بيىلعى جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين استانا قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ بويىنشا ۆەدوموستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جاساعان بايانداماسىندا وتان تاريحىن ءارى قاراي زەرتتەۋ مەن وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە باستى نازار اۋداردى. وندا وتان تاريحىنىڭ زەرتتەلۋىندەگى كەمشىن تۇستار كورسەتىلىپ, الداعى مىندەتتەر انىقتالدى. بىلايشا ايتقاندا, استانادا وتكەن بۇل القالى جيىن تاريحتى عىلىم رەتىندە ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەردى. بارشاعا وي سالدى, قوعامنىڭ بارلىق توبىندا ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى. جيىندا قازىرگى تاريح وقۋلىقتارى جانە ولاردىڭ ساپاسى تۋرالى دا ايتىلماي قالعان جوق. بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحى كسرو تاريحىنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە وقىتىلعاندىقتان, ونىڭ كولەمى وتە جۇقا بولاتىن. سول كەزدەگى وقۋلىق تۋرالى اتاقتى اقىن قادىر مىرزا ءالىنىڭ «ءبىزدىڭ تاريح, بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح; وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراق-تاعى», – دەپ جىرلاۋى وسىدان ەدى.
بيىلعى جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين استانا قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ بويىنشا ۆەدوموستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جاساعان بايانداماسىندا وتان تاريحىن ءارى قاراي زەرتتەۋ مەن وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە باستى نازار اۋداردى. وندا وتان تاريحىنىڭ زەرتتەلۋىندەگى كەمشىن تۇستار كورسەتىلىپ, الداعى مىندەتتەر انىقتالدى. بىلايشا ايتقاندا, استانادا وتكەن بۇل القالى جيىن تاريحتى عىلىم رەتىندە ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەردى. بارشاعا وي سالدى, قوعامنىڭ بارلىق توبىندا ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى. جيىندا قازىرگى تاريح وقۋلىقتارى جانە ولاردىڭ ساپاسى تۋرالى دا ايتىلماي قالعان جوق. بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحى كسرو تاريحىنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە وقىتىلعاندىقتان, ونىڭ كولەمى وتە جۇقا بولاتىن. سول كەزدەگى وقۋلىق تۋرالى اتاقتى اقىن قادىر مىرزا ءالىنىڭ «ءبىزدىڭ تاريح, بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح; وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراق-تاعى», – دەپ جىرلاۋى وسىدان ەدى.
سوڭعى 20 جىلدا مەكتەپ وقۋشىلارى ءارتۇرلى اۆتورلار جازعان, ءارتۇرلى باسپادان شىققان وقۋلىقتاردى پايدالانىپ كەلەدى. ول وقۋلىقتارداعى قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەر ءجيى ايتىلىپ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە جازىلا دا باستادى. ءبىز سولاردىڭ ىشىنەن «اتامۇرا» باسپاسىنان 2012 جىلى شىققان, 8-سىنىپقا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنداعى, «شىڭ» باسپاسىنان 2012 جىلى شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىق-تەستىندەگى 8-سىنىپقا ارنالعان III ءبولىمنىڭ VI تاراۋىنداعى جانە 2012 جىلى الماتىدا باسىلعان 8-سىنىپقا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» ءپانى بويىنشا اتلاس كارتاداعى يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى باستاعان كوتەرىلىسكە ارنالعان تاقىرىپتارداعى قاتەلىكتەر تۋرالى ءسوز قوزعاعىمىز كەلەدى.
الدىمەن, «اتامۇرا» باسپاسىنان شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنىڭ 115-بەتىندەگى تومەننەن ساناعاندا 1-ابزاتستاعى مىنا سويلەمگە نازار اۋدارساق, «1836-1838 جىلدارى بوكەي حاندىعىندا اسا ءىرى حالىق-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ ءوتتى» دەلىنگەن. ءسوز جوق, 1836-1838 جىلدارداعى كوتەرىلىس –XIX عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى حالىقتىڭ اسا ءىرى باس كوتەرۋى بولدى. بىراق, سول كوتەرىلىس بوكەي ورداسىندا عانا بولدى ما؟ ارينە, جوق. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى 25 جىلدان استام ۋاقىتتا يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى باستاعان كوتەرىلىس 1836-1838 جىلداردا بوكەي ورداسىندا بولدى, دەپ جازىلىپ كەلەدى. مۇنى تاريحشى-عالىمداردىڭ قاتەلىگى دەگەن دۇرىس بولادى. ءبىر تاڭعالارلىق جاعداي, سول وقۋلىقتاردا يساتاي مەن ماحامبەت باتىرلار باستاعان كوتەرىلىستىڭ ەۋروپا مەن ازيانى بىردەي قامتىعاندىعى تۋرالى جان-جاقتى جازىلعاندىعى. ال تاقىرىپقا كەلگەندە كوتەرىلىس بولعان اۋماق نەگىزسىز تارىلتىلىپ, تەك قانا «بوكەي ورداسىندا» دەپ كورسەتىلەدى. بۇل جەردە تاريحشىلار يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسى 2 كەزەڭنەن تۇراتىندىعىنا نازار اۋدارۋلارى كەرەك. ءبىرىنشى كەزەڭدە كوتەرىلىس 1836 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا باستالىپ, 1837 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ورتا كەزىندە اياقتالادى. ءبىرىنشى كەزەڭدەگى بارلىق وقيعالار تەك قانا بوكەي ورداسىندا بولعان. ال, ەكىنشى كەزەڭدەگى كوتەرىلىس 1838 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىندە ورىستەپ, اياقتالادى. ەگەر 1836-1837 جىلدارداعى بوكەي ورداسىنداعى كوتەرىلىسكە 2000-داي ادام قاتىناسقان بولسا, كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىندە كوتەرىلىسشىلەر سانى 3000-نان اسادى. ولاي بولسا, يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى باستاعان كوتەرىلىس 1836-1838 جىلدارداعى بوكەي ورداسىندا عانا بولعان كوتەرىلىس ەمەس, ول, سونىمەن قاتار, كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىندە دە بولعان كوتەرىلىس. ال, 1838 جىلى بوكەي ورداسىندا ەشقانداي كوتەرىلىس بولع
