وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالىق ورتالىق پەن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بىرلەسە وتىرىپ COVID-19 كوروناۆيرۋسىنا قارسى ۆاكتسينا جاساۋ ىسىنە كىرىسىپ كەتكەنى بەلگىلى. مۇنىڭ الدىندا عانا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ COVID-19 كوروناۆيرۋسىن انىقتاۋعا ارنالعان دياگنوستيكالىق تەست جۇيەسىن ازىرلەپ شىققانى ءۇشىن ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى مەن ماسعۇت ايقىمباەۆ اتىنداعى اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالار ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ ۇجىمدارىن ارنايى قۇتتىقتاعان بولاتىن.
ارينە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بۇل باعىتتاعى قاجىرلى ەڭبەگىنە, از ۋاقىتتا قول جەتكىزگەن جەتىستىگىنە تەك ءسۇيسىنۋ قاجەت. دەگەنمەن دە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ اراسىندا بۇل قاۋىپتى ىندەتكە قارسى ۆاكتسينادان گورى پرەپارات ويلاپ تابۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس.
سونىمەن بىزگە ەڭ الدىمەن نە قاجەت؟ كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ويلاپ تابۋىمىز كەرەك پە, جوق, ءدارى ويلاپ تابۋىمىز كەرەك پە؟ جاقىندا عانا عىلىمي قاۋىمداستىق اتىنان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك م.جۇرىنوۆ ناقتى جانە ايقىن ماقساتتارعا جاريالانعان قارجىنى تارتا وتىرىپ, وتاندىق انتيۆيرۋستىق پرەپاراتتاردى جاساۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى. الەمدەگى جاعدايدى اڭگىمە قىلساق, قازىرگى ۋاقىتتا ءتۇرلى ەلدەردىڭ 80-گە جۋىق كومپانياسى مەن زەرتتەۋ ۇيىمدارى COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا جاساۋعا تىرىسۋدا. قازىردىڭ وزىندە ولاردىڭ بەسەۋى ادامعا سىناق جۇرگىزىپ جاتىر. ياعني قىتاي ادامدارعا سىناق جاساۋدى باستاپ كەتتى. ال اقش ۆاكتسينانى كەلەسى جىلدىڭ ورتاسىندا شىعارماق. رەسەي بولسا ۆاكتسيناعا سىناق جاساۋدى جازدىڭ ورتاسىندا باستاۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. دەگەنمەن دە, بىرقاتار ماماندار ۆاكتسينانى جاساپ شىعارۋ جۋىق ارادا ىسكە اسا قويمايتىنىنا سەنىمدى.
ەلىمىزدەگى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى ۆيرۋستار ەكولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايدىن قىدىرمانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, COVID-19 ۆاكتسيناسىنىڭ تەز پايدا بولۋىنا سەنۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى. ويتكەنى اتالعان ەكپەنى جاساۋ جانە سىناقتان وتكىزۋ ۇزاق, كۇردەلى جانە وتە قىمبات پروتسەسس. ادەتتە وعان كەم دەگەندە 2-3 جىل قاجەت جانە جۇزدەگەن ميلليون دوللار تۇرادى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن سەبەپكە بايلانىستى وسى ىندەتكە قارسى ءتيىمدى ۆاكتسينانى جاساۋدىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر. ۆيرۋستىڭ مۋتاتسياعا تەز ۇشىراۋى وعان قارسى دايىندالعان ۆاكتسينانى قولدانباي تۇرىپ-اق تيىمدىلىگىن جوققا شىعارۋى مۇمكىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن قورعانىس يممۋنيتەتىن قامتاماسىز ەتەتىن ۆاكتسينانى جاساۋ مەن ونىڭ ۆيرۋسپەن كۇرەسۋدە زارداپسىزدىعىنا قاتىستى انىقتالماعان ماسەلەلەر دە كوپ. سونىڭ ءبىرى, ادامنىڭ يممۋنوتاپشىلىعى ۆيرۋسىنا (ۆيچ) قارسى ۆاكتسينانى جاساۋعا 30 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى قول جەتكىزە الماي وتىرمىز. ال كوپ جاعدايدا بۇل ۆيرۋستار ءوزارا ۇقساس بولىپ كەلەدى.
– كوروناۆيرۋستاردىڭ يممۋنوگەندىلىگىندەگى ماڭىزدى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – كوپشىلىگىندە انتيدەنەگە تاۋەلدى كۇشەيۋ بار, – دەيدى بۇل جونىندە ايدىن قىدىرمانوۆ. – باسقا رنق-دى ۆيرۋستار سياقتى كوروناۆيرۋستاردىڭ دا كوبەيۋىندە ۆيرۋستىڭ سىرتقى بەلوكتارىنىڭ قۇرامىن ايتارلىقتاي وزگەرىسكە سوقتىراتىن كوپتەگەن قاتە تۇزىلىستەر جۇرەدى. بۇل ءىس جۇزىندە سيمپتومسىز كوروناۆيرۋسى بار ادامعا ۆاكتسيناتسيا جاساعاندا, سول كوروناۆيرۋس بەلوكتارىنىڭ دۇرىس تانىلماعان «ۆاكتسينالىق» كوشىرمەسىنە كۇرت كۇشەيتىلگەن اۋىر زارداپتى يممۋندىق قابىنۋ رەاكتسيالىق پروتسەستەرىنە اكەلۋى ىقتيمال. ۆاكتسينادان كەيىنگى انتيدەنەلەر كونتسەنتراتسياسى ۆيرۋستى بەيتاراپتاندىرۋعا قاجەتتى قاۋىپسىز دەڭگەيگە جەتۋگە ۇلگەرمەۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا ءبىرىنشى ءتيپتى كوروناۆيرۋسقا قارسى يممۋنيتەتتىڭ بولۋى كوروناۆيرۋستىڭ ەكىنشى ءتۇرىنىڭ ورگانيزمگە ەنۋىن جەڭىلدەتەدى. ماسەلەن, COVID-19 (SARS-CoV2) ۆيرۋسىنىڭ الدىندا 2002-2003 جىلدار ارالىعىندا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە بولعان SARS-CoV ۆيرۋسىنا قارسى يممۋنيتەت انتيدەنەگە تاۋەلدى كۇشەيتۋىن كورسەتتى, ياعني بۇل SARS-CoV ۆاكتسيناسىن ادامدارعا قولدانۋ قاۋىپتى ەكەنىنىڭ دالەلى.
وسىلايشا ۆيرۋستىڭ مۋتاتسياعا تەز ۇشىراۋى مەن ۇدايى وزگەرگىشتىگىنە بايلانىستى COVID-19-عا قارسى جاسالاتىن بولاشاق ۆاكتسينانىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى پىكىرتالاس تىپتەن, قىزا تۇسۋدە. ويتكەنى الەمنىڭ باسقا تۇكپىرىندە تابىلعان ۆيرۋس گەنوتيپتەرى قىسقا مەرزىم ىشىندە ۋحاندا العاش پايدا بولعان ۆيرۋستان الدەقايدا وزگەشە بولىپ وتىر. ۆيرۋستىڭ مۇنداي جىلدام ەۆوليۋتسياسى ۆيرۋستىق بەلوكتار قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىمەن قاتار جۇرەدى. ياعني الدىندا دايىندالعان ۆاكتسينالىق پرەپاراتتار كەيىنگى ەپيدەميالىق شتامدارعا قارسى دارمەنسىز. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, كوروناۆيرۋسقا قارسى قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى ۆاكتسينا بيىل كۇزدى قويىپ, 2021 جىلعا دەيىن دايىندالسا دا ەپيدەميا تولقىندارى جەر شارىنىڭ باسىم بولىگىنە تارالىپ بولادى. سوندىقتان ءدال قازىر بۇل ىندەتتى اۋىزدىقتاۋدىڭ كارانتيندى قاتاڭ ساقتاۋدان باسقا جولى جوقتىعىن كورسەتەدى. ياعني جاڭا ينفەكتسيانى ەمدەۋگە ارنالعان ءتيىمدى ءدارى-دارمەكتەردىڭ جوقتىعى جاۋعا قارسى قارۋسىز شايقاسۋمەن بارابار دەگەن ءسوز.
– سونىمەن قاتار وسى ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانىڭ ءساتتى شىعۋىنا ازىرگە سەنىم از, جاسالعان كۇندە دە ۆاكتسينانىڭ مۇلدە جۇمىس ىستەمەۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.قىدىرمانوۆ. – سوندىقتان بارلىق كۇش پەن قارجىنى ۆاكتسينا ازىرلەۋگە عانا جۇمساماعان ءجون, ونىڭ ورنىنا بۇكىل الەمدەگىدەي ءدارى-دارمەكتەر ىزدەنىسىن دە قاتار جۇرگىزگەن الدەقايدا ۇتىمدى. ويتكەنى ۆيرۋسقا قارسى قورعانىستىڭ الدىڭعى شەبىندە دارىلەر تۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا ارنايى دارىلىك پرەپاراتتار جاساۋ – بۇل ادام ءومىرىن ساقتاۋعا باعىتتالعان ەڭ ماڭىزدى ماسەلە جانە وعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەك.
قىسقاسى, COVID-19 تارالۋىنا قارسى ۇتىمدى كۇرەسۋ مەن اۋرۋ جۇقتىرعان, اسىرەسە اۋىر ناۋقاستاردى ءتيىمدى ەمدەۋدە ۆيرۋسقا شۇعىل توسقاۋىل قوياتىن ارنايى پرەپاراتتار قاجەت. وكىنىشكە قاراي مۇنداي پرەپاراتتار ءالى جوق جانە قازىرگى ۋاقىتتا COVID-19-دى ەمدەۋدە قولدانىلاتىن دارىلەر نەگىزىنەن اعزاعا جاناما اسەر ەتەدى. قازىر بۇل ىندەتتەن ەمدەۋدە دەنەنىڭ قىزۋىن تۇسىرەتىن, بەزگەككە قارسى, ىلەسپە باكتەريالىق ينفەكتسيالارعا قارسى جانە تاعى باسقا انتيبيوتيكتەر قولدانىلۋدا. بۇدان كەيدە وڭ ناتيجە بولماي دا جاتىر. سوندىقتان بۇكىل الەم كوروناۆيرۋستاردى تەجەۋگە قابىلەتتى ۆيرۋسقا قارسى جاڭا پرەپاراتتاردى ىزدەۋگە بەلسەندى تۇردە كىرىسىپ كەتكەن. ەندى وسىنداي زەرتتەۋلەردى قازاقستاندا دا جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل رەتتە ەلىمىزدە ءتيىستى بازا, ۆيرۋسولوگ عالىمدار جانە وسى سالادا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار جەتكىلىكتى. مىسالى, الماتى قالاسىنداعى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتاردى ازىرلەۋدە مول تاجىريبەسى بار. بۇل ورتالىقتا ۇزاق ۋاقىت بويى ۆيرۋسقا قارسى بەلسەندى وسىمدىك پەن ميكروب تەكتەس قوسىلىستاردى ىزدەۋمەن جانە ولاردىڭ نەگىزىندە ءارتۇرلى ۆيرۋستارعا قارسى ءتيىمدى جاڭا انتيۆيرۋستىق پرەپاراتتار جاساۋعا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. كوروناۆيرۋستاردى قامتيتىن ۆيرۋستىڭ كەڭ اۋقىمىنا قارسى ءتيىمدى بىرقاتار وسىمدىك تەكتەس پرەپاراتتار جاسالىپ, پاتەنتتەلگەن. كوروناۆيرۋسقا قارسى ءتيىمدى جاڭا پرەپاراتتاردى جاساۋعا نەگىز بولا الاتىن ۆيرۋسقا قارسى جانە يممۋنوستيمۋلياتسيالىق اسەرى بار جاڭا تابيعي قوسىلىستاردى ىزدەۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە.
سونداي-اق قاراعاندى قالاسىنداعى «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك حولدينگى اق-مەن بىرلەسىپ ۆيرۋسقا قارسى بەلسەندىلىگى بار جاڭا قوسىلىستاردى تابۋدا ىزدەنىستەر جۇرگىزىلۋدە. ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيانىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى نەگىزىندە اتالعان پرەپاراتتاردى ودان ءارى زەرتتەۋدىڭ كەلەشەگى زور. وسى تاقىلەتتەس زەرتتەۋلەر ەلىمىزدەگى وزگە دە عىلىمي مەكەمەلەردە جۇرگىزىلەدى. بۇل كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيامەن كۇرەسۋدە قوعامىمىز ءزارۋ بولىپ وتىرعان ءتيىمدى وتاندىق ءدارى-دارمەكتەر تاياۋ ارادا جاسالىپ, ونىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋىنە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتە تۇسەتىنى انىق.
قالاي ايتساق تا, كوروناۆيرۋستىق پاندەمياعا بايلانىستى شۇعىل ەپيدەميالىق جانە ەكونوميكالىق جاعداي قۇرساۋىندا عىلىمي جانە قارجىلىق رەسۋرستاردى ينفەكتسيامەن كۇرەستە ناقتى ناتيجە بەرەتىن ماڭىزدى زەرتتەۋلەرگە شوعىرلاندىرۋ قاجەت. ۆيرۋس دەنساۋلىق ساقتاۋ, بيزنەس جانە ونەركاسىپ ءۇشىن ۇلكەن قيىندىق تۋعىزۋدا. ەكونوميكالىق جاعدايىنا قاراماستان, الەمدەگى ەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى پروبلەمالارعا تاپ بولىپ وتىر. وسىعان وراي, ەلىمىزدە ۋاقتىلى جانە ءتيىمدى شارالار قابىلداندى. جاسىراتىنى جوق, ۆيرۋستىڭ وزىنە قاراعاندا ءولىم تۋعىزاتىن ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار تۋرالى اقپارات قورقىنىش پەن ۇرەيدى كۇشەيتىپ, تەز تارالۋدا. ياعني الەمنىڭ ءار تۇرعىنى جاڭا COVID-19 كوروناۆيرۋسىنىڭ پاندەميالىق تارالۋىنا قاتتى الاڭداۋلى.
الايدا باسقا ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارمەن سالىستىرعاندا, بۇل ۆيرۋستان ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى جوعارى بولماسا دا, تەك دەنساۋلىعى وسال توپتاعى ادامداردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەش اۋرۋى جوق جاستاردى دا زاقىمدايدى جانە اتى بۇرىننان بەلگىلى دارىلەرمەن ەمدەلۋى دە قيىن. سوندىقتان كوروناۆيرۋس تۇرلەرىنىڭ كەڭ اۋقىمىنا قارسى ءتيىمدى جاڭا دارىلەردى جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
