قىرۋار قارجى “جولعا” كەتە مە, “سولعا” كەتە مە؟

نەمەسە قويان تەرىسى قۇرلى جوق جولدار جايلى ويلار جاقىندا ەلىمىزدىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ا.بەكتۇروۆ جامبىل وبلىسىنداعى جينالىسقا كەلدى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان استانا-تاراز ۇشاعى بولماي قالىپ, الماتى ارقىلى اۆتوكولىكپەن جەتۋگە ءماجبۇر بولىپتى. جينالىسقا كەشىگىپ كەلگەنىنە كەشىرىم وتىنگەن ۆيتسە-مينيستر “الماتى مەن تارازدىڭ اراسىندا 8 ساعات جۇرۋىمە تۋرا كەلدى. جولدىڭ سيقى ادام شوشىرلىق. تۇگەلدەي دەرلىك ويىلىپ كەتكەن” دەدى. راس, جولدىڭ ءجونى ءتۇزۋ كەزىندە بۇل ەكى ارالىقتى جۇردەك كولىكتەر 5-5,5 ساعاتتا زۋلاپ وتە شىعاتىن. بىراق... بۇگىندە جامبىل وبلىسىنىڭ قالاسى مەن دالاسىنداعى جول وي-شۇڭقىرعا تولىپ كەتتى. جاقىندا قۇلان, مەركى, قورداي باعىتىنا ءبىزدىڭ دە جولىمىز تۇسكەن. جولدىڭ سيقى, شىنىندا دا, ادامنىڭ جاعاسىن ۇستاتقانداي. وشاقتىڭ ورنىنداي بولىپ ۇڭىرەيىپ قالعان جول جۇرگىزۋشىگە دە, جولاۋشىعى دا, ءتىپتى, اۆتوكولىككە دە اۋىر تيەدى. دىك-دىك, تارس-تۇرستان اۆتوكولىك دوڭعالاعىنىڭ رەزەڭكەسى جارىلىپ تا كەتەدى ەكەن. شۇرق تەسىكتەن قاشىپ, دۇرىستاۋ جەرمەن جۇرەم دەگەن قارسى باعىتتاعى كولىكتەر ءبىر-بىرىمەن سوقتىعىسىپ نەمەسە جولدان شىعىپ كەتىپ جاتىر. بىرەۋلەر بالكىم “جىرى بىتپەي­تىن بۇل نەعىلعان جول؟ ۇكىمەت تە, جەرگىلىكتى بيلىك تە جول ماشا­قا­تى­نان قۇتىلايىق دەگەن جاقسى نيەت­پەن جىل سايىن قىرۋار قارجى ءبو­لىپ جاتقان جوق پا؟” دەر. راس. ءوت­كەن جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ سو­ڭىن­دا وبلىس اكىمدىگىنىڭ ءماجى­لىسىندە وڭىردەگى جول قۇرىلىسىنا جاۋاپتى باسقارمانىڭ سول كەزدەگى باستىعى وبلىستىق جانە اۋداندىق ماندەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاعدايى جونىندە انىقتاما بەرگەن. انىقتاما بويىنشا, جامبىل وب­لىسىنىڭ اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزاقتىعى 4999 شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن. ونىڭ رەسپۋبلي­كا­لىق ماندەگىسى – 847, وبلىستىق ءمان­دەگىسى – 2224,3, اۋداندىق ءمان­دەگىسى 1927,7 شاقىرىم بولىپ شىق­تى. مىنە, وبلىستىق جانە اۋداندىق ماندەگى وسى اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ ءۇشىن 2006-2012 جىلدارعا ارنايى باعدارلاما جاسالىپتى. وعان ارنالعان قارجى دا قىرۋار – 5788 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. اتاپ ايتساق, 4088 ملن. تەڭگە رەسپۋب­ليكالىق, 1700 ملن. تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەردەن ءبولىنىپتى. دەگەنمەن, الگى باس­تىق انىقتاما بەرگەن كۇنگە دەيىن جول جوندەۋ جۇمىستارىنا ءبو­لىنگەن قاراجات باعدارلاما بوي­ىنشا قاراستىرىلعان 5788 ملن. تەڭگەدەن اسىپ كەتىپتى. ياعني, 2006-2008 جىلدار ارالىعىندا جەرگى­لىك­تى ماندەگى اۆتوموبيل جولدارىن  جوندەۋگە 3096,7 ملن. تەڭگە ءبولى­نىپ, بۇل قاراجات تولىعىمەن يگە­رىلگەن كورىنەدى. 2009 جىلعا جەر­گى­لىكتى ماندەگى اۆتوموبيل جولدا­رىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 2133,0 ملن. تەڭگەنى قۇراپتى, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1132,7 ملن. تەڭگە كولەمىندە ترانسفەرت الىنسا, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 775,3 ملن. تەڭگە جانە اۋداندىق بيۋد­جەت­تەردەن 225,0 ملن. تەڭگە بولىنگەن. سونىمەن قاتار, “جول كار­تاسى” باعدارلاماسى بويىنشا قوسىمشا جول جوندەۋ جۇمىس­تارىنا 1730,5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. – سونىمەن, – دەگەن باسقارما باستىعى, باعدارلامانىڭ ىسكە اسى­رىلۋ بارىسىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 6960,2 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, يگە­رىلۋدە. ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, باسقار­ما باستىعىنىڭ انىقتاماسىن تامسانىپ قويىپ تىڭدار قۇلاق بولسا تاماشا-اق ەندى. بىراق... وسى 6960,2 ملن. تەڭگە “جۇمسالعان” جۇ­مىس نەگە كوزگە كورىنبەيدى؟ كەي بولىكتەردەگى جولدىڭ اسفالت جا­مىلعىسى ءبىر قىسقا دا شىداماۋى قالاي؟ بيىلعى قىستىڭ ءبىر ايى, ياعني جەلتوقسانى تاراز قالاسىندا قارسىز, بورانسىز, جاۋىنسىز, جادى­راپ ءوتتى. سوندا جوندەلگەن جول­دىڭ قاۋقارى قاڭتار مەن اق­پانعا دا جەتپەگەنى مە؟ قازاق “قويان­نىڭ تەرىسى ءبىر جىلعا شى­دايدى” دەۋشى ەدى, جامبىل وبلىسى جولشىلارى “توسەگەن” نەمەسە “جاماعان” اسفالتتىڭ ساپاسىن قوياننىڭ تەرىسىمەن دە سالىستىرۋعا بولماعانى-اۋ سوندا. تاراز قالاسىنىڭ وڭتۇستىك باتى­سىنا تامان ىقىلاس دۇكەن­ ۇلى (بۇرىنعى پوچتوۆايا) اتىنداعى كوشە بار. قازىر سول قۇدىرەتتى قو­بىزشىنىڭ اتى بەرىلگەن كوشەمەن ءجۇرۋ وڭاي ەمەس. بىراق ءبىز تاۋەكەل ەتىپ كوردىك. ادام شوشىرلىق كورىنىستى تاپتىشتەمەي-اق قويالىق. ال قازىبەك بي كوشەسى مەن ايتيەۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسى قالانىڭ قاق ورتاسىندا. بۇل جەردەگى اسفالت تا بەيبىت زاماندا بومبا تۇسكەندەي شۇرق تەسىك بولىپ جاتىر. قۇرا­لاي­دى كوزگە اتقان سۇر مەرگەن ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى ۇزىن كوشە بار. سول كوشەنىڭ ورتاسى­نىڭ دا ويىلىپ, توپىراعى شاشى­لىپ جاتقانىنا ءبىر جارىم جىل بولىپ قالدى-اۋ. بىراق وسى ۋاقىت ىشىندە تاراز قالاسى اكىمىنىڭ نە­مە­سە ورىنباسارىنىڭ “اۋ, بۇل قالاي؟ قانە, تەز جوندەڭدەر!” دەپ, جولعا جاۋاپتى مەكەمە باسشى­لا­رى­نا تاپسىرما بەرگەنىن كورمەدىك. اباي مەن سۋحامباەۆ كوشەسىنىڭ قيىلى­سىندا بايقاماساڭ بەلىڭدى ءۇزىپ جىبەرە جازدايتىن ءبىر ويدىم جەر بار. تۋرا جولدىڭ ورتاسىندا. تارازدىڭ شۇڭقىرعا تولى جول­دا­رىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن اككى جۇرگىزۋشىلەر بولماسا, الماتى جاق­تان اعىزىپ كەلە جاتقان اعاي­ىن­داردىڭ وڭباي قالۋى بەك مۇمكىن. ويلاناتىن ءجايت... “ولەڭ شىركىن, وسەكشى جۇرتقا جايار”, تارازدىڭ تار كوشەلەرىن­دە­گى جولدارىڭ قايسىبىر كەمشىلىگىن “تۇگەندەي” بەرەيىك, بىراق ايتپاسا اتاسى ولەتىن ءبىر سوراقى ءجايت تاعى بار. ول مىنانداي ماسەلە. ءبىر مە­كەمە, كاسىپكەر نەمەسە قاراپايىم تۇرعىن دا بولۋى مۇمكىن, كوشەنىڭ ءبىر بەتىنەن ەكىنشى بەتىندەگى عيما­راتىنا نەمەسە ۇيىنە قۇبىر تارتۋى كەرەك بولسا جولدى ارىق تارت­قان­داي قاق جارىپ, “جىرتا” سالاتىن بولىپ الدى. ارينە, بەتىن جاپقان بولادى. بىراق ول “جاماۋ” اس­فالت­تىڭ بۇرىنعى ساپاسىمەن, قا­لىڭ­دىعىمەن جانە تەگىستىگىمەن سايكەس كەلمەي “ارىق-اتىز” بولىپ قالا بەرەدى. بۇل مىسالعا كوز جەت­كىزۋ ءۇشىن “انا كوشە, مىنا ءيىن” دەپ اتىن اتاۋدىڭ قاجەتى شامالى, قىزىعۋشىلىق تانىتقان باسشىعا تارازدىڭ كەز كەلگەن كوشەسىنەن تاۋىپ بەرۋگە بولادى. ءتىپتى وبلىس اكىمى عيما­راتىنىڭ تۋرا ىرگەسىندەگى جولدا دا وسىنداي “تىرتىق” بار (قازىبەك بي كوشەسى, عيماراتتىڭ سول جاعى). مۇنداي كەمشىلىكتەر قالا سىر­تىنداعى جولداردا دا انىقتالىپ وتىر. مىسالى, كۇيىك-قارا­باس­تاۋ-قاراتاۋ-جاڭاتاس-ساۋداكەنت جو­لىنىڭ كەيبىر تەلىمدەرىندە اتقا­رىلعان كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىس­تارى بارىسىندا سالىنعان اسفالت ءتو­سە­نىشىندە اقاۋلار انىق­تالعان. ءۇش­ارال اۋىلىنا كىرە­بەرىس  پەن تولە بي-شوقپار جول­دارىندا جول ءۇستى جۇمىستارى ساپاسىز ورىندالىپتى. وڭىردە ساپاسىز سالىنعان نەمەسە ءجۇردىم-باردىم جوندەلگەن بۇدان باسقا جولدار قانشاما؟ وبلىستاعى جوندەلگەن جولدار مەن وعان قولدانىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ  ساپاسىنا “جام­­بىلجولزەرتحانا” مەملەكەت­تىك مەكەمەسى مەن تەحنيكالىق جانە اۆتورلىق قاداعالاۋ مەكەمەلەرى باقىلاۋ جاساۋى كەرەك. بىراق بۇل مەكەمەلەر ءبىر قىسقا جەتپەي ويى­لىپ قالعان اسفالت جولعا جاۋاپ­تى نەمەسە كوشە جولىن “ارىق-اتىزدارىمەن” قاق ءبولىپ تاستاعان زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار الدىندا دارمەنسىز سياقتى. وبلىس ەكونوميكاسى كۇرەت­امى­رىنىڭ” ءبىرى  اۆتوجول ەكەنى بەلگىلى. بىراق جامبىل وبلىسىنىڭ ورتا­لىعى تاراز قالاسىنان باس­تا­لىپ تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى, مەركى, شۋ جانە قورداي اۋدان­دارىمەن الماتى, قاراعاندى, استانا اساتىن جولدىڭ ماڭىزى ەشكىمدى ويلان­دىرمايتىن سياقتى. الدە باسشىلار ەندى باستالعالى وتىرعان “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” كۇرەجولى بار قيىن­دىق­تان قۇتقارادى دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىر ما؟ ونىڭ قۇرىلىسى 2,5 نەمەسە 3 جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. وعان دەيىن جو­عا­رىدا اتى اتالعان اۋداندارعا حالىق قالاي قاتىنايدى؟ مەكەمە, كاسىپ­ورىن­دار ءوزارا قالاي بايلانىس جاساي­دى؟ بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس قايتىپ جۇزەگە اسادى؟ تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋداننان قايتىپ كەلە جاتقاندا جۇمىسشىلاردىڭ جول ۇستىندەگى شۇڭقىرلارعا قۇم توگىپ جۇرگەنىن كوردىك. ءيا, كادىمگى سۋسىلداعان قۇم. ول جاڭبىرلى كوكتەمدە ءبىر كۇن­گە دە جەتپەي لاي بوپ, اعىپ كەت­پەي مە؟ جوعارىدا ايتىلعان انىقتامادا “اعىمداعى جىلعا جوس­پارلانعان جول جوندەۋ جۇمىس­تارىنان بولەك بيىل (2009 ج. ايتىپ وتىر – ك.س.) “جول كار­تاسى” باعدارلاماسى اياسىندا ءجون­دەۋ جۇمىستارىنا بارلىعى 1730,5 ملن. تەڭگە ءبولىندى, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 1 250,3 ملن. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەردەن – 480,2 ملن. تەڭگە. بۇل قاراجاتقا 27 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا, بارلىعى 296 شاقىرىم جول ءجون­دەلەتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە, جەر­گىلىكتى ماندەگى اۆتوموبيل جولدارىن ورتا جوندەۋ بويىنشا 16 جوبا – 268,9 شاقى­رىم جانە تاراز قالاسى ىشىندەگى كو­شەلەرگە كۇردەلى جوندەۋ بويىن­شا 11 جوبا – 27,1 شاقىرىم” دەگەن سوزدەر دە ايتىلعان. سۇراق: سوندا وسىنشاما قى­رۋار قارجى قايدا كەتتى؟ “جولعا” ما, الدە “سولعا” ما؟ كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.