سەبەبى نەسيەسىن تولەۋدى كەيىنگە شەگەرۋە ءوتىنىش بەرگەن 1 ملن كليەنت ەندىگى جەردە مقۇ-نىڭ كومەگىنە جۇگىنۋى ابدەن مۇمكىن. ولاردىڭ قانشاسىنىڭ جۇمىسىنان ايىرىلىپ, ۇكىمەت بەرگەن 42500 تەڭگەنى تالعاجۋ ەتىپ قالعانىن ءبىز بىلمەيمىز. ولاردىڭ بانكتەن العان نەسيەسى 25-30 پايىز بولاتىن. ولار جۇمىسىنان ايرىلىپ قالسا مقۇ كولەمىنە جۇگىنەدى. مقۇ پايىزى كەمىندە 70-90 پايىز. امالىنىڭ جوقتىعىنان وسىعان بارعان كليەنتتەردىڭ جاعدايى «تۇيەنى جەل شايقاسسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەگەنگە كوبىرەك ۇقسايدى. حالىقتىڭ جاعدايى كوڭىلىنەن شىقپاسا مەملەكەتتىڭ دە تىنىشى كەتەتىنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءاربىر مالىمدەمەسىنەن بايقاپ ءجۇرمىز.
ساراپشىلاردىڭ الاڭداۋىنا سەبەپ بار. 2010 جىلدان كەيىن قازاقستاندىق بانكتەر پورتفەلىندەگى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ ۇلەس سالماعى ازايعان ەدى. بىلتىردان بەرى بۇل باعىتتا ءوسىم بايقالادى. 2012 جىلى «بانكتىك جانە بانكتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلىپ, تۇتىنۋشىعا ەمەس, بانكتەرگە ىڭعايلى ەتىپ تۇزەتىلدى. سونىڭ ءبىر تارماعى – نەسيەنى مۇراعا قالدىرۋدى زاڭداستىردى. بىراق بۇل ەلدەگى پروبلەمالى نەسيە كولەمىن قىسقارتقان جوق. سوڭعى ءۇش جىلدا جەكە تۇلعاعا نەسيە بەرۋ 2,6 ترلن تەڭگەدەن 5 – 5,5 تريلليون تەڭگەگە دەيىن وسكەن. بۇل مالىمەتتەر ۇەم سايتىندا جاريالانعان.
ايتپاقشى, ءبىزدىڭ ەلدە تەك قارا تىزىمگە ەنىپ قالعان كليەنتتەر بازاسى بار دا, نەسيەنىڭ قايتارىلۋ دەڭگەيى تۋرالى بازا جوق. بۇل مالىمەتتەر ستاتيستيكا بازاسىنا ەنبەگەن. سەبەبى ورتاق جۇيە جوق. ۇلتتىق بانك مۇنى جەكەلەگەن بانكتەردىڭ پروبلەماسى دەپ تانيدى. ساراپشىلار بۇل – قاتە كوزقاراس ەكەنىن ايتادى. جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ارتۋى باعانىڭ وسۋىنە جانە ءوندىرىستىڭ دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ تومەندەۋىنە سوقتىراتىن تەندەنتسيا ەكەن. كەشە قازاقستان قاجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ە. باحمۋتوۆانىڭ بەينە كونفەرەنتسياسىنان سوڭ قارجىگەرلەرمەن ۆەبينار جۇيەسى بويىنشا وتكەن جيىندا وسى ماسەلە ءسوز بولدى.
قارجىگەر ەرلان يبراگيمنىڭ حالىقارالىق تالاپ بويىنشا, بانك كاپيتالىنىڭ 10 پايىزى اكتسيونەرلەردىڭ, 90 پايىزى دەپوزيت سالىمدارىنان تۇرۋى ءتيىس. بىراق, قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭدىلىق ساقتالمايدى. بانك اكتسيونەرلەرىنىڭ دەپوزيتتەرىنىڭ قايدا ساقتالاتىنى ءبىزدىڭ ەلدە قۇپيا. بانكتەر بانكروتقا ۇشىراسا, قايتارىلماعان نەسيەنىڭ ءبارىن پروبلەمالى نەسيەلەر ساناتىنا ەنگىزە سالاتىنىنا, ۇكىمەتتىڭ ونى كەشىرە سالاتىنىنا اكتسيونەرلەرى ابدەن سەنىپ العان. تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋ كولەمىنىڭ وسكەن سەبەبى وسى.
ەكونوميست جاراس احمەتوۆ بانك ءۇشىن حالىق تەك قارىز الۋشى ەكەنىن ايتادى. بۇعان قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋگە تالپىنباعان كەيبىر ادامدار دا كىنالى. «بىراق نەسيە بەرەر كەزدە ەكى جاق ءۇشىن دە قارىز بەرۋ مەن الۋدىڭ بارلىق شارتى ساقتالۋى قاجەت. ساقتالماسا قيىندىق تۋىندايدى. بىزدەگى نەسيە بەرۋ تالاپتارىنىڭ حالىقارالىق شارتتاردان الشاقتاپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى وسى تۇستا بايقالادى. تۇرعىندار نەسيە الار كەزدە ءوزىنىڭ قۇقىن بىلمەيدى, ەكىنشى تاراپ ونى ءوز مۇددەسىنە پايدالانادى» دەيدى جاراس احمەتوۆ.
ەكونوميست وسى رەتتە 2006 جىلدارى يپوتەكالىق نەسيە وڭدى-سولدى تاراتىلعانىن, كەيبىر بانكتەر اگرەسسيالى ساياسات جۇرگىزىپ, نەسيە بەرۋ ءتارتىبىن بۇزعانىن ايتادى. جيناعان قورى بولماعان سوڭ, تابىسىنىڭ تومەندىگىنەن حالىق نەسيەگە جۇگىندى. تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىن قارىز الىپ قانا قاناعاتتاندىردى. بۇل قۇبىلىس ءالى دە بايقالادى. «بۇل – الەۋمەتتانۋشىلار زەرتتەپ, ۇكىمەتتىڭ نازارىنا ۇسىناتىن تاقىرىپ. قارجىلىق ساۋاتتىلىقتارى جوعارى بولسا عانا جاستاردان كەلەشەكتە جاقسى قارىز الۋشى شىعادى» دەيدى جاراس احمەتوۆ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, كەيبىر بانك قايتارا الماي قالعان الاشاعىن جاڭا كليەنت ەسەبىنەن وندىرەدى. ول ءۇشىن پايىزدىق ۇستەماقىنى كوتەرەدى. بانكتەن نەسيە بەرۋدىڭ ۇستەماقىسى ورتا ەسەپپەن 17-25 پايىزدىڭ اراسى. مىسالى, بانك كەلىسىمشارت بويىنشا 17 پايىزبەن نەسيە بەرىپ وتىر دەلىك. بىراق «نەسيەگە قىزمەت كورسەتۋ» دەگەن تارماقتا ول سوما تۇرىندە كورسەتىلگەن. نەسيە الۋشى مۇنى تۇسىنبەيدى. بۇل جەردە زاڭ بۇزىلىپ تۇرعان جوق, نەسيە قۇجات بويىنشا 10-17 پايىز بەرىلىپ تۇر. سىرت كوز ونى الۋشى مەن بەرۋشىنىڭ اراسىنداعى قاتىناسى دەپ قويا سالادى. ءبىزدىڭ ساۋاتسىزدىق وسىدان كەلىپ تۋىندايدى ەكەن. قۇجاتقا قول قويىپ بىتكەن كەزدە نەسيەنىڭ 35 پايىزعا كوتەرىلىپ كەتەتىنى كەلىسىمشارتتا كورسەتىلمەيدى. بىراق جۇيەلەسەڭ, بانككە قايتاراتىن قارجىڭدى وي ەلەگىنەن وتكىزسەڭ بۇل فاكتور الاقانداعىداي ايقىن بولىپ شىعا كەلەدى.
سونداي-اق ساراپشىلار ميكرو قارجى ۇيىمدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن كليەنتپەن اراداعى بايلانىسى, نەسيە پايىزىنىڭ مولشەرى تۋرالى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىلانۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. سەبەبى بيىلدان باستاپ بانكتەر تولەم قابىلەتى تومەن كليەنتتەرگە نەسيە بەرمەيدى. سونداي-اق مۇنداي تالاپ مقۇ-نا ەنگىزىلۋى ءتيىس.
جاراس احمەتوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, بانكتەر مەن مقۇ-نىڭ قارجىلىق كاپيتالىندا ايىرماشىلىقتار بار. ءبىزدىڭ ەلدەگى ءاربىر مقۇ-نىڭ قورجىنى 350 ملرد تەڭگە, ال بانكتەردىڭ قارجىلىق قورجىنى 14,5 ترلن تەڭگە. ايىرماشىلىق كورەر كوزگە كورىنىپ تۇر, بىراق مقۇ-نىڭ نەسيەلىك پايىزى 100 پايىزدان اسىپ كەتەدى. كۇنى ەرتەڭ قىسىلعان حالىق امالىنىڭ جوقتىعىنان مقۇ كومەگىنە جۇگىنۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر, نەسيە قايتارىلماسا, مقۇ تاعى دا ۇكىمەتتىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى.
«الەمدىك بانك تاجىريبەسىندە مقۇ-نىڭ بانكتەرگە اينالعاندارى از ەمەس. كەرىسىنشە, جاعدايى شاتقاياقتاعان بانكتەر مقۇ-عا اينالادى. بۇل ەكى قۇرىلىم ءبىر-ءبىرىن جەتەكتەپ ءجۇرىپ وسەتىن نەمەسە ءبىر-ءبىرىن بۋىندىرىپ ولتىرەتىن ەكى ينستيتۋت. دەنى ساۋ قارجى سەكتورىن قۇرامىن دەسەك, ميكرو-قارجى ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرەتىن كەز كەلدى» دەيدى جاراس احمەتوۆ.
الماتى
