وسىعان دەيىن تەڭگە باعامى دوللارعا, ەكسپورقا, رۋبلگە تاۋەلدى دەگەندى ۇلتتىق بانك ايتا-ايتا شارشادى. بۇل فاكتورلار جەكە-جەكە تۇرىپ تەڭگەگە اسەر ەتەتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن مامان بولۋدىڭ قاجەتى بولماي قالدى. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ جازىنان 2018 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەل ءۇشىن 47 دوللاردان 82 دوللارعا دەيىن ءوستى. بۇل تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا اسەر ەتكەن جوق. وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا قدب باسقارما توراعاسى بولات جامىشەۆ مۇناي باعالارى تومەندەگەن كەزدە تەڭگەگە اسەر ەتەتىنىن ايتقان بولاتىن. دەمەك مۇناي باعاسى بىرنەشە پايىزعا وزگەرسە, ەرتەڭ تەڭگە دە ءدال سول پايىزبەن قىمباتتاپ شىعا كەلەدى دەپ ارمانداۋدىڭ قاجەتى جوق.
سىرت كوز دە مۇناي تەڭگە باعاسىنا تەك جاناما تۇردە عانا اسەر ەتەدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. سەبەبى مۇنايدىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە تەڭگەنىڭ ماڭدايى شىلقىپ كەتكەن كەزدى كورگەن جوقپىز. قارجىگەر ەرلان يبراگيم 2018-2019 جىلدارى, مۇناي باعاسى ءبىرازدان بەرى 50 اقش دولللارىنان تومەن تۇسپەگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. تەوريا بويىنشا تەڭگە قىمبات مۇناي باعاسىنىڭ بۋىنان كۇش الۋ كەرەك ەدى. ءبىزدىڭ تەڭگەمىز ەلدەگى ەكونوميكانىڭ جاعدايىنان حابار بەرىپ تۇر.
«تەڭگەگە قىمبات مۇناي دا كومەكتەسە المايدى ەكەن. تەڭگە تۇراقتى بولۋ ءۇشىن مۇناي باعاسى باياعىداعىداي 150-200 تەڭگە بولاتىن كەزگە قايتا ورالۋ كەرەك. ول مۇمكىن ەمەس, ماسەلە تىم تەرەڭدەپ كەتكەن. بىزدەگى جاعداي مىنا فورمۋلاعا باعىنادى: ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن بىرقالىپتا ۇستايدى. سول ۋاقىت ارالىعىندا تەڭگەنىڭ قۋاتىن سارقىپ بىتىرەدى. قوعام الاڭ-ەلەڭ كۇي كەشە باستاعاندا ۇكىمەت قۇرامى وزگەرەدى نەمەسە ۇلتتىق بانك باسشىسى اۋىسادى دا ماسەلە جىلى جابىلا سالادى» دەيدى ەرلان يبراگيم.
ەرلان يبراگيمنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بىزگە ارزان مۇناي ەمەس, قىمبات دوللار دا ەمەس, رەسەي ءرۋبلىنىڭ كۇشەيگەنى قاۋىپتى بولىپ تۇر. سوڭعى 20 جىلداعى تەڭگە مەن رۋبل ديناميكاسىنا كوز جۇگىرتسەك, ايىرماشىلىق 1:5 بولدى.
«بۇل ساۋدا بالانسىنان دا بايقالادى. ءبىز رەسەيگە از تاۋار ساتامىز, ەسەسىنە ولاردان كوپ ساتىپ الامىز. رەسەي يمپورتىنا دەگەن تاۋەلدىلىگىمىز كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. ءبىز رەسەي رۋبلىنە, رەسەي ەكونوميكاسىنا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋىمىز كەرەك» دەيدى ەرلان يبراگيم.
ال مۇنايدىڭ باسىنان باق تايعان كەزدە تەڭگە دە كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراي باستاعانىن ءبارىمىز كوردىك. ساراپشى تيمۋر ابىلقاسىموۆ مۇنىڭ سەبەبىن بىلاي دەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى: «تەڭگەگە مۇناي باعاسىنىڭ ىقپال ەتە قويمايتىنى مۇناي قىمبات كەزدە ءجيى بايقالادى. ەگەر مۇناي باعاسى 10 پايىزعا ارزانداپ, مۇناي ءوندىرۋ 10 پايىزعا تومەندەپ كەتسە, تەڭگە بۇل فاكتورعا بىردەن نازار اۋدارادى» دەيدى ساراپشى.
مۇناي, تابيعاتى جاعىنان ەكسپورتتىق تاۋار. دوللار قۇنىنداعى ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 58,1% -ىن مۇناي ەكسپورتى قۇرايدى (مۇناي جانە گاز كوندەنساتى). ەگەر, باسقاشا ايتساق, دوللاردىڭ باعامىنا مۇنايدىڭ ەكسپورتتىق باعاسىنىڭ 88 پايىزى اسەر ەتەدى.
تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتىنىڭ باعاسى دوللارمەن كەلەدى. يمپورت شەتەلدىك تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قارجى. ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ەلدىڭ ساۋدا وپەراتسيالارىنان تازا ءتۇسىم بولىپ تابىلادى. «قارىزدان باسقا, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ۇلتتىق قوردىڭ رەزەرۆتەرى بار, ولار اقش دوللارىن ايىرباستاۋ باعامىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قولدانا الادى», دەيدى تيمۋر ابىلقاسىموۆ.
ەكونوميكاداعى دوللار تابىسىنىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – ەلدەگى رەزيدەنت ەمەستەردىڭ سالعان ينۆەستيتسيالارى. ءبىزدىڭ رەزيدەنتتەرىمىزدىڭ باسقا ەلدەرگە سالعان ينۆەستيتسيالارىنىڭ تەڭگە نەمەسە دوللار باعاسىنا اسەرى بولمايدى, ەگەر ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كولەمى ءوسىپ, بىراق شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ كولەمى ساقتالاتىن بولسا, وندا ايىرباس باعامى السىرەيدى.
قازاقستان مىسالىندا 2016 جىلعى قاڭتاردا مۇناي باعاسى باررەلىنە 27,9 دوللار بولاتىن. سول كەزدە دوللار باعامى 383,9 تەڭگەگە جەتتى. قازىر ءبىر دوللار ءۇشىن 425 تەڭگەدەن اسادى. مۇنىڭ نە ءۇشىن بولىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن 4 جىل ىشىندە (2016-2020 جج.) ەكونوميكاداعى دوللار مەن تەڭگەنىڭ كولەمى قالاي وزگەرگەنىن ەسەپتەۋ كەرەك. 2016 جىلدىڭ قاڭتارىنان 2020 جىلدىڭ ناۋرىزىنا اينالىمداعى قارجى 113% .نەمەسە 2,1 ترلن تەڭگەگە ءوستى. اقپان ايىندا بۇل كورسەتكىش 18,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ءدال وسى كەزەڭدەگى ەكونوميكاداعى دوللار كولەمى $ 24,75 ميللياردتان $ 14 ميللياردقا تومەندەدى.
«ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى 4 جىل ىشىندە السىرەدى. بۇل باعىتتى كۇشەيتۋ ءۇشىن قازاقستانداعى ەكسپورت باسىم بولىپ, يمپورت ازايۋ كەرەك. بىزدە ءبارى – كەرىسىنشە. ەگەر ءبىز يمپورتتىڭ ۇلەسىن ازايتىپ, ەكسپورتتى كوبەيتسەك, تەڭگە كۇش الادى. ال كەرىسىنشە بولسا, تەڭگە قۇنسىزدانا بەرەدى. بيۋدجەتتىڭ ينۆەستورى ءالى دە – ۇلتتىق قور مەن قىتاي جوبالارى. الداعى ۋاقىتتا سىرتتان كەلەتىن ينۆەستيتسيالار كولەمى ازايسا جاعداي قيىن» دەيدى تيمۋر ابىلقاسىموۆ.
قازاقستاندا 2015 جىلدىڭ تامىزىنان بەرى ينفلياتسيالىق شەكتەۋ رەجيمى قابىلدانىپ, ۆاليۋتا باعامىنىڭ بۇعان دەيىن ۇلتتىق بانك بەلگىلەيتىن شەكتى ءدالىزى الىنىپ تاستالدى. ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ (شەكتەۋ) دەگەنىمىز - ورتامەرزىمدى كەزەڭدە ينفلياتسيانىڭ نىسانالى كورسەتكىشىن بەلگىلەۋگە جانە سوعان قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان اقشا-نەسيە ساياساتى رەجيمى. 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 4-6% دەڭگەيىندە قالىپتاستى.
ساراپشىلار تەڭگە باعامىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردى سىرتقى جانە ىشكى دەپ بولەدى. ۇلتتىق بانك سىرتقى فاكتورلار قاتارىنا الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىن, نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىندەگى ۆاليۋتا باعامىنىڭ ديناميكاسى (ەڭ الدىمەن رەسسەي ءرۋبلى), الەمدىك پايىزدىق مولشەرلەمە جانە جاھاندىق گەوساياسي جاعدايدى جاتقىزادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتى بويىنشا, Brent ماركالى مۇناي باعاسى 2018 جىلدىڭ 9 ايىندا, 2017 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, 39 پايىزعا قىمباتتاپ, 1 باررەلىنە 52 دوللاردان 72,3-كە كوتەرىلگەن.
ساياساتتانۋشى دوسىم ساتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەل وزبەكستان مەن قىرعىزستانعا قاراعاندا, الەمدىك ەكونوميكامەن ىقپالداستىعى تەرەڭدەپ كەتكەن. رەسەيدەگى سانكتسيا, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ اسەرى الدىمەن بىزگە جەتەدى. «تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار وتە كوپ: بۇل مۇناي مەن شيكىزات باعاسى, الەمدەگى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق جاعداي, سونىڭ ىشىندە ەلدىڭ ساۋدا ارىپتەستەرىندەگى احۋال» دەپ تۇيىندەيدى د.ساتباەۆ.
قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ۇشتىگىنە: رەسەي – رۋبلىمەن, يتاليا – ەۋروسىمەن, قىتاي – يۋانىمەن كىرەتىنىن ايتتىق. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز ۇلتتىق ۆاليۋتاسى بولعانىمەن, قازاقستانمەن ساۋدا اينالىمى اقش دوللارمەن جۇرەدى.
تەڭگە باعامى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تەك اقش دوللارىنا عانا ەمەس, سەرىكتەس ەلدەردىڭ ۆاليۋتا باعامىنا تاۋەلدى.
سوڭعى بەس جىلداعى رەسەي ءرۋبلى مەن تەڭگە اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى تالداساق, رۋبل باعامىنىڭ 2013-2019 جىلدارى دوللارعا قاتىستى 103% -عا ارزانداپ, ال تەڭگە 136,3%-عا قۇنسىزدانعانىن بايقاۋعا بولادى.
2014 جىلى رەسەي ءرۋبلىنىڭ باسىنداعى جاعدايدى الساق بولادى. 2014-2019 جىلدارى رەسەيلىك ءرۋبلدىڭ قۇنى 1اقش دوللارىنا 39,39-دان 66,24 رۋبلگە دەيىن تومەندەدى. دەمەك تەڭگە باعاسىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار تەك مۇنايمەن عانا شەكتەلمەيدى. ماسەلە تىم تەرەڭدەپ كەتكەن. ەرلان يبراگيمنىڭ سوزىمەن ايتقاندا ەكونوميكامىز قانداي بولسا, تەڭگەمىز دە سونداي.
تەڭگەنى تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن كۇش ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىمىز عانا.
