«نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ دەرەگىنشە, الەم قويمالارىندا 6,8 ملرد باررەل شيكىزات ساقتايتىن قويمانىڭ 60%-ى تولىق, 40 پايىزى بوس تۇر. ماسەلە مۇنايعا دەگەن سۇرانىسقا بايلانىپ تۇر. سەبەبى سۇرانىس ءماز ەمەس. بۇرىنعىداي ۇشاقتارمەن ساپارلارعا اتتانبايدى, حالىقارالىق ساۋدا بولسا, كۇرت باسەڭدەپ كەتتى. بولجامدارعا قاراعاندا, كاريب تەڭىزى جاعالاۋىنداعى, وڭتۇستىك افريكاداعى, انگولاداعى, برازيلياداعى, نيگەرياداعى ەنەرگەتيكالىق شيكىزات ساقتايتىن قويمالاردا الداعى بىرنەشە كۇندە ورىن قالماۋى مۇمكىن. «رەيتەر» اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىنگە دەيىن جەر شارىندا 160 ملن باررەل شيكىزات تانكەرلەرگە تيەلىپ, پورتتاردا تۇر. دۇيسەنبىدە وتكەن بريفينگتە پرەزيدەنت دونالد ترامپ مالىمدەگەندەي, «اقش ۇكىمەتى 75 ملن باررەل مۇنايدى ستراتەگيالىق مۇناي رەزەرۆىنە جەتكىزۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇل قور 1973-1974 جىلدارداعى مۇناي ەمبارگوسىنان كەيىن قۇرىلىپ, وعان ەنەرگەتيكالىق داعدارىستار كەزىندە قاجەت بولاتىن شيكىزات ساقتالدى.
ەكونوميستەردىڭ ەسەبىنشە, الەمدە مۇنايعا سۇرانىس تاۋلىگىنە 29 ملن باررەلگە ازايادى. Wall Street Journal گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ساۋد ارابياسى مۇناي ءوندىرىسىن مامىردى كۇتپەي, مەيلىنشە تاياۋ ارادا قىسقارتۋعا كىرىسۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. Rystad Energy ورتالىعىنىڭ دەرەگىنشە, اقش-تا مۇناي باعاسى 20 دوللارعا دەيىن تۇسسە, 533, ال 10 دوللارعا دەيىن ارزانداسا, 1100-دەن استام مۇناي كومپانياسى 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بانكروتقا ۇشىرايدى. الەمدىك ءوندىرىستىڭ السىرەگەنى تۋرالى دەرەكتەر دە مۇناي باعاسىنا قىسىمدى ەكى وكپەدەن قىسىپ جاتىر. گەرمانيا ەكونوميكاسى دا ء ماز ەمەس, جاپونيا ەكسپورتى بولسا, ناۋرىزدا سوڭعى ءتورت جىلداعى مينيمۋمعا دەيىن ازايعان.
«رەيتەر» اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, سەيسەنبى كۇنى WTI ماركالى مۇنايدىڭ مامىردا جەتكىزىلەتىن پارتياسى 1,10 دوللارعا دەيىن قىمباتتاسا, ونىڭ ماۋسىمدىق تاپسىرىسىنىڭ ءبىر باررەلىنىڭ نارقى 22.15 دوللارعا ساۋدالانعان. بىراق مۇنىڭ ءبارى دە الدامشى ءۇمىت. سوڭعى كۇن, ەكونوميستەردىڭ جانە جالپى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن WTI امەريكاندىق مۇنايعا اۋدى. بۇل تۋرالى KAZENERGY قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دجارومير راباي WTI امەريكاندىق نارىققا جاتاتىنىن, قازاقستاندىق مۇنايدىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى - ەۋروپا نارىعى ەكەنىن ايتىپتى. ء«بىزدىڭ مۇناي Brent برەندىنە تيەسىلى. ءبىز Brent تۋرالى كوبىرەك توقتالامىز. ءبىزدىڭ مۇنايىمىزدىڭ باعاسى ەۋروپاداعى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس پەن مۇناي قورىنا بايلانىستى بولادى. ەگەر قورلار تولىپ كەتسە جانە كوروناۆيرۋستىق پاندەمياعا دەگەن سۇرانىس از بولسا, وندا ءبىزدىڭ باعا تومەندەۋى مۇمكىن», - دەيدى مامان.
Brent ماركالى مۇنايعا مامىر فيۋچەرستەرىنىڭ باعاسى تومەن بولسا دا, ماۋسىم مەن شىلدەدە باعالار تۇراقتانۋى مۇمكىن. ەندى بۇكىل نارىق بۇدان كەيىن نە بولاتىنىن كۇتىپ, ىشتەن تىنىپ تۇر. ەندىگى ماسەلە ەۋروپالىق ەلدەردىڭ پاندەميانى قانشالىقتى تەز شەشەتىندىگىنە جانە قازىرگى جاعدايدا ءوز ەكونوميكالارىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى. ساراپشىلار مۇناي باعاسى بۇرىنعى قالپىنا ەشقاشان ورالمايتىنىن سەزىپ وتىر. ەكونوميكاسىن اياعىنا تىك تۇرعىزعان ەلدەر ءۇشىن مۇنايدىڭ ارزانداعانى تراگەديا ەمەس. ەرتەڭ پاندەميانىڭ بەتى قايتسا, ءوندىرىس وشاقتارى قالپىنا كەلىپ, حالىقارالىق ساۋدانىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇرەدى. ساياساتتانۋشى ەرلان سايروۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا تۇڭعيىقتىڭ ءتۇبى» دەگەن وسى ەكەنىن ايتىپتى. «مۇنايدى تۇتىنۋ وسىمەن بىتپەيدى. دەگەنمەن, مۇناي ءوزىنىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ باستى فاكتورى ءرولىن بىرتىندەپ جوعالتارى انىق. بىزگە بۇل فاكتوردىڭ ەكى جاعى بار. ناشار جاعى, بيۋدجەتتىڭ 60% مۇناي ونىمدەرىن ساتۋدان قالىپتاسادى. مۇناي ونەركاسىبىندە ءبىزدىڭ ازاماتتار ەڭبەك ەتىپ جاتىر.مۇناي ونەركاسىبىنىڭ قوسالقى سالاسىندا قانشاما ادام جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرى اجەپتاۋىر بولماق. بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ كۇيبىڭ تىرشىلىگى.مۇنايدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە, ەكونوميكاسىنا وراسان كەرى اسەرى دە بار.ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى «گوللاند اۋرۋىنا» شالدىققان» دەيدى ەرلان سايروۆ.
ودان ءارى ساياساتتانۋشى مۇنايسىز دا اتا-بابامىز ءومىر سۇرگەن, بالا-شاعاسىن اسىراعان, بولاشاققا نىق قاراعانىن, بولاشاققا وسىلاي نىق قاراۋدىڭ جولىن ىزدەۋ كەرەكتىگىن دە تىلگە تيەك ەتىپ وتكەن. «ول جول بار. اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ساندىق تەحنولوگيانى يگەرۋ, ادام يندەكسىن ارتتىرۋ, سول مۇنايدى تەرەڭ يگەرۋدىڭ كلاستەرىن ۇيىمداستىرۋ. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسستى اينالىمعا ەنگىزۋ. ءبىز نيوكر دەگەندى ۇمىتتىق, عىلىمي- تەحنيكالىق دامۋ دەگەننەن جۇرداي بولدىق. دەموكراتيالىق جۇيەگە جەدەلدەپ ءوتۋ ماڭىزدى. قازىردە دەموكراتيالىق كەشەندى باعدارلاما قابىلداۋ كەرەك. ەۋروپا ەلدەرى, سكانديناۆيا, بالتىق ەلدەرى ەشقانداي شيكىزاتسىز ەكونوميكانىڭ ارقاسىندا دەموكراتيا قۇرىپ جاتىر. ازيا ەلدەرى, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, مالايزيا شيكىزاتسىز كەمەلدەنگەن ەكونوميكا قۇرۋدا. بىزگە دە وسىعان داعدىلانىپ, كەمەلدەنگەن حالىقتىق دەموكراتيا جولىنا بۇرىلۋ كەرەك. كوروناۆيرۋستان كەيىنگى قوعامدىق لاندشافت دەگەنىمىز وسى» دەيدى ەرلان سايروۆ.
مۇنايلى ەكونوميكا ءبىزدىڭ كوپ كەمشىلىگىمىزدى سىرت كوزگە بايقاتپايتىنىن, ەكونوميكالىق داعدارىس مۇناي تۇگەسىلگەن سوڭ باستالاتىنىن فرانتسيادا تۇراتىن بەرلين يريشەۆ رەت ايتقان. ء«بىز مۇنايلى ەكونوميكادان كەيىنگى كەزەڭگە ءوزىمىزدى عانا ەمەس, بالالارىمىزدى دا بەيىمدەۋىمىز كەرەك. ول كەزدە ءبىزدىڭ شەتەلدىك ساراپشىلارعا تولەيتىن قالاماقىمىز بولمايدى. ءبىزدى تىعىرىقتان ءوزىمىزدىڭ عالىمدار عانا الىپ شىعادى. سەبەبى ەلدىڭ بولاشاعى سولاردىڭ قولىندا» دەيدى بەرلين يريشەۆ.
الماتى
