. تار جەردە ءبىر-ءبىرىن يىقتارىمەن قاعىپ وتكەن بە, بىردەڭە. بىراق اناۋ بۇزىقتاۋ ەكەن. قالتاسىنا سالىپ جۇرگەن تراۆماتيكالىق تاپانشاسىن سۋىرىپ الىپ تانىسىمنىڭ بالاسىن نىساناعا اپ اتىپ كەپ جىبەرەدى. وق كوزدىڭ قاراشىعىن اعىزىپ ءتۇسىرىپ, تۋرا سۇيەككە بارىپ قادالادى. قازىر ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان سول بوزبالا ءبىر كوزىنەن زاعيپ بولىپ قالدى. كوزىنىڭ زاعيپتىعىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن, ارينە, جاساندى كوز سالعىزىپ العان. بىراق ول ساۋ كوزدەي قايدان بولسىن. ال ونى اتقان بۇزاقى شە؟ ءبىر قالادا تۇرامىز, ول دا تانىسىمىزدىڭ بالاسى بولىپ شىقتى. اكەسى ەلگە بەلگىلى ازامات ەدى, ءبىراز جىل بۇرىن اۋرۋدان قايتىس بولىپ كەتتى. ايەلى بولسا, «ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى» دەدى مە, باسقا جار تاپتى. بالاسى اكەسى سياقتى قالاممەن ەمەس, قارۋمەن دوس بولدى. ونىڭ «ساباعى», مىنە, التى جىل اباقتىعا قامالدى. «قورعانىس قۇرالى» دەپ دارىپتەلەتىن قارۋ ەكى جىگىتتى دە قورعاي المادى, قايتا ومىرلەرىن وكسىتتى.
وسى تاقىرىپتى ويعا الىپ, جوسپارىما ەنگىزگەن كەزدە مەنىڭ تراۆماتيكالىق قارۋدىڭ قاۋپى تۋرالى دەرەك پەن دايەكتەرىم تىم از ەدى, بىراق ۋاقىت وتە كەلە ونى قاساقانا قولدانۋ ارقىلى ادام ءولتىرۋ مەن ءولىمشى ەتۋ دەرەكتەرىنىڭ كوبەيىپ كەتكەنى سونشا, قايسىسىن پارىقتاپ, قايسىسىن پايىمدارىمدى بىلمەي ساستىم. اڭشى مىلتىعىن دا وڭدى-سولدى اتىپ جۇرگەندەر بار ەكەن. جۋىردا جۋالى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ادام ولتىرگەنى ءۇشىن قولعا ءتۇستى. ول وسى اۋداننىڭ 27 جاستاعى جەرگىلىكتى تۇرعىنىن كوكىرەك تۇسىنان اتقان. ول وزىنە تيگەن وقتان ورتالىق اۋرۋحانادا قازا تاپتى. كۇيەۋ بالا مەن قايناعا اراسىنداعى قاندى وقيعا قاراباستاۋ اۋىلىندا بولعان. قىلمىسكەر ءوز اتىنا تىركەلگەن يج-27 ماركالى 16 كاليبرلى قوساۋىزىن «ىسكە» قوسقان.
مۇنداي جاعداي كەرەكۋ ماڭىندا دا بولىپتى. اتاپ ايتساق, پاۆلودار وبلىسىنىڭ تەرەڭكول اۋىلىنداعى جاستار اراسىندا توبەلەس بولىپ, «تاياق جەگەن» جاقتىڭ اعايىندارى كەك قايتارۋ ماقساتىندا «جەڭىمپازداردى» مەيرامحانادا وتىرعان جەرىنەن تاۋىپ, «ماسەلە شەشۋگە» كىرىسەدى. بىراق ونىڭ سوڭى اتىسقا ۇلاسقان. سونىڭ سالدارىنان 22 جانە 23 جاستاعى ەكى جىگىت تراۆماتيكالىق قارۋدان اتىلعان وقتىڭ زاردابىنان اۋىر جاراقات الادى. بىراق جابىرلەنۋشىلەر جاعى قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنا شاعىمدانۋدان باس تارتىپ, كەك قايتارۋعا كەلەدى دە قارۋ قولدانعانداردى ءبىر توپ جىگىت بولىپ ۇرا باستايدى. سول كەزدە مىلتىق ىسكە قوسىلىپ, توبەلەسكەندەردى اجىراتىپ جۇرگەن 23 جاستاعى جىگىت كوز جۇمدى. بۇل ۇرىس-كەرىستە دە تراۆماتيكالىق قارۋ قولدانىلعان. اياعى نە بولدى؟ ادام ولتىرگەن قىلمىسكەر 15 جىلعا كەسىلسە, 23 جاسار جىگىت جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى.
تراۆماتيكالىق قارۋدى قورعانۋ ەمەس, قورقىتۋ ماقساتىندا قولدانۋدان قاراعاندى وبلىسىنداعى مايوروۆكا اۋىلى اكىمىنىڭ تۋىسقاندارى دا باس تارتپاپتى. سونىڭ سالدارىنان 20 ادام جارالانىپ, بىرەۋى اۋىر جاعدايدا اۋرۋحاناعا تۇسكەن. اكىم بولسا سايلاۋعا ءتۇسكەلى وتىر ەكەن. وقيعا دا سول باسەكە تۇسىندا ورىن الىپ, اكىمدى قولداعان نەمەرەلەرى اۋىلداستارىنا ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋدىڭ ورنىنا, اۆتوكولىك تەرەزەسىنەن وق جاۋدىرعان. ال اۋىل اكىمى ءوزىنىڭ بۇل وقيعاعا قاتىسى جوق ەكەنىن ايتادى. ارينە, بۇل جەردە كىمنىڭ كىنالى, كىمنىڭ سۇتتەن اق, سۋدان تازا ەكەنىن تەرگەۋ ورىندارى مەن سوت ۇكىمى ايتا جاتار, بىراق اقيقاتى – اۋىلدا مىلتىق اتىلىپ, كوپتەگەن ادامدار جاراقات الدى.
الماتى قالاسى دا جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردىڭ ورداسىنا اينالدى. كۇن سايىن ەستيتىنىڭ كولىك اپاتى, سوسىن اتىپ كەتۋ, شاۋىپ كەتۋ... مىسالى, ماۋسىم ايىندا الماتىدا ەكى بۇزاقى مىلتىقتان وق جاۋدىرىپ, 3 ادامدى جاراقاتتاعان. ولاردىڭ قولىندا اڭشىلىق مىلتىقپەن بىرگە تراۆماتيكالىق تاپانشا دا بولىپتى. وقيعا بولعان جەردەن «ۆاز-21144» اۆتوكولىگىنە ءمىنىپ تايىپ تۇرعاندار قازىر ىزدەستىرىلۋدە. «ماگنۋم» سۋپەرماركەتىندە دە وسىنداي جاعداي ورىن الدى. كەشقۇرىم ءبىر توپ جىگىت تاپ ەسىكتىڭ كوزىندە ەكى جىگىتتى اتىپ, قاشىپ كەتكەن. جەدەل جاردەم دارىگەرلەرى ولاردىڭ بىرەۋىن اۋرۋحانا جاتقىزسا, ەكىنشىسى ەم-دومنان باس تارتىپ, وقيعانىڭ قالاي بولعانىن ايتىپ بەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, ول جولداسىمەن دۇكەننەن شىعىپ كەلە جاتقان كەزدە قارسى الدىنان ءبىر توپ جىگىت كەزدەسىپ بىرەۋى «مىنە, مىناۋ سولار» دەگەن دە قارۋىن الىپ, بىرنەشە رەت اتىپ جىبەرگەن. بايقاپ وتىرساڭىزدار, تراۆماتيكالىق قارۋ ساتىلىمعا شىققالى بەرى ادام اتۋ «روگاتكامەن» تورعاي اتۋدان دا وڭاي بوپ كەتكەن سياقتى.
ارينە, بۇل اۋا جايىلۋشىلىقتىڭ ءبارى بيلىك نازارىنان تىس قالىپ جاتقان جوق. قوعام دا وياندى. زاڭ شىعارۋشى ورگاندار دا ءۇن قاتا باستادى. ەڭ باستىسى, كەش تە بولسا جاستاردىڭ قولىنا قارۋ ۇستاتۋعا بولمايتىنىن ءتۇسىندى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى مەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سپيكەرى دە ەلىمىزدە تراۆماتيكالىق قارۋدى ساتۋعا قارسى شىقتى. ەندى ءتيىستى ورىندار تۇرعىنداردان تراۆماتيكالىق قارۋلاردى جيناي باستايتىن بولادى. بىزگە جەتكەن مالىمەتتەر بويىنشا, بۇگىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ قولىندا 43 مىڭ دانا تراۆماتيكالىق قارۋ بار. بۇل وتە قاۋىپتى. مىسالى, تراۆماتيكالى
