عۇلاما شيپاگەر وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ (1388-1478 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن) «شيپاگەرلىك بايان» اتتى مەديتسينالىق ەنتسيكلوپەدياسىندا جۇقپالى اۋرۋلار تۋرالى دا ءسوز بولعان. جانىبەك حاننىڭ تاپسىرۋىمەن جازىلىپ, وسىمدىكتەن الىناتىن 728 ءتۇرلى, جان-جانۋارلاردان الىناتىن 318 ءتۇرلى, مەتالل-مەتاللويدتەردەن تۇزىلەتىن 318 ءتۇرلى شيپالىق قاسيەتى بار دارىلەردىڭ اتاۋى, 500-گە تارتا اناتوميالىق اتاۋلار كەلتىرىلگەن ەڭبەك XV عاسىردان بۇگىنگە جەتكەن جادىگەر, قازاق مەديتسيناسىنىڭ ءتۇپ كىتابى سانالادى.
كىتاپتا «ولايى, قىزىلشا تاراعاندا, باسقاعا جۇقپاسىن دەپ نەمەسە قىزىلشا شىققان بالاعا ءتىل-سۇق بولماسىن دەپ, قىزىلشا تارالعان القاپتاعىلار قىزىلشا شىققان ادامى بار دەگەن بەلگى سانالعىسىنا ەسىك سىرتىنا نە ماڭدايشاعا قىزىل ءبوز بايلايتىنىمىز بۇرىنعى شيكى جاس ەت بايلايتىننان وزگەردى. شيكى ەت ىلۋلىك سەبەپ – بەلگى ءمانىسى. شيكى ەت اۋىرماققا كىسىمىزدىڭ (قىزىلشانىڭ ۇلكەن-كىشىنى تالعاپ شىقپايتىن كەزى دە بولادى) ەتى شيكى ەدى, قىزىلشا شىعىپ, پىسىپ جاتىر دەگەن بەلگىلەمدىك ەسكەرتپەلىك ۇعىندىرىلىس ەدى.
شيكى ەتتى (قىزىل ەتتى) قارعا, ساۋىسقان قاتارلىلار الا قاشىپ, جەپ قويىپ, جاڭىلىس كوپ بولعان سوڭ, وسىلاي وزگەردى. قىزىل ەت قىستىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءمانىسى: ۇيگە كىرمەڭىز, وزىڭىزگە دە جۇعادى; تۇسسەڭىز, قوناق بولساڭىز, كۇيىسىڭىز كەلمەيدى, رەنجىمەڭىز دەگەن ساقتاندىرىمدىق, كەشىرگىلىكتىك جاريالامدىق ۇعىندىرىمدىق ايقىندىعى دا بار.
قىزىل ءبوزدى ادام بولماسا, كىم الماق؟ بىراق ەت جۇرەكتى ادام پەندەسى ونى الۋدان قورقادى. قىستىرعى قىزىل ءبوزدى ۇرلاپ كەتسە, ءۇي يەسى ءتىپتى ءبىرجولا الا كەتتى دەپ ىرىمداعاندىعىندا.
قىزىلشا شىققان اۋىلدىڭ ادامى قىزىلشا شىقپاعان باسقا اۋىلعا بارعاننان جۇعادى. بۇل ارادا جۇقتىرماشى پەندە وزەگى تۇعىر كەڭىستىكپەن جۇقتىردى. مىنە, بۇل سىرقاتتىق وزەگى تۇعىر كەڭىستىك جۇعۋلىق ناۋقاسى دەلىنبەك» دەلىنگەن.
مۇنى تاپسىرلەۋ ءۇشىن «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىن زەرتتەۋشى, ماتەماتيك, اقىن شاياحمەت قاليگە حابارلاستىق. «بۇل – قازاقتا بۇرىننان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر. قىزىل شۇبەرەك بايلاۋ سول ۇيدە جۇقپالى اۋرۋمەن اۋىرعان كىسى بار ەكەنىن كورسەتەدى. ياعني قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ول ءۇي كارانتيندە دەگەننىڭ بەلگىسى. «بۇل ارادا جۇقتىرماشى پەندە وزەگى تۇعىر كەڭىستىكپەن جۇقتىردى» دەپ جۇقپالى اۋرۋدىڭ اۋا ارقىلى تارالاتىنىن مەڭزەگەن», دەيدى شاياحمەت قالي.
ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ەڭبەكتەن وبا مەن تۋبەركۋلەز تۋرالى دا كەزىكتىرۋگە بولادى. «وبا تاراعان اۋىلعا باسقا جاقتان ادام كىرگىزبەۋ كەرەكتىگى ايتىلسا, تۋبەركۋلەزگە شالدىققان ادامدى وڭاشا ورنالاستىرىپ, ونىڭ ىدىس-اياق, جەكە بۇيىمدارىنا دەيىن وقشاۋ ۇستاپ, ناۋقاستى بولەك تاماقتاندىراتىنى دا وسى ەڭبەكتە جازىلعان. كىتاپتا ەكپەنىڭ ءوزى سول زاماننان بار ەكەنى كورسەتىلگەن. قازىر ەۋروپا عالىمدارى ەكپەنىڭ تۇركى حالىقتارىندا ەجەلدەن بولعانىن مويىنداپ, ايتىپ ءجۇر», دەيدى «شيپاگەرلىك بايان» نەگىزىندەگى ەسكىرگەن سوزدەردىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن جازعان زەرتتەۋشى.
ياعني ەكپە تۋرالى «شيپاگەرلىك باياندا» «جاسامالى, جالعامالى, توتەمەلىك قۋات (يممۋنيتەتتى جالعامالى جاساۋ). ەلگە ەندى عانا وپپالى, جۇعىمتال سىرقاتتار تارالا باستاعاندا, سول سىرقاتتان ساقتانعىلىق ەگىپ (ۋاكتسينا ەگىپ), سول جۇعىمتال تارالعىش وپپالاردان قورعانۋلىق (قورعانۋ ءۇشىن) قولمەن ەككەن ادىسپەن الدان امال قارايلاستىرماق, جاسامالى, جالعامالى توتەمەلىك قۋات جاراتۋ شارت بولماق», دەلىنگەن.
اۆتور «شيپاگەرلىك باياندا» عالامدى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى بولعان التى وزەگى تۇعىردان قۇرالعان دەگەن فيلوسوفيالىق تۇجىرىم ايتادى. اتاپ ايتقاندا, كەڭىستىك وزەگى تۇعىر – اسپان كەڭىستىگى; تۇراق وزەگى تۇعىر – جەر شارى, سۋ; ىستىق وزەگى تۇعىر – كۇننىڭ, وتتىڭ, ادام دەنەسىنىڭ ىستىعى, جىلى ءسوز, ت.ب.; سۋىق وزەگى تۇعىر – كۇننىڭ سۋىعى, مىنەزدىڭ سۋىعى, جامان ءسوز, ت.ب.; جارىق وزەگى تۇعىر – كۇننىڭ جارىعى, كوزدىڭ كورۋى, ىشكى ويدىڭ سىرتقا شىعۋى; ال تابيعاتتا, ادام بويىندا كوزگە كورىنبەيتىن دۇنيەلەر, ءبىز سىرىن ءالى اشپاعان قۇپيا نارسەلەر مەن ءتۇن سياقتىلاردى قاراڭعى وزەگى تۇعىر دەپ بولگەن. وتەيبويداق تابيعاتتى وسىنداي التى وزەگى تۇعىرعا نەگىزدەلىپ جاراتىلعان, ونىڭ ءبىرى كەم بولسا, عالام جارالماس ەدى دەيدى. ەڭبەكتى وسىلايشا تۇسىندىرگەن شاياحمەت قالي ۇلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ كەڭىستىك وزەگى تۇعىر ارقىلى تارايتىنىن, ياعني اۋا ارقىلى جۇعاتىنىن ايتادى.
