جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىن بانككە نەمەسە نوتاريۋسقا بارماي-اق ۇيدە وتىرىپ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ونلاين قىزمەتتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاجىريبەدە بولمادى. دامىعان ەلدەردە بۇل قالىپتى جاعداي بولسا دا ءبىز دايىن بولماپپىز. سەبەبى ءالى دە بولسا سەنىمسىزدىك باسىم. 1990-2000 جىلدار اراسىنداعى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى سولشىلدىقتىڭ بالالىق اۋرۋىنىڭ ىزعارى ءالى كۇنگە دەيىن باسىلعان جوق.
قازاقستاننىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك اگەنتتىكتەرى ءۇشىن كوكتەم-جاز ايلارىنىڭ ءار كۇنى جىلعا ازىق بولاتىن. جىل سايىن بۇل ۋاقىتتا رانزاكتسيالار سانى ەكە ەسە ءوسىپ, ادامدار جيعان-تەرگەنىن ۇيگە سالۋعا تىرىساتىن. توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەن سوڭ جۇمىس توقتاپ قالدى. كەشە نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندەگى وزگە ويىنشىلارمەن بىرگە ونلاين جيىن وتكىزگەن Homsters.kz ونلاين-سەرۆيسىنىڭ وكىلدەرى 19 ناۋرىزدان باستاپ سايت ترافيگى ازايىپ كەتكەنىن ايتتى. تەك سوڭعى ءبىر اپتادا عانا قوزعالىس بايقالعان. بۇعان بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ, قۇرىلىس كوممانيالارىنىڭ كارانتين جاعدايىنا بەيىمدەلىپ, ونلاين رەجيمدە قىزمەت كورسەتەتىن تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسقانى سەبەپ بولىپتى. قازىر بانك قانا ەمەس, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى دا IT تەحنولوگيانىڭ قاناتىنا ىلەسىپ كەتۋگە اسىعىپ وتىر.
ءساۋىر ايىنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىنەن باستاپ نارىق قايتا قالىپقا كەلۋگە باعىت العان. قازىر ناۋرىز ايىمەن سالىستىرعاندا سۇرانىس 20 پايىزعا ءوسىپتى. Nomsters.kz ونلاين سەرۆيزىنىڭ مەنەدجەرى زۋلفيا گەتمانچۋك كليەنتتەردىڭ دە ءۇيدى سايت ارقىلى ىزدەپ, ونلاين ارقىلى رەسىمدەۋگە ەندى عانا بەيىمدەلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. «بۇل الەمدىك تاجىريبە ءۇشىن قالىپتى جاعداي. رەسەيدە سانك-پەتەربۋگتە تۇرىپ, ماسكەۋدەن ونلاين سەرۆيز ارقىلى ءۇي رەسىمدەۋ بۇرىننان تاجىريبەدە بار ەدى. ء بىز دە وسىعان بەيىمدەلۋ كەرەكتىگىن تالاي رەت ايتقانبىز. پاندەميا وسى پروتسەستى جەدەلدەتەتىن سياقتى. ءار قۇبىلىستىڭ ءوزىنىڭ قايىرى بولادى» دەيدى ول كەشەگى وتكەن ونلاين جيىندا. زۋلفيا گەتمانچۋكتىڭ ايتۋىنشا, تەك بانك سەكتورى عانا ەمەس, قۇرىلىس سەگمەنتىنىڭ وكىلدەرى دە ونلايعا كوشىپ, جۇمىس كەستەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزە باستاعان. Bazis-A, BI Group, Vek قۇرىلىس, Kusto Group, Highvill, NAK سياقتى ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارى عالامتور كەڭەستەرىن وتكىزىپ, تاپسىرىس بەرۋشىلەر تاڭداعان پاتەرلەرگە ونلاين برون جاساۋدى باستاپ كەتكەن. كەلىسىمشارتتاردى رەسىمدەۋگە قاتىستى ءبىراز وپەراتسيالاردى ۇيدەن شىقپاي-اق جاساۋعا مۇمكىندىك بار. پورتال ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنان باستاپ ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭبانى ونلاين رەجيمىندە الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتى ىسكە قوستى. ال ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ QR-كود ارقىلى تولەم جاساۋعا بولادى. بىراق ترافيكتىڭ ۇلعايىپ كەتۋىنەن مۇنداي انىقتامالاردى الۋ قيىنداپ كەتتى. بىراق بۇل دا بىرەر كۇندە شەشىلۋى ءتيىس.
BI-Group كومپانياسىنىڭ ۆەب-سايتى بويىنشا نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت نەمەسە اتىراۋ قالالارىنان پاتەر تاڭداي الاسىز, تۇسىنبەگەن سۇراقتارىڭىزدىڭ جاۋابىن دا ونلاين-كەڭەس ارقىلى الۋعا مۇمكىندىك بار. بۇرىن تەك ريەلتورلاردىڭ مەنشىگىندە بولعان تاۋلىكتىك جالعا بەرۋ ماسەلەسىمەن ەندى قۇرىلىس كومپانيالارى دا اينالىسا باستاپتى. مىسالى, BI-Group كومپانياسىنىڭ ۆەب-سايتى ارقىلى كوڭىلىڭىزدەن شىققان پاتەردى 3-9 كۇنگە برونداۋعا بولادى, قىسقا مەرزىمدى برونداۋ سوماسى 35 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, كليەنت جەكە ۆەب-پاراققا ءوتىپ, برونداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىپ, 500 مىڭ تەڭگە كەپىلدىك جارناسىن تولەپ, برونداپ قويۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق بانكتەگى قولما-قول اقشانى شەكتەۋلەرگە بايلانىستى قازىر بانك كارتادان تولىق تولەم جاساۋدا كەدەرگىلەر بار ەكەن. ء«بىز بارلىق وپەراتسيالاردى, سونىڭ ىشىندە پاتەر ساتىپ الۋعا اقشا اۋدارۋدى ونلاين رەجيمىندە جۇرگىزۋگە دايىنبىز. الايدا, كارت-شوتتان اقشا اۋدارۋ كەزىندە بانكتەر تاراپىنان شەكتەۋلەر بار. ونى دا قالىپقا كەلتىرۋگە بولادى. بىراق كليەنتتەر ونلاين تولەمدەر ارقىلى كەلىسىمشارت جاساۋعا قورقادى», دەيدى قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى.
قازىر قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ۆەب-سايتتارىندا تۇرعىن ءۇيدى برونداۋدان باسقا ونلاين رەجيمىندە ءسىزدىڭ پاتەرىڭىز بار ءۇيدىڭ قۇرىلىسىنىڭ بارىسىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىكتەر بار ەكەن. قازىر كارانتينگە بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاپ تۇر. ساراپشىلار كارانتين تۇرعىن ءۇي سەكتورىنداعى بۇرىن نازار اۋدارىلماي كەلگەن كەمشىلىكتەردىڭ بەتىن اشقانىن ايتىپ وتىر. مىسالى, دايىن ۇيلەرگە جاسالعان كەلىسىمشارتتاردى تىركەۋ جاعىندا كەدەرگى كوپ. كامەلەتكە تولماعان مەنشىك يەلەرىنىڭ كەلىسىمىن الۋ ءۇشىن, قۇجاتتاردى كۋالاندىرۋ جانە مامىلەنى تىركەۋ ءۇشىن نوتاريۋسقا جۇگىنۋ قاجەت. ادىلەت دەپارتامەنتى نوتاريۋستاردىڭ قىزمەتىن توقتاتقاننان كەيىن بۇل جۇمىس توقتاپ قالىپتى. قازاقستاندا جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن مامىلەنى قاشىقتىقتان كۋالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەلەكتروندىق نوتاريۋس بىزدە تاجىريبەدە بولماعان جاي ەكەن. 2020 جىلدىڭ 25 ناۋرىزدان باستاپ حقكو جابىلعاننان كەيىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا تىركەلگەن بىردە-ءبىر ترانزاكتسيالار تىركەلمەگەن.
قازاقستانداعى ريەلتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى لاريسا ستەپانەنكو بۇل ماسەلە دە الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەلۋى قاجەت ەكەنىن جينالعانداردىڭ قاپەرىنە سالىپ ءوتتى. سەبەبى كارانتيننەن كەيىن ەكونوميكانىڭ بارلىق سەگمەنتى بۇرىنعىداي بولمايتىنىن, تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ دەگەنىنە باعىناتىنىن ىشكى نارىق مويىنداي باستادى. دايىندىقتى بۇگىننەن باستاماساق, ەرتەڭ كەش بولارى ءسوزسىز. سەبەبى ەاەو ەلدەرىنىڭ قارجى ينستيتۋتتارى, بانكتەرىنىڭ قازاقستانعا كەلۋىن توتەنشە جاعداي توقتاتىپ تاستادى. كۇنى ەرتەڭ, ولار اقپاراتتى تەحنولوگيانىڭ سوڭعى مۇمكىندىگىمەن قارۋلانىپ, ەسىكتەن تورگە وزسا, تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ونلاين سەرۆيز قىزمەتتەرىنىڭ بارلىق ءتۇرى سول جاققا قاراپ, ويىسۋى ابدەن مۇمكىن. قازىر تۇرعىن ءۇي سەكتورىنىڭ قايتالاما نارىعىنداعى كەلىسىمشارتتاردىڭ ءبارى وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى توقتاپ, كارانتيننەن كەيىنگى ۋاقىتقا قالدىرىلعان.
كارانتيندەگى يپوتەكە دا جاڭا جاعدايعا بەيمىدەلىپ ۇلگىرگەنىن وسى جيىندا بايقادىق. قۇرىلىس-يپوتەكا نارىعىنداعى ەڭ ءىرى ويىنشى «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» توتەنشە جاعداي كەزىندەگى ونلاين-سەرۆيستەردى ەنگىزۋدى جەدەلدەتىپتى. بىراق ازىرگە كورسەتىلەتىن قىزمەت ءتۇرى جاڭعا شوتتاردى اشۋ, سالىمشىنىڭ دەرەكتەرى مەن كەلىسىمشارتتارىنداعى وزگەرىستەردى قايتا تىركەۋ نەمەسە شوتتار اراسىنداعى اقشا اۋدارىمدارىمەن شەكتەلىپ تۇر. بانكتىڭ كەلىسىمىن العان زايمدار الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا تەك الدىن الا تىركەلۋ ارقىلى عانا بەرىلىپ جاتىر. «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» باسقارما توراعاسى ءلاززات يبرايگيموۆا بىرىنشە كەزەكتە توتەنشە جاعداي جاريالانعان ۋاقىتقا دەيىن نەسيە الۋعا ءوتىنىش بەرىپ, ساتۋ-ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاساپ ۇلگىرگەن كليەنتتەرگە باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتتى. قولدا بار دەرەكتەر ولاردىڭ سانىن 35 كليەنتپەن شەكتەپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا سول كليەنتتەرمەن جاساعان كەلىسىمشارتتارعا نۇكتە قويىلسا, ولار مەنشىك يەسى اتانادى.
«7-20-25», «باسپانا حيت», «وردا» يپوتەكالىق باعدارلامالار بويىنشا نەسيە بەرۋ ازىرگە توقتاپ تۇر. سەبەبى باعدارلاما بويىنشا نەسيە بەرەتىن بانك سەرىكتەستەردە قاجەتتى ونلاين قىزمەتى ازىرگە ىسكە قوسىلماعان. 15 ساۋىردە رەسەيدە العاشقى ونلاين-يپوتەكالىق مامىلە جاسالعانىن, ساتىپ الۋشى جاڭا عيماراتتان پاتەر ساتىپ العانىنان باق ارقىلى قۇلاعدار بولدىق. رەسەي قارجى ينستيتۋتتارى بۇل جاڭالىقتى ءىلىپ الىپ كەتكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. دەمەك, بۇل ماسەلە دە الداعى بىرەر كۇندە شەشىمىن تاۋىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. توتەنشە جاعداي جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىن قابىرعاعا تىرەپ قويعانداي جاعدايدا قالدىردى: ەپتىلەرى بىردەن ەس جيىپ, تىعىرىقتان جول ىزدەپ, جاعدايعا بەيىمدەلۋگە تىرىسىپ جاتىر.
Nomsters.kz ونلاين سەرۆيزىنىڭ مەنەدجەرى مەنەدجەرى ءزۇلفيا گەتمانچۋك نارىقتىڭ بەيىمدەلۋىنە كليەنتتەردىڭ پسيحولوگيالىق جاعىنان دايىن بولماۋى دا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتقانىن ايتتى. نارىق اسىقسا دا, كليەنت اسىعار ەمەس. بىزدە ونلاين نارىعى بۇرىننان بولعان. مىسالى ولح ارقىلى ساۋداعا سالىنعان بۇيىمداردىڭ ەڭ قىمباتى 1-2 ملن تەڭگە. ال قۇنى 100 – 200 ملن تەڭگەدەن اسىپ كەتەتىن تۇرعىن ءۇيدى ينتەرنەت, ونلاين رەجىمدە ساتىپ الۋعا پسيحولوگيالىق جاعىنان دايىن بولماي شىقتى. «الدانىپ قالامىن با» دەگەن قورقىنىش باسىم. سەبەبى وسىعان دەيىن وسى نارىقتا الاياقتىق ارەكەتتەر كوپ بولدى. «كليەنت كەلىسىمشارتقا قول قويماستان پاتەرگە بارىپ, ءبارىن ءوز كوزىمەن كورۋگە تىرىسادى. جاڭا كورشىلەرىنىڭ كىم ەكەنىن بىلگىسى كەلەدى. ءبارى ويىنان شىقسا عانا كەلىسىمشارتقا قول قويادى. قازىر ونداي مۇمكىندىك جوق. ءتىپتى ۇسىنىلعان پاتەردى بەينە فورماتتا كورسەتسە دە سەنبەيدى» دەيدى ءزۇلفيا گەتمانچۋك.
ترانزاكتسيالاردى قايتا باستاۋ ءۇشىن قازاقستاندىقتار كەم دەگەندە تاعى ءبىر اپتا كۇتۋى كەرەك. الماتى مەن نۇر-سۇلتان نوتاريۋستارى 20 ساۋىردەن باستاپ جۇمىسقا قايتا كىرىسكەنىمەن, جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن مامىلەلەر 27 ساۋىردەن باستاپ قايتا باستالادى دەپ جوسپارلانۋدا.
