ەگەر ۇمىتپاسام, بەكەڭ ول كەزدە رەسپۋبليكالىق «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ ءجۇردى-اۋ دەيمىن, ويتكەنى وسى باسىلىمدا ونىڭ جاڭادان جارىق كورىپ جاتقان ادەبي كىتاپتار مەن جيناقتار تۋرالى رەتسەنزيالارى مەن سىن ماقالالارى ءجيى جاريالانىپ تۇراتىن.
قازىر وتكەنگە كوز سالسام, بەكەڭمەن ءجيى, قويان-قولتىق ارالاسۋىم 2001 جىلدىڭ كۇزىندە باستالعان ەكەن. مەن سول جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ء«بىلىم» باسپاسىنداعى باس رەداكتور دەپ اتالاتىن قىزمەتىمدى تاپسىرىپ, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدراسىنا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە اۋىستىم. شامامەن وتىز بەس-قىرىق شاقتى بىلىكتى پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ باسى قوسىلعان اجەپتاۋىر ۇجىم. سولاردىڭ ىشىنەن العاش كەلگەندە, ەڭ الدىمەن ءوزىم بۇرىننان ءبىراز تانىس-ءبىلىس بولىپ قالعان بەكەڭنىڭ بەينەسى كوزىمە جىلى ۇشىراي كەتتى. سويتسەم بەكەن وسى كافەدرادا بىلتىردان بەرى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان ستۋدەنتتەرگە لەكتسيا وقيدى ەكەن, اكادەمياعا بيىل تۇسكەن توپتاردىڭ سانى بىرازعا وسكەندىكتەن, ول ءپاننىڭ ساعاتى كوبەيىپ, ەندى مەن دە جۇمىسقا قابىلدانىپ جاتىر ەكەنمىن.
ءبىر-ەكى اپتادان كەيىن بايقاسام, كافەدرادا كوركەم ادەبيەتتەن ساباق بەرەتىن تاعى ءبىر وقىتۋشى بار بولىپ شىقتى, ول – اكادەمياداعى ورىس توپتارىنا قازاق ادەبيەتى جانە الەم ادەبيەتى پاندەرىنەن ساباق بەرەتىن بەلگىلى جازۋشى, اتاقتى «اق جايىق» رومانىنىڭ اۆتورى حامزا ەسەنجانوۆتىڭ ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ءاليحان حامزا ۇلى ەسەنجانوۆ ەكەن. ول دا جاس جاعىنان بىزبەن شامالاس ازامات ەدى.
«بالىقشى بالىقشىنى الىستان تانيدى» دەمەكشى, ارينە, ەندى بەكەن, ءاليحان, مەن – ۇشەۋمىزدىڭ جۇمىستان تىس كەزدەردە باستارىمىز ءجيى قوسىلاتىن بولىپ الدى, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ اشىق ساباقتارىمىزعا كىرەمىز, تۇسكى اسقا بىرگە بارامىز, كينوتەاترلار مەن دراما تەاترلارىندا اندا-ساندا كورسەتىلىمى بولاتىن كينوفيلمدەر مەن سپەكتاكلدەردىڭ پرەمەرالارىنا قاتىسىپ, كەيىنىرەك ولاردى اكادەميانىڭ كينو, تەاتر فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن, وقىتۋشىلارىمەن بىرگە قوسىلىپ تالقىلايمىز.
بىردە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا ءوتىپ جاتقان دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ سىرتتان كەلگەن قوناعى, بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىمداردىڭ ءبىرى, تالانتتى جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى مارقۇم سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «باسىندا ۇشقارانىڭ» اتتى حيكاياتىن جان-جاقتى تالداي كەلىپ:
– جالپى, سايىن جاتىق جازاتىن, ءسوز ساپتاسى قاراپايىم جازۋشى, بىراق شىعارمالارىندا ۇلكەن ءبىر يدەيالىق, فيلوسوفيالىق كونتسەپتسيالارى جوق «بىتوۆيك» قالامگەر عوي, – دەپ سالدى.
بىزگە اتالعان شەشەننىڭ بۇل پىكىرى ونشا ۇناي قويعان جوق, سوندىقتان «مىنا كىسى نە دەپ تۇر؟» دەگەندەي قاتار وتىرعان ەكى-ءۇش كىسى ءبىر-بىرىمىزگە تاڭىرقاي قارادىق. بۇندايدا, قىزبالاۋ مىنەزدى بەكەن ورنىنان ءبىرىنشى بولىپ اتىپ تۇرۋعا ءتيىستى ەدى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. ول ورنىنان ماڭعازدانىپ تۇرىپ جاتىپ:
– مەن ءسىزدىڭ بۇل پىكىرىڭىزبەن مۇلدە كەلىسپەيمىن, – دەدى الگى ارىپتەسىنە قاباعىن تۇيە كوز سالىپ. – بىزدە سوناۋ كەڭەس وداعى كەزىندەگى سوتسياليستىك رەاليزم زامانىنان قالعان وسىنداي ءبىر جامان عادەت بار, شىعارمادان ءومىر شىندىعىن ىزدەۋدىڭ ورنىنا باس سالىپ قايداعى ءبىر وزىق يدەيالار مەن بولمىستىڭ اقيقاتىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ويدان شىعارىلعان جاساندى ءبىر فيلوسوفيالىق كونتسەپتسيالار ىزدەيتىن. «بىتوۆيك» جازۋشى دەيسىز, سوندا سۋرەتكەر ادامزاتتىڭ تۇرمىسىن جازباعاندا نەنى جازۋ كەرەك؟ ال ەندى سول ادامزاتتىڭ ءبارى شەتىنەن فيلوسوف, موراليست, نە ايبىنىنان ات ۇركەتىن باتىر نەمەسە اتاقتى حان, بي ەمەس قوي. سىزدەر وسى كەزگە دەيىن مەكتەپتەگى بۇكىل ادەبيەت وقۋلىعىن وزدەرىڭىزدىڭ وسىنداي اسىرەيدەياشىل, اسىرەكونتسەپتسياشىل, اسىرەمورالشىل, تىرناقشاعا الىپ ايتقانداعى كوركەم شىعارمالارمەن بىتەپ تاستادىڭىزدار, جاس ۇرپاعىمىزدىڭ كوركەمدىك تالعامىن جورگەگىندە تۇنشىقتىرىپ. سوندا ەگەر ءسىزدىڭ جاڭاعى پىكىرىڭىزگە سۇيەنسەك, الەم مويىنداعان ا.پ.چەحوۆتىڭ «ۆانكاسى» مەن «ستەپى» دە, بەيىمبەتتىڭ «قارا بالاسى» مەن «ايرانبايى» دا, ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ «ەڭ باقىتتى كۇنى» مەن «كولدەنەڭ كوك اتتىسى» دا, ش.مۇرتازانىڭ «41-جىلعى كەلىنشەگى» دە جاي اشەيىن «بىتوۆوي» شىعارمالار بولىپ قالدى عوي.
وسىنى ايتتى دا, بەكەن قولىن ءبىر سىلتەپ, ورنىنا قايتا وتىردى. وعان الگى ادەبيەتتانۋشىنىڭ قانداي ءۋاج قايتارعانى قازىر مەنىڭ انىق ەسىمدە جوق, ەسىمدە قالعانى ول ارىپتەسىمىزدىڭ دە قىزىل كەڭىردەك بولىپ ءوزىنىڭ الگى پىكىرىن ءبىراز دالەلدەپ باققانى عانا.
نەگىزى ءومىردىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جەتكەن تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ءومىربايانىنا كوز سالساق, ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ءوزى تاڭداپ العان كاسىپ پەن ونەردىڭ, عىلىمنىڭ كوزسىز فاناتتارى بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. بەكەن ىبىرايىم دا سونداي ءوزى بارلىق سانالى ءومىرىن ارناعان كوركەم ادەبيەت دەپ اتالاتىن بەكزات ونەردىڭ اينىماس جاناشىرى, فاناتى جانە سونى جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى. وعان حالىقارالىق الاش سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بەكەن بەكمۇرات ۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان «تاڭ شاپاعى» اتتى ولەڭدەر جيناعى (1977 جىل) مەن «جاز كۇندەرى» (1984 ج.), اراشا (1989 ج.), «سايان» (1992 ج.), «اسپانداعى ساياحات» (2019 ج.) اتتى اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر, ەرتەگىلەر جيناقتارى, سونىمەن قاتار «كوركەمدىك كوكجيەگى» (1981 ج.), «وي مەن ءسوز» (1985 ج.), «سىرلى الەم» (1997 ج.), «قاسىم امانجولوۆ» (2007 ج.), ت.ب. دەپ اتالاتىن ادەبي سىن مەن زەرتتەۋ كىتاپتارى, مونوگرافيالارى كۋا.
ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, بەكەن سوڭعى جىلدارى بالالارعا ارنالعان اڭگىمەلەر مەن ەرتەگىلەردى, پوۆەستەردى ءوندىرىپ جازىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى – ونىڭ «اسپانداعى ساياحات» دەپ اتالاتىن ەرتەگى حيكاياتى 2018 جىلى رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» ادەبي كونكۋرسىنىڭ «بالالارعا ارنالعان ۇزدىك كوركەم شىعارما» اتالىمى بويىنشا باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. بۇل شىعارماسىندا زامانداس ارىپتەسىمىز ءوزىنىڭ بالالار ءومىرى مەن پسيحولوگياسىن جاقسى بىلەتىنىن, ولاردىڭ جان دۇنيەسىنىڭ قانداي نارسەلەردى قاجەتسىنەتىنىن ءدال اڭعارا الاتىندىعىن جانە ەڭ باستىسى دۇنيەنىڭ شىندىعىن كوركەم وبرازدار ارقىلى كورە ءبىلۋ قاسيەتىنە يە ەكەنىن بايقاتادى. ءسىرا, بەكەن مۇنداي بىلگىرلىك پەن بايقامپازدىقتى سوڭعى كەزدەرى ءوزىنىڭ نەمەرەلەرىنەن ءبىراز ۇيرەنگەنگە ۇقسايدى. ەندى ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن سول تۋىندىدان ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىك: «بۇيىعىپ ۇيشىكتە جاتقان كۇشىك تايماستىڭ ءىشى پىسىپ كەتتى. سودان سوڭ تىمپىڭداپ اۋلاعا شىقتى. ەشكىم جوق. كولبەڭدەپ وزىنە ىلەسىپ ىزىنەن قالماي قويعان كولەڭكەسىن تىرناعىمەن تارتىپ كوردى. بىراق كولەڭكە ءشانيىپ جاتقان قالپىنان وزگەرمەدى. ءارى-بەرى جۇگىرىپ ەدى, سوڭىنان قالماي قويدى. كولەڭكەسىنەن وزعىسى كەلىپ, قانشا تىرتاڭداسا دا, قۇتىلا المادى».
وسىنداعى تايماس كۇشىكتىڭ تىمپىڭداپ اۋلاعا شىققانى, وزىنەن ءبىر ەلى قالماي قويعان كولەڭكەسىن تىرناعىمەن تارتىپ كورگەنى, كولەڭكەسىنەن وزعىسى كەلىپ جۇگىرگەنى – ءبارى-ءبارى ءارى سونداي تابيعي ءارى بالا پسيحولوگياسىنا, ونىڭ دۇنيەتانىمىنا سونداي ساي. بەينە كىشكەنتاي وقىرمان ءوزىن كىتاپ وقىپ وتىرعانداي ەمەس, مۋلتفيلم تاماشالاپ وتىرعانداي كۇي كەشەتىندەي ەتىپ جازىلعان. سەبەبى اتالعان ادەبي ءماتىن جاندى كارتينا مەن وبرازدىلىققا تولى. جانە وسى كىشكەنتاي ۇزىندىدە بالعىن وقىرماندى جالىقتىرماي, العا قاراي جەتەلەپ الىپ كەتەتىن جاندى ديناميكا دا بار. مەنىڭشە, قازىرگى زامانعى بالالار ادەبيەتىنە ءبىزدىڭ مەكتەپتەرىمىزدەگى ادەبيەتتىك وقۋ كىتاپتارىن جاۋلاپ العان اسىرەموراليزم مەن كىشكەنتاي وقىرماننىڭ ءىشىن پىستىراتىن ارزانقول اقىلداردان, اسىرەيدەياشىلىقتاردان تۇراتىن «شىعارمالاردان» گورى وسىنداي ءارى قاراپايىم, ءارى شىنايى تۋىندىلار كەرەك-اق. ويتكەنى كوركەم ادەبيەتتىڭ الەم تانىعان شەبەرى ا.پ.چەحوۆ ايتپاقشى, كوركەمدىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن وسى تابيعيلىق, شىنايىلىق ەمەس پە؟!. ال ايگىلى «اننا كارەنينانىڭ» اۆتورى دانىشپان ل.ن.تولستوي بولسا, بۇل حاقىندا: «قاراپايىم جازا ءبىلۋ – جازۋشىلىق شەبەرلىكتىڭ ەڭ جوعارى شىڭى» دەيدى ەكەن. ءبىز بۇل شەبەرلەردەن اسىرىپ ەشتەڭە ايتا قويماسپىز, سوندىقتان ءبىزدىڭ ايتا الاتىنىمىز تەك پروزاشى ب.ىبىرايىمنىڭ سوڭعى جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن شىعارمالارىندا جازۋشىلىق شەبەرلىكتىڭ جوعارىدا اتاپ وتىلگەن نەگىزگى كونتۋرلارىنىڭ ونىڭ بۇرىنعى تۋىندىلارىنا قاراعاندا الدەقايدا ايقىندالا تۇسكەنى عانا.
سونىمەن وسى ءبىر ادەبي ەسسەمىزدى قورىتىندىلاي كەلە, ارىپتەس دوسىمىزعا نە دەسەك ەكەن؟ شاماسى «قادىرلى بەكە, سەن جەتپىس دەيتىن جەتەلى جاسىڭا شارشاماي, شالدىقپاي ادەمى جەتىپ وتىرسىڭ, سەبەبى دەنەڭ بۇرىنعىشا ءتىپ-تىك, كەربەزدەنە دۋدىراپ تۇراتىن شاشىڭنىڭ بۇيراسى دا ازىرشە ونشا سۇيىلا قويعان جوق, باياعىدا مۇسا زامانداسىمىزدىڭ اۋزىنىڭ سۋىن قۇرتاتىن «پوحودكاڭ» دا سول بۇرىنعى قاز-قالپىندا, سوندىقتان وزىڭە ءتان باتىلدىقپەن, قاجىرلىلىقپەن جاراتۋشىمىز بارىمىزگە ءبىر-اق رەت بەرەتىن بۇل ءپانيدى جاسامپازدىقپەن كوركەيتە ءتۇس, سونىمەن بىرگە ءوزىڭ سانالى تۇردە عۇمىرىڭدى ارناعان ادەبيەت دەپ اتالاتىن ونەردىڭ دە اسەمدىگىن قايسارلىقپەن قورعاي بەر, ويتكەنى ف.م.دوستوەۆسكي ايتپاقشى, مىنا دۇنيەنى ءبىر قۇتقارسا, وسى كوركەمدىك پەن سۇلۋلىق قۇتقارادى ەمەس پە» دەگەنىمىز ءجون بولار.
سەرىك اسىلبەك ۇلى,
جازۋشى, دراماتۋرگ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
