سۇحبات • 09 ءساۋىر، 2020

جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى: سانا سىلكىنسە – الىنبايتىن اسۋ جوق

611 رەتكورسەتىلدى

اعا، وتكەن ناۋرىز مەيرامى كۇنى ءوزىڭىز تۇڭعىش باس رەداكتورى بولعان «انا ءتىلى» گازەتىنە 30 جىل تولدى. سۇحباتىمىزدى دا وسى قازاق باسپاسوزىنە جاسىنداي جارقىلداعان ەركىندىكتىڭ لەبىن الا كەلگەن «انا تىلىنە» قاتىستى اڭگىمەدەن باستاساق دەيمىن. البەتتە، گازەتتىڭ ۇيىمداستىرىلۋ تاريحى، وعان ءوزىڭىزدىڭ «لەنينشىل جاستان» (بۇگىنگى «جاس الاش»)  قالاي باس رەداكتور بولعانىڭىز تۋرالى بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىڭىزدا ايتقانىڭىزدى بىلەمىز. ءبىزدى قىزىقتىراتىنى، وسىنداي گازەتتىڭ جارىق كورۋىنە، ءتىپتى دۇنيەگە كەلۋىنە دەسەك تە بولار، قانداي العىشارتتار ىقپال ەتتى؟ سول كەزەڭ قارساڭىنداعى قازاق باسپاسوزىنە، جالپى اقپاراتتىق-يدەولوگيالىق كەڭىستىكتەگى احۋالعا توقتالىپ وتسەڭىز.

– ءيا، ءوز باسىم ەڭبەك جولىمنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تالاي قالامگەردىڭ تالابىن شىڭداعان وسى جاستار گازەتىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورگەندەردىڭ ءبىرى بولعانىمدى ءاردايىم ماقتان تۇتامىن. بۇل قۇتتى ۇستاحاناعا 1969 جىلى قازمۋ-ءدىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ) فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ بەسىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنىمدە كەلىپ، 1989 جىلدىڭ سوڭىندا عانا، «انا تiلi» اپتالىعىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى «ازەر كەتىپپىن». ءبىز «جاس الاشتىڭ» ەڭ بiر دۇرiلدەگەن، تارالىمى 300 مىڭنان اسقان شاعىندا قىزمەت ەتتىك. ول ۋاق – الپىسىنشى جىلداردا شەرحان مۇرتازا سىندى ۇلى رەداكتوردىڭ كەزىنەن باستاۋ العان ءدۇبiرلi جۇرنالشىلىق ونەر بايگەسiن، سەرگەك ساناتكەر سەيداحمەت بەردiقۇل ۇلىنداي ۇلى رەداكتور ودان ءارi ورiستەتiپ اكەتكەن، گازەتتىڭ ءارتۇرلi توسىن ورiستەرگە ەركiن شىعا الاتىن قابىلەت-قارىمى، قيلى-قيلى iزدەنiستەرگە باراتىن بۇلا مiنەزi، شىعارماشىلىق تۇرعىداعى وزىق ۇردiستەرى مەن جاڭاشىل تالپىنىستارى مولىنان بايقالعان كەزەڭ بولاتىن. جۇرنالشىلىقتىڭ سان قيلى ىزدەنىستەرىنە مۇمكىندىك اپەرەتىن وسى باسىلىمدا  تالاي شىعارماشىلىق جوبالارىم جۇزەگە استى. شوقانداي ۇلى تۇلعانىڭ ءىزىن قايتالاعان ساپارنامالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك الدىم. كىتاپتارىم جارىق كوردى.

كوممۋنيستىك بيلىك ۇستەمدىك قۇرعان امiرگەرشiلiك زاماننىڭ قاتاڭ قاداعالاناتىن قىرۋار شەكتەۋلەرىنە قاراماستان، جاستار گازەتى ۇلت پەن ءتىل تاعدىرىنا قاتىستى قايسىبىر تۇيتكىل ماسەلە بولماسىن، ايتەۋىر ءبىر رەتىن تاۋىپ وقىرمان ساناسىنا جەتكىزۋدىڭ جولدارىن قاراستىراتىن. الايدا وتارشىلدىق قۇرساۋدىڭ قالام ەركىندىگىنە تۇساۋ سالعان قاتال قىسىمى وعان ۇنەمى ىرىق بەرە قويمايتىن. ۇلتتىق ماسەلەلەردى ءسوز ەتۋ، قازاق ءتىلىنىڭ قامىن جەۋ – «ينتەرناتسيوناليستىك تاربيەگە قايشى، ۇلتشىلدىق پيعىل بەلگىسى» بوپ سانالعان، ءتول تاريحىڭنىڭ تەرەڭىنە ءۇڭىلۋ، وتكەنىڭدى بىلۋگە ۇمتىلۋ – «قازاق حالقىن ناعىز وركەنيەتكە جەتكىزگەن سابەت وكىمەتىنىڭ ۇلى جەڭىستەرىنە شاك كەلتىرۋ»، ورىس، كەڭەس وتارشىلدىعى كەزىندەگى ناۋبەتتەردى قوزعاۋ، ۇلتىمىزدى قىناداي قىرعان اشتىق زۇلماتىن، الاش ارىستارىن ءسوز ەتۋ – «اسا اۋىر قىلمىسقا» بالانعان ءزىلماۋىر زاماننىڭ سانسىز توسقاۋىلى اياعىڭدى قيا باستىرمايتىن. ول كەزەڭدەگى جالپى اقپاراتتىق-يدەولوگيالىق كەڭىستىكتىڭ، اسىرەسە قازاق باسپاسوزىنە قاتىستى احۋالدىڭ جاي-كۇيى وسىلاي ەدى.

ءتىپتى ناۋرىز مەيرامىنىڭ ءوزى دە تىيىم سالىنعان تاقىرىپقا جاتاتىن. ۇستەم پارتيا وعان ءدىني مەرەكە رەتىندە قارا تاڭبا ءىلىپ قويعان. سوندا دا جاستار گازەتى جىلدا وسى كۇنى ارناۋلى «كوكتەم ءنومىرىن» ۇزبەي شىعارىپ تۇردى. مۇندايدا سول ساندا ناۋرىز ءسوزىنىڭ كوپ قايتالانىپ كەتپەۋى دە كادىمگىدەي قاداعالانار ەدى. ويتكەنى، ءبىر جىلدارى سوعان وراي جوعارى جاقتان «دىنشىلدىكتەرىڭ ۇستاپ بارا ما؟» دەگەن سىڭايداعى ءزىلدى ەسكەرتۋ ايتىلعانى دا ەستە.

شىعارماشىلىق تۇرعىدا باسقالاردان ءوزىن ەركىندەۋ سەزىنەتىن جاستار گازەتىنىڭ باسىنداعى جاعدايات وسىنداي بولعاندا، سول كەزدەگى رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق پارتيا باسىلىمدارىنا قاتىستى توسقاۋىلداردىڭ قانداي سوراقى دەڭگەيدە بولعانى ءوز-وزىنەن شامالانار ەدى. وسى تەكتەس قاتاڭ تىيىمداردىڭ ءوزى جۇرنالشىلاردى نەنى جازۋ، نەنى جازباۋ كەرەكتىگى جونىندەگى داعدىلارعا  كوندىگۋگە، ەكى شوقىپ، ءبىر قاراۋعا بەيىل ىشكى رەداكتورلىق سۇزگىگە ىرىقسىز مويىنسۇنۋعا ءماجبۇر ەتەر ەدى. الدا-جالدا ارتىق-اۋىس دۇنيەلەر كەتىپ بارا جاتسا، ەڭ سوڭعى ەلەك – قىراعى كوز تسەنزۋرا قالت جىبەرمەي، قاعىپ تاستايدى.

كوممۋنيستىك بيلىكتىڭ ۇلت تاقىرىبى ماسەلەسىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاعانى  ءمالىم. ول بويىنشا دا «كىنالىلەردى» تابۋ، تامىرىنان قىرقىپ، جازالاپ وتىرۋ شارالارى وتە-موتە قاتىگەزدىكپەن اتقارىلدى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنداعى قايتا قۇرۋ دۇمپۋىمەن باستالعان دەموكراتيالىق جىلىمىق باسپاسوزگە ءبىرشاما ەركىندىك اكەلگەندەي بولعانمەن، ونىڭ اسەرى قازاقستاندا اۋەلى كوپ بىلىنە قويعان جوق. سول كەزدەردە ماسكەۋدەن شىعاتىن «وگونەك» جۇرنالى، رەداكتسيامىزعا ارنايى جازدىرىلىپ الىناتىن لاتۆيا كومسومولىنىڭ ورگانى «سوۆەتسكايا مولودەج» گازەتىنىڭ بەتتەرىندەگى نەشە قيلى سەڭ بۇزار ماتەريالداردى وقي وتىرىپ، ونداي دۇنيەلەردى قازاقستان مىسالىندا جاريالاۋ مۇمكىن ەمەستىگىن وكىنىشپەن مويىندايتىنبىز.

ءسوز بولىپ وتىرعان جىلدارى قازاق تاريحى مەن رۋحانياتىنىڭ قاستەرلى قويناۋلارىنا باتىل بارلاۋ جاساعان باسىلىمداردىڭ ءبىرى – اقسەلەۋ سەيدىمبەك جەتەكشىلىك ەتكەن ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۇرنالى ەدى. دەگەنمەن، كوپ ۇزاماي ول دا قىزىل كوزدەردىڭ قۇرىعىنا ءىلىندى. باس رەداكتوردى 86-جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن باستالعان قارالاۋ ناۋقانىنا ۇشىراتىپ، جۇمىستان بوساتتى. ونىمەن قويماي، «قازاق ۇلتشىلدىعىن دايىنداۋشىلاردىڭ» ءبىرى رەتىندە ءۇش ءارىپ مەكەمەسى تاراپىنان ءجۇرىس-تۇرىسى اڭدۋعا الىنىپ، ءىستى قىلا جازدادى...

دەگەنمەن، يمپەريانىڭ كۇيرەۋى قارساڭىندا، ماسكەۋ تاراپىنان زامان رايىنا وراي امالسىزدان مۇرسات بەرىلگەن جاريالىلىق پەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ اسەرى بىرتىندەپ قازاقستان يدەولوگياسىنا دا ءوز ىقپالىن تيگىزە باستاعانى بايقالعان ەدى. شەرحان مۇرتازا باسقارعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ەل مەن ءتىل ەڭسەسىن كوتەرۋدە بەل شەشە قيمىل كورسەتكەنى، نۇرماحان ورازبەكتىڭ قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنە رەداكتور بولىپ كەلگەننەن كەيىن، ءبىرىنشى بەتتىڭ تاس توبەسىندەگى «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى، بىرىگىڭدەر!» دەگەن كومپارتيانىڭ بۇلجىماس ءۇرانسوزىن قازاقتىڭ «باس كەسپەك بولسا دا، ءتىل كەسپەك جوق» دەگەن ماتەلىمەن الماستىرعانى دا وسى كەزەڭ. بيلىك تاراپىنان ەلدىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ ءۇشىن ناۋرىز مەيرامىنا رۇقسات بەرىلدى. جاڭاشا ويلاۋ ساياساتىنىڭ قوزعاۋ سالۋى ناتيجەسىندە 1988-89 جىلدارى ۇلت تاريحىنداعى اسا ەلەۋلى وقيعا  – الاش ارىستارى اقتالىپ، ەڭبەكتەرى كوپ تارالىممەن باسىلا باستادى. 1989 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلدى. ارتىنشا حالىقتىڭ زور قولداۋىمەن «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلدى...

ۇلت كوكىرەگىنە ءۇمىت ۇيالاتقان وسى ءدۇبىرلى ۋاقىت جالىندا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءۇنى رەتىندە «انا ءتىلى» گازەتى دۇنيەگە كەلگەن.  مەن ول كەزدە «جاس الاشتىڭ» جاۋاپتى حاتشىسىمىن. ءبىر كۇنى تانىس جۇرنالشى جىگىت حابارلاسىپ: «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسشىلىعى رەداكتورلىققا ادام ىزدەپ جاتىر، وڭ جامباسىڭا كەلەتىن شارۋا عوي، الدارىنان ءوتىپ كورمەيسىڭ بە؟» دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. ويلاپ قاراسام، اپتاسىنا ءبىر رەت شىعاتىن بۇل گازەتتى ەل سۇيەتىن باسىلىمعا اينالدىرۋدىڭ رەتى ابدەن كەلەتىن سياقتى كورىندى. گازەت قوزعاۋعا ءتيىس ءتىل مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى – ەل رۋحىن كوتەرۋمەن ساباقتاس تاقىرىپ. كوممۋنيستىك بيلىكتىڭ بۇيداسىنا بايلانعان  باسقا رەسمي باسىلىمدارداي ەمەس، قوعامدىق ۇيىمنىڭ ءۇنى رەتىندەگى بۇل تاۋەلسىز اپتالىقتا ءتىلدىڭ وتكىر ماسەلەلەرىن ءسوز ەتە وتىرىپ، وتارلانعان ۇلت باسىنداعى قور جاعدايدى دا قايمىقپاي ايتۋعا، بۇرىن جابىق بوپ كەلگەن تاقىرىپتاردى بۇكپەسiز اشۋعا، تۇم­شا­لانعان تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق تۇستارىن قاۋزاۋعا، ەل ساناسىن وياتاتاتىن دۇنيە­لەردi دە جاريالاۋعا بولادى گوي، دەگەندەي ۋاجگە بەرىلگەنبىز...

«قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسشىلارى – اكادەميك ءابدۋالي قايدار مەن ونىڭ ورىنباسارى ومىرزاق ايتباي ۇلى دا بۇل پىكىرىمىزگە قۇلاق اسقان بولۋى كەرەك، 1990 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ ورتاسىندا ءبىراز ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىنان مەنى رەداكتورلىققا بەكىتكەندەرىن حابارلادى. گازەتتى قالاي شىعارۋدى ءوز ەركىمە بەرىپ، رەداكتسيانى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءماجىلىس زالىنا جايعاستىردى. ءتول جاڭا جىلىمىز – 22 ناۋرىز كۇنى اپتالىقتىڭ العاشقى ءنومىرىنىڭ تۇساۋىن كەسپەككە ۋاعدالاستىق...     

اۋەلگى ساندارىنان-اق قازاق باسپاسوزىندە بۇرىن بارلانباعان تاقىرىپتاردى، ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭدايتىن، ساناسىن سىلكىنتەتىن ماسەلەلەردى باتىل قوزعاۋىمەن عانا ەمەس، داعدىلى قالىپتان بولەكتەۋ جۇرنالشىلىق ماشىقتاردى دا الا كەلۋىمەن ەرەكشەلەنگەن اپتالىق جۇرتشىلىق نازارىنا بىردەن ىلىكتى. بەدەلى كۇننەن-كۇنگە وسكەن گازەتكە جازىلۋ بارىسىنىڭ قارقىندى جۇرگەنى سونشا، ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە-اق ءوز جالاقىمىزدى ءوزىمىز تاۋىپ، باسپاحانا، قاعاز، تاسىمال شىعىنىن دا قينالماي جابا الاتىن جاعدايعا قول جەتكىزدىك. ءنابارى توعىز اي ۋاقىتتان كەيىن، 1991 جىلدىڭ 1 قاڭتارى كۇنى «انا ءتىلى» 110 163 دانامەن تارادى... 
 

سول كەزدەگى رەداكتسيا قۇرامىنا قاراساق، كادر تابۋ گازەت قاعازىن ىزدەۋدەن قيىن بولماعان سياقتى. كىلەڭ مىقتىلاردى جيناپسىز، سونىمەن قاتار جاڭا ەسىمدەردى دە جارىققا شىعاردىڭىز...

 – اۋەلگىلەردىڭ قاتارىندا جاستار گازەتىندە ءار جىلدار بىرگە قىزمەت ەتكەن، جۇرنالشىلىق قارىمى وزىمە جاقسى تانىس جىگىتتەرگە قولقا سالدىم. «قازاق ادەبيەتىندە» ىستەيتىن بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى باقىت ساربالا ۇلى، سەكرەتاريات سەكىلدى جاۋاپتى بۋىننىڭ مايتالمان شەبەرى ەرتاي ايعالي ۇلى، «جاس الاشتىڭ» ءبولىم مەڭگەرۋشسى قونىسبەك بوتباي گازەتتىڭ باعدارى مەن ماقساتىن بىلگەننەن كەيىن بىردەن كەلىستى. جاڭا ەسىمدەر دەگەندە، اۋەلى سول العاشقىلاردىڭ ساپىندا قىزمەتكە الىنعان ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بوپ جۇرگەن عاريفوللا انەس پەن امانقوس مەكتەپ سياقتى جىگىتتەر ەسكە تۇسەدى. عاريفوللانىڭ بۇرىن دا ازىن-اۋلاق جازىپ تۇراتىنىنان حابارىم بار-تۇعىن. قالامگەرلىك يىرىمدەرگە يكەمدىلىگى بايقالاتىن. «انا ءتىلىنىڭ» باعىت-باعدارىن تۇيسىنگەننەن كەيىن امانقوس ەكەۋى تۇركتانۋ ماسەلەلەرى مەن الاش ارىستارىنىڭ اۋىر تاعدىر-تالايىنا، مۇرالارىنا قاتىستى تاقىرىپتاردى بىلىكتىلىكپەن قاۋزاپ الىپ كەتتى.

گازەت قىزمەتكەرلەرى كاسىبي جۇرنالشىلار عانا ەمەس، ءارتۇرلى باسىلىمداردا ماقالالارى جارىق كورگەن نەمەسە رەداكتسياعا ماتەريالدارىن جولداعان اۆتورلار اراسىنان دا ىرىكتەلدى. بايبوتا سەرىكباي ۇلىنداي دارىندى اقىنىمىز، تاريحتىڭ تەرەڭىنەن ءىنجۋ تەرگەن زەردەلى زەرتتەۋشى دە ەكەن. بىرەر ماقالاسى جارىق كورگەننەن كەيىن قىزمەتكە شاقىرىپ ەدىك، ەل نازارىن ۇيىرەر تالاي ماتەريالدى توكتى دە تاستادى. بىردە مەكتەپتە مۇعالىم بوپ ىستەيتىن بولات شاراحىمباي دەگەن جىگىت ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلى ساباعىنىڭ قالاي ءوتىپ جۇرگەنى جونىندە جازعان پروبلەمالىق ماقالاسىن ءوز قولىمەن الىپ كەلدى. اۆتوردى ءسال كىدىرتە تۇرىپ، دەرەۋ ماتەريالمەن تانىسۋدىڭ ناتيجەسىندە، قولتاڭباسىنىڭ شيراقتىعى اپ-انىق كورىنىپ تۇرعان ۇستاز بىردەن جۇمىسقا شاقىرىلدى. كىشى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ شامالى ناپاقاسىمەن جۇرگەن ديحان قامزابەك ۇلى، ءشامشادين كەرىم، امانتاي ءشارىپ سەكىلدى  بولاشاق ادەبيەتشى عالىمدار اپتالىققا جارتى جالاقىلى جۇمىسقا الىنىپ (قالاماقىسى دا بار)، وسى قۇتتىحانادا جازۋ قولتاڭبالارىن قالىپتاستىرۋ، ماتەريالداردى قورىتۋ مەن دايىنداۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن ءوتتى. موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن دارىگەر اباي ماۋقارا ۇلى بىرەر ماقالاسى جاريالانعان سوڭ گازەتكە كەلۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىزعا قۋانا كەلىسىپ، ماماندىعىن تۇپكىلىكتى تۇردە قالامگەرلىككە اۋىستىردى. گازەت تالابىنا لايىق دۇنيەلەرى ارقىلى كورىنىپ جۇمىسقا الىنعانداردىڭ قاتارىنا بۇگىندە بەلگىلى جۇرنالشى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ساكەن سىبانباي مەن كوررەكتورلىقتان كەلگەن  راۋشان تولەنقىزىن دا قوسۋعا بولادى. 

«انا ءتىلى» گازەت-جۇرنال سالاسىندا بۇرىننان قىزمەت ىستەگەن ءبىراز جىگىتتەردىڭ جاڭا قىرلارىن اشۋعا سەپتەستى. ماقسات ءتاجمۇرات،  ماقسوت ءىزىم ۇلى، ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى، باقتيارتايجاندار ءالى كۇنگە دەيىن اپتالىق قابىرعاسىندا وتكەرگەن سول كۇندەرىن قالامگەرلىك قىزمەتتەرىنىڭ ءبىر بيىگى رەتىندە ءار كەز ەسكە الادى. جاسى ۇلكەن اعامىز، كەزىندە «ەگەمەن قازاقستاندا» باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى، «سۇحبات» ەكونوميكالىق اپتالىعىنىڭ باس رەداكتورى لاۋازىمدارىن اتقارعان قارىمدى قالامگەر  سابىرجان شۇكىر ۇلىن دا «انا تىلىنە» ءوزىمىز تارتتىق. 1996 جىلدىڭ جازىندا قارجى تاپشىلىعى سالدارىنان «سۇحبات» گازەتى جابىلىپ قالعاننان كەيىن، ساكەڭنىڭ ەش جەرگە ءوز اياعىمەن بارىپ جۇمىس ىزدەي قويماي، ۇيىندە جاتقانىن ەستىدىم. ارنايى تەلەفون سوعىپ: «ەگەر قومسىنباساڭىز، «انا تىلىندە» قىزمەت ەتۋگە قالايسىز؟ قۇپ كورسەڭىز، ءسىزدىڭ كۇندە رەداكتسياعا كەلىپ تۇرۋىڭىزدى دا قاجەت دەپ تاپپايمىز. ماقالالارىڭىزدى ۇيدە وتىرىپ-اق جازۋىڭىزعا رۇقسات بەرەمىز»، – دەدىم. اعامىز بىردەن كەلىسىمىن بەردى. بىراق ەڭبەك ءتارتىبىنىڭ ەرەجەسىنە ابدەن ۇيرەنىپ قالعان ساكەڭ ۇيدە جۇمىس ىستەگەندى ءجون دەپ تاپپاي، رەداكتسياعا كۇندەلىكتى كەلىپ، ەلمەن بىرگە حات قورىتىپ، ماتەريال دايىنداۋمەن ەتەنە اينالىسقاندى ماقۇل كوردى. مايتالمان جۇرنالشى سول كەلگەننەن اپتالىقتا ون جىلداي تابان اۋدارماي قىزمەت ەتىپ، ءوزىنىڭ وتكىر ماقالالارىمەن قازاق ءتىلىنىڭ قامىن جەگەن، انا ءتىلىمىزدىڭ دەرتىنە داۋا ىزدەگەن ايگىلى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلدى.

سونداي-اق گازەتكە 1994 جىلى كەلگەن مارات قابانباي مەن جۇماتاي سابىرجان ۇلى سىندى قوس ساڭلاقتىڭ شىعارماشىلىعىن «انا تىلىنە» دەيىنگى جانە كەيىنگى كەزەڭ دەپ ەكىگە بولەر ەدىم. مارات وعان دەيىن بالالار جازۋشىسى رەتىندە كوپكە ايگىلەنگەن، پروزالىق كىتاپتارى شەت تىلدەرگە دە اۋدارىلعان كورنەكتى قالامگەر بولاتىن. بىرىڭعاي شىعارماشىلىق جۇمىسقا كەتكەن وعان توقسانىنشى جىلداردىڭ كەرالاڭ شاعى جايسىز ءتيدى. كەزىندە جاستار گازەتىندە بىرگە ىستەگەن، سودان بەرى دوس-جاران بوپ ارالاسىپ جۇرگەن ادامنىڭ باسىنداعى قىسىلتاياڭ جاعدايىنان جاقسى حاباردار بولعاننان كەيىن، قىزمەتكە شاقىرىپ ەدىم، قارسىلىق بىلدىرمەدى. سودان «انا ءتىلىنىڭ» قابىرعاسىندا قايتا تۇلەگەن مارات شىعارماشىلىعىنىڭ جۇلدىزى جارقىراي جانىپ، ول ءوز دارىنىنا ابدەن لايىق «قازاق سەركەسوزىنىڭ قابانبايى» اتاندى.

جۇماتاي سابىرجان ۇلى دا سولاي. تورعاي وبلىسى تاراعان سوڭ اقمولا قالاسىنا كوشىپ كەلگەن، كەيىنگى ىستەگەن جۇمىستارىندا كوپ بەرەكە بولماي، ءوز سوزىمەن ايتقاندا «ەش جەر جولاتپاي قويعان جۇقسىزدى» اپتالىقتا وتكىرلىگى مەن كوركەمدىگى قاتار ۇيلەسكەن بىرەر ماقالاسى جارىق كورگەننەن كەيىن، جۇزبە-ءجۇز تانىسىپ جاتپاي-اق سىرتىنان جۇمىسقا الدىق. الدىندا عانا اقمولانىڭ استانا بولاتىنى شەشىلىپ قويىلعان. بولاشاق ەلوردادا ءبىر ءتىلشىمىزدىڭ جۇرگەنى دۇرىس دەدىك. سودان بىلاي جۇماتايدىڭ تەرىسكەي قازاعىنىڭ مۇددەسىن قوزعاعان، ادىلەتسىزدىك پەن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەرگە كەلگەندە تيگەنىن ءتىلىپ تۇسەتىن، اشىق كۇندە نايزاعاي ويناتاتىن وراي دا بوراي ماقالالارى ۇزدىكسىز شىعا باستادى.

 ءسىزدىڭ جۋرناليستىك-رەداكتورلىق قىزمەتىڭىزدىڭ ءمانى مەن ماڭىزى جاعىنان «انا تىلىنەن» ءبىر كەم تۇسپەيتىن بەلەسى قازاق اقپارات اگەنتتىگى دەر ەدىك. مۇندا دا ءىس جۇزىندە جاڭا رەداكتسيانىڭ، ءتىپتى تۇتاس ءبىر سالالىق باعىتتىڭ نەگىزىن قالادىڭىز. باسەكەگە قابىلەتتى قازاقشا اقپارات تاراتۋ ءىسىن جولعا قويۋدا قانداي كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدى؟

– 1997 جىلدىڭ سوڭىندا اقپارات جانە قو­عام­دىق كەلىسىم ءمينيسترى التىنبەك سارسەنباي ۇلى مينيسترلىكتىڭ الماتىداعى فيليالىندا قابىلداۋعا شاقىرىپ جاتىر دەگەن سوڭ، الدىنا جەتكەم. بۇل كەزدە گازەت «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءۇنى ەمەس، مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىراتىن باسىلىمداردىڭ قاتارىنا قوسىلعان. ياكي مينيسترلىكتىڭ تىكەلەي قاراماعىندامىز. التىنبەك ءىنىمىز اڭگىمەنى توتەسىنەن قويدى. ء«سىزدى قايتا قۇرىلىپ جاتقان قازاق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ (بۇرىنعى قازتاگ) قازاق رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىنە تاعايىنداعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز»، – دەدى. قازتاگ-تىڭ قازاقشا ماتەريالدارىنىڭ نەگىزىنەن ورىسشادان اۋدارىلىپ شىعاتىنىن بۇرىننان بىلەمىن عوي، توسىن ۇسىنىسقا اڭتارىلعان قالپى: «مەن  اۋدارماشى ەمەسپىن عوي»، – دەپپىن. «ماسەلە سوندا بوپ تۇر، ءسىز ول جەرگە تىكەلەي قازاقشا اقپارات دايىندايتىن مۇلدەم جاڭا رەداكتسيانى اشۋ ءۇشىن باراسىز. ودان ءارى اگەنتتىكپەن بىرگە استاناعا كوشەسىزدەر»، – دەدى جاس مينيستر. «انا ءتىلىن» قيماي، ءۋاجىمدى ايتىپ-اق جاتىرمىن. ء«وزىم سەگىز جىلداي ماپەلەگەن پەرزەنتىم عوي، ءارى بۇعان دەيىن كورگەن-بىلگەنىم گازەتتىڭ ماڭى، وسى سالاعا بەيىمدەلگەنمىن، ورنىمدا وتىرا بەرەيىن» دەگەندەي سىلتاۋلاردى كولدەنەڭ تارتقانىممەن، التىنبەك كونەتىن سىڭاي تانىتپادى. «قازتاگ-تىڭ قازاقشاسى ءالى كۇنگە دەيىن اۋدارمامەن وتىر. باياعى كومپارتيانىڭ كەزىندەگى سياقتى، ورىس ءتىلىنىڭ جەتەگىندە كەلەدى. سوعان نامىسىڭىز كەلمەي مە؟ ءوزىڭىز ۇلت پەن ءتىل مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن جوقسىز با؟!»، – دەدى. وسى سوزدەن كەيىن سىلق ەتپەسكە شارا قالمادى. ءارى قاسارىسا بەرسەم، الداعى ۋاقىتتا «انا ءتىلىن» قارجىلاندىرۋ جاعىنا قاۋىپ ءتونۋى، ودان باسقا دا بوگەسىندەر مەن توسقاۋىلداردىڭ تۋىنداۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن ويدىڭ ءبىر ءسات باسىمدا جۇگىرىپ وتكەنى دە راس...

اگەنتتىكتە از ۋاقىت ىشىندە قازاق رەداكتسياسىنىڭ سۇيەگى قالاندى. اۋەلگى سيپاتتارى «انا تىلىندە» جۇرگەندە كورىنىس بەرگەن ۇلت تىلىندەگى اقپاراتتىق ءستيلدىڭ جاتىق ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىن ۇستاندىق. ول جۇمىس اگەنتتىك 2000 جىلدىڭ باسىنان ەلورداعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن ودان ءارى قارقىن الدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردى ەندى بىتىرگەن ۇرپەكباس تۇلەكتەردىڭ توپشىلارىنىڭ قالاي قاتايعانىن، سولاردىڭ ءبىرى بولعان ايبىن، ءوزىڭ دە جاقسى بىلەسىڭ. وزىڭمەن قاتار جانە سەندەرگە ىلەسە قازاقپاراتقا جۇمىسقا كەلگەن ەرنۇر اقانباي، قانات توقاباي، مارلان جيەنباي، ارمان اسقار، رۋسلان عابباس، گۇلميرا الياكپار سياقتى جاستار كوپ ۇزاماي-اق شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن جۇردەك اقپاراتشىلار قاتارىنان تابىلدى ەمەس پە. بۇگىندەرى ولاردىڭ ءبىرازى سوڭدارىنان شاكىرت ەرتكەن مايتالمان جۇيرىكتەرگە، جەتەكشى ماماندارعا، باس رەداكتورلارعا اينالىپ وتىر. 

«قازاقپاراتتا» جۇرگەن كەزەڭنىڭ كوڭىل توعايتار ءبىر ءساتى رەتىندە، 2004 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ وزىندە-اق مەملەكەتتىك تىلدەگى جاڭالىقتاردى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت لاتىن قارپىمەن تاراتۋدى جۇزەگە اسىرعانىمىزدى ايتار ەدىم.  بۇل يدەيانىڭ ومىرگە كەلۋىنە – اتاجۇرتتىڭ ءار حابارىنا سۋساپ، ىنتىعىپ وتىرعان شەت ەلدەردەگى قانداستارىمىزعا قازاقستان جاڭالىقتارىن قالاي جەتكىزسەك ەكەن دەگەن جاناشىرلىق مۇددە تۇرتكى بولعان-دى. قىتايداعى قالىڭ قازاق توتە اراب جازۋىن، ال ەۋروپا، تۇركياداعى قانداستارىمىز لاتىنشانى پايدالاناتىندىقتان، ءبىز قولدانىپ جۇرگەن كيريلل ءارپىن تانىمايدى. ىرگەدەگى وزبەكستان دا بىردەن لاتىنشاعا كوشىپ كەتكەندىكتەن، ول ەلدەگى قازاقتىڭ كەيىنگى تولقىنى ءوز-وزىنەن لاتىن قارپىندە ساۋات اشا باستادى. ياكي بۇرىنعى كيريلل ءارىپتى سايتىمىزعا قوسا، شەتتەگى قانداستارىمىز ءۇشىن قازاقستان حابارلارىن لاتىنشامەن دەرەۋ جەتكىزىپ تۇرۋدىڭ دا ءتيىمدى بولارى انىق. وسى ماقساتقا وراي، قازاق رەداكتسياسى ءوز باستاماسىمەن قولعا العان، قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا قىرىن قارايتىن كەي باسشىسىماقتاردىڭ ىشتەي قارسىلىق جاساپ، توسقاۋىل قويعىسى كەلگەنىنە قاراماستان، مەملەكەتتىك تىلدەگى جاڭالىقتاردى اۆتوماتتى تۇردە تىكەلەي لاتىنشا ارىپكە اۋىستىراتىن ارنايى باعدارلاما جاساتىپ، 2004 جىلعى 14 ساۋىرەن لاتىنشا سايتتى تولىققاندى قالىپتا ىسكە قوسا الدى.

لاتىنشاعا ءوتۋ – اسىرەسە بۇگىنگى كۇنى ەل نازارىنداعى ەلەۋلى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا سانالىپ وتىرعاندىقتان، سول كەزدە «قازاقپاراتتىڭ» قاي لاتىنشانى تاڭداعانىن ءبىلۋ دە قىزىقتى بولار. ءبىز بۇل تۇرعىدا سوعان دەيىن دايىندالىپ ۇلگەرگەن، 1993 جىلى اۋەلى «انا ءتىلى»، كەيىننەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتتەرىندە جاريالانعان اكادەميك ءا. قايداردىڭ نۇسقاسىن ء(بىر-ەكى ارپىنە عانا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى) نەگىزگە العاندى ءجون كورگەنبىز. اگەنتتىكتە جۇزەگە اسىرىلعان بۇل لاتىنشا سوڭىرا ماماندار اراسىندا «قازاقپاراتتىق نۇسقا» دەگەن اتپەن تانىلىپ كەتتى. اتالمىش باستاما دۇنيەگە كەلىسىمەن، قازاق ءتىلدى وقىرماندارىمىزدىڭ سانى كۇرت ارتىپ، لاتىن قارىپتى جاڭالىقتار جەلىسى الەمگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن بارشا قازاق جۇرتشىلىعى ىزدەپ وقيتىن سايتقا اينالدى. اقپارات قۇرالدارى بۇل ايتۋلى جاڭالىقتى: «قازاقپارات» حابارلارىن لاتىن ارپىمەن تاراتا باستاپ، سىرەسكەن سەڭدى بۇزدى»، – دەپ سۇيىنشىلەپ الىپ كەتتى. «شەتتەگى 5 ميلليونعا جۋىق قازاققا جاسالعان زور قۇرمەت»، «مەملەكەتتىك ءتىل اياسىن كەڭەيتۋگە مول ۇلەس قوساتىن جوبا»، «ينتەرنەت جۇيەسىندە قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ الەمگە ورتاق ارىپپەن تارالۋى، ءسوز جوق، سىرتتاعى قازاقتار ءۇشىن ۇلكەن جاردەم»، «بۇل الەم قازاقتارى عانا ەمەس، ورتاق ءتىل مەن ورتاق تۇسىنىكتەگى تۇرك تىلدەس باۋىرلارىمىز ءۇشىن دە قاجەتتى باستاما، لاتىن ءالىپبيى ولاردىڭ قازاقشانى ۇيرەنۋىنە دە مولىنان جاردەم بەرەرى انىق»، دەگەن جوعارى باعالارعا يە بولدى. بۇل جاڭالىقتى العاش قۋانا قابىلداپ، شەكسىز ريزاشىلىعىن بىلدىرگەندەردىڭ ءبىرى – شەتتەگى قازاقتاردىڭ كورنەكتى وكىلى، «ازاتتىق» راديوسىن تالاي جىل باسقارعان قالامگەر حاسان ءورالتاي ەدى. مۇنى انا ءبىر جىلدارى، حاسەكەڭنىڭ ءوزى دە وسى «ەگەمەن قازاقستان» بەتىندە ارنايى اتاپ ءوتتى.     

«قازاقپاراتتىڭ» مەملەكەتتىك ءتىل اياسىن كەڭەيتۋ مۇددەسىن كوزدەگەن يگى باستاماسى لاتىنشا جوبادان كەيىن دە ءارى قاراي ساباقتاسا جالعاستى. 2009 جىلدىڭ قازان ايىندا اگەنتتىكتىڭ قازاق تىلىندەگى ماتەريالدارى الەمگە توتە اراب جازۋىمەن دە تاراتىلا باستادى. قىتايداعى 2 ميلليونعا جۋىق، يران مەن اۋعانستانداعى الدەنەشە مىڭداعان قازاقتى اتاجۇرت جاڭالىقتارىمەن اڭساتا قاۋىشتىرعان بۇل باستاما دا ءوز ماقساتىنا جەتتى. «قازاقپاراتتىڭ» انا تىلىندەگى وقىرماندار سانىن كۇرت ارتتىرعان توتە جازۋ جوباسى، سوڭىرا ودان ءارى دامىتىلىپ، سول توتە جازۋمەن شىعاتىن «قازاق رۋحانياتى» اتتى ادەبي، مادەني، ەلتانۋ پورتالىن اشۋعا ۇلاستى.

ماقتادى دەپ سوكپەڭىز، بىراق ءىزباسار ىنىلەرىڭىزدىڭ ءوزى ءالى كۇنگە كومپيۋتەردى جاتىرقاپ جۇرگەندە، ءسىز 2000 جىلداردىڭ باسىندا-اق قازااگ-تىڭ اقپاراتتارىن كومپيۋتەردە جىلدام وڭدەپ، تۇزەتىپ وتىرعانىڭىزعا كۋامىز. قازىر الەۋمەتتىك جەلىنىڭ زامانى، الايدا ءسىزدى بايقاي الماي ءجۇرمىز. الەۋمەتتىك جەلىگە شىعۋ ويىڭىزدا جوق پا؟  

 بۇرىن ماشىڭكە باسۋدى جاقسى مەڭگەرگەنىممەن، گازەتتەر ول كەزدە ءالى كومپيۋتەرلىك تەحنيكاعا كوشە قويماعان ەدى عوي. قازاقپاراتقا كەلگەنىمدە، ونىڭ تولىعىمەن زاماناۋي جۇيەگە بەيىمدەلىپ قويعانىن كورگەسىن، ءسال توسىرقاۋشىلىق بولعانى راس. جۇمىس ۇدەرىسىنە تەز ىلەسۋ ءۇشىن كومپيۋتەردى جىلدام ۇيرەنۋگە تۋرا كەلدى. اۋەلگى كەزدە ءماتىن جازۋ، رەداكتسيالاۋ، سايتقا جىبەرۋ تاسىلدەرىن عانا يگەرۋ جەتكىلىكتى بولعانىمەن، ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىنىڭ كۇننەن كۇنگە كەڭەيە ءتۇسۋى، ءبىرتىن-ءبىرتىن مەنى دە عالامتور الەمىنىڭ ءتۇپسىز قويناۋلارىندا جيناقتالعان اسا قىمبات قازىنالارعا قول جەتكىزۋدىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىنە ءۇيىرىپ الىپ كەتتى.

بۇل اۋەلدەن عىلىمي ىزدەنىستەرگە جاقىنداۋ جۇرگەن ءوز باسىما تىپتەن ءتيىمدى بولدى. كىتاپحانالارعا بارماي-اق ينتەرنەتتە ورنالاستىرىلعان   عىلىمي ادەبيەتتەردىڭ قىرۋار قورىنا جەتۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى اشىلدى. ەلەكتروندى كىتاپتاردىڭ اراسىندا ەلىمىزدەن ەش تابىلا قويمايتىن، تەك ماسكەۋ مەن پەتەربوردىڭ بايىرعى عىلىمي وردالارى مەن كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك ادەبيەت قويمالارىندا عانا ساقتالىپ قالۋى ىقتيمال، قاسقالداقتىڭ قانىنداي قۇندى مۇرالار دا جەتەرلىك. ءارى عالامتور ۇسىنار ول ارتىقشىلىقتاردىڭ اياسى جىلدان-جىلعا ارتۋمەن كەلەدى. بۇدان بىرەر جىل بۇرىن تابىلۋى تىپتەن قيىن كىتاپتاردىڭ، بۇگىنگى كۇنى جۇكتەپ الۋعا وپ-وڭاي دايىن تۇرعانىن كورگەندە تىپتەن ريزا بولاسىڭ. قالاعانىڭدى كوشىر دە، ساقتاپ قويا بەر. كەيىنگى كەزەڭدەردە جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمنىڭ دەنى ءارتۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا جۇيە-جۇيەسىمەن جيناقتالعان سول عىلىمي ادەبيەتتەردىڭ ارقاسىندا جازىلدى. قازىرگى كۇنى مەنىڭ كومپيۋتەرىمنىڭ جيناقتاۋىش جادىندا تۇپنۇسقادان pdf جانە djvu ج. ت. ب. فورماتتار ارقىلى جۇكتەلىپ النىعان، كەم دەگەندە ەكى مىڭنان استام وزىمە قاجەتتى عىلىمي ادەبيەت ساقتاۋلى تۇر. جانە ولاردىڭ سانى الداعى ۋاقىتتا ودان ءارى وسە بەرەرى انىق. وسى ارقىلى رەسەيدىڭ عىلىمي ورتالىقتارى، كىتاپحانالارى مەن ءارتۇرلى قورلارىنىڭ زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن اسا قولايلى جاعدايلار جاساپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. الايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شىعاتىن كىتاپتاردىڭ ەلەكتروندىق نۇسقالارىن پايدالانۋ ىسىندە مۇنداي كولجەتىمدىلىكتىڭ كوڭىلدەگىدەي بولماي تۇرعانى بايقالار ەدى. بىزدە جۇكتەپ الاتىن ادەبيەتتەر سانى كوپ ەمەس. قازاقشا كىتاپتارىنىڭ كوبى تەك سول سايتتىڭ وزىندە عانا پاراقتاپ وقۋ (3d تانىسۋ) فورماتىنا بەيىمدەلىپ جاسالعاندىقتان، پايدالانۋعا قولايسىزدىق تۋدىرادى. جۇكتەپ الۋعا كەلمەيدى. مۇنداي ۇلگىنى ينتەرنەت ۇستامايتىن جەردە پاراقتاپ وقۋ دا مۇمكىن ەمەس...

الەۋمەتتىك جەلىدە نەگە بەلسەندى ەمەسپىن دەگەنگە كەلسەك، ول توڭىرەكتى بايقاستاپ كورگەنمىن. فەيسبۋك جەلىسى – قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ جاڭالىقتارىن، پىكىرلەرى مەن جازعاندارىن ورتاعا جايىپ سالىپ وتىراتىن، ءبىرىنىڭ ايتقانىنا ەكىنشىسى ءۇن قوسىپ نەمەسە ءوز ءۋاجىن ايتىپ، ماقتاۋى مەن داتتاۋى قاتار ءورىلىپ جاتاتىن اشىق كوزقاراس الاڭى ەكەن. ۋاقىتتى كوپ جەيتىن سياقتى.  ءبىر ادامنىڭ ءبولىسۋ پاراقتارىنان ەكىنشىسىنە قىزىعا اۋىسىپ وتىرا بەرەر بولساڭ، بار كۇنىڭ سونىمەن دە كەتۋى مۇمكىن بە دەپ قالدىم. سودان سوڭ وزىمە اسا قاجەتى جوق-اۋ دەپ شەشتىم. ونسىز دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارىق كورگەن دۇنيەلەردى عالامتوردان شولىپ شىعۋدىڭ وزىنە بىرەر ساعات كەتەدى. جينالىپ قالعان ادەبيەتتەردى (الگى جۇكتەپ العان كىتاپتاردى) وقۋعا، بىردەڭەلەردى تۇرتىنەكتەۋگە تىپتەن ۋاقىت قالمايتىن بولعاسىن، اعايىن-تۋعان، دوس-جارانمەن حابارلاسىپ تۇرۋعا تيىمدىلەۋ دەپ تاپقان ۋاتساپ جەلىسىمەن عانا شەكتەلگەندى ماقۇل كوردىم.

  ءيا، كوزىقاراقتى وقىرمان ءسىزدىڭ عالىمدىق قىرىڭىزدى دا جاقسى بىلەدى. شوقاندى زەرتتەۋدەن باستالعان ىزدەنىس ءسىزدى بىرتىندەپ ارعى تۇرك اقيقاتىنا دەيىن جەتەلەدى. بىرنەشە كىتابىڭىز شىقتى. قازىر نەمەن اينالىسىپ جاتىرسىز؟

 شوقانتانۋ تاقىرىبىمەن تالاي جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان سوڭ، بۇگىنگى سۇحباتتى پايدالانا وتىرىپ، كەيىنگى كەزدەرى شوقاننىڭ ومىرىنە، ولىمىنە قاتىستى نەشەتۇرلى قاۋەسەت سوزدەردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىنە دە توقتالعىم كەلەدى. بيىلعى جىلى تۋعانىنا 185 جىل تولعالى وتىرعان شوقاننىڭ، عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا، 1865 جىلى وكپە دەرتى – تۋبەركۋلەزدەن قايتىس بولعانى انىق. الايدا ۇلى عالىمىمىزدىڭ قازاسىنا قاتىستى قانشاما دايەكتەر، قۇجاتتار، ەستەلىكتەر بار بولا تۇرا، ونىڭ ءولىمى تۋرالى «ادەيى ۋلانعان»، «وققا ۇشقان» دەگەندەي سان-ساققا جۇگىرتۋشىلىك، ءتىپتى ول 1865 جىلدان  كەيىن دە ءومىر سۇرگەن دەيتىن الىپقاشپا اڭگىمەلەردىڭ اۋىق-اۋىق قايتالانىپ تۇرۋى سايابىرسىر ەمەس.

مۇندايدا كەي ادامداردىڭ، سول زامان دەرەككوزدەرىندە، شوقاننىڭ جان دوسى، ايگىلى ساياحاتشى، شىعىستانۋشى عالىم گريگوري پوتانين جانە باسقا  زامانداستارى قالدىرعان ەستەلىكتەردە، ونىڭ بويىندا قۇرت اۋرۋىنىڭ بەلگىلەرى بۇرىننان بار بولعانىنا قاتىستى جازىلعان ايعاقتى دايەكتەرگە دەن قويمايتىندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءپوتانيننىڭ جازۋىنشا، شوقان ومبى كادەت  كورپۋسىنىڭ سۋىق كازارمالارىندا التى جىل تۇرعان كەزدىڭ وزىندە-اق، دەنساۋلىعىن السىرەتىپ العان، وكپە دەرتىنىڭ نىشاندارى سول شاقتان بايقالعان. «ول  جاز  سايىن   اۋىلىنا  بارىپ، قىمىز ءىشىپ، جاس ەت جەپ، وڭالىپ  قايتىپ  جۇرسە  دە، كادەت كورپۋسىن وكپە تۋبەركۋلەزى (چاحوتكا) بەلگىلەرىمەن ءبىتىردى... پەتەربوردىڭ دىمقىل اۋا رايى ونىڭ ونسىز دا ءالسىز دەنساۋلىعىن تومەندەتكەنى سونشا، دارىگەرلەر ونى دەرەۋ ەمدەلمەسەڭ بولمايدى، دەپ تۋعان  جەرىنە  قۋعانداي  ەتىپ جىبەردى»، – دەيدى پوتانين ءوز ەستەلىگىندە (ش. ءۋاليحانوۆ. شىعارمالار جيناعى. 1985. 5 ت. ا.: قسە، 363-ب.). شوقانمەن  پەتەربوردا، ومبىدا تىعىز  ارالاس-قۇرالاس  بولعان  عالىم ن. يادرينتسەۆتىڭ دە ايتارى  وسىنداي. 1863 جىلدىڭ قىسىندا ومبىدا شوقانمەن الدەنەشە مارتە كەزدەسكەن ول: «شوقاننىڭ دەنساۋلىعىنىڭ السىزدىگى،   وكپەسىنىڭ  دەرتتى (چاحوتوچنىي) ەكەنى  انىق اڭعارىلاتىن. سوعان  قاراماستان ول تاعى  دا  پەتەربورعا بارۋعا  جينالىپ  ءجۇردى»، – دەپ جازادى (ش. ءۋاليحانوۆ. شىعارمالار  جيناعى. 1984. 1 ت. ا.: قسە، 98-ب).

التىنەمەلدىڭ كۇنگەيىندەگى اعا سۇلتان تەزەك ءنۇراليننىڭ اۋىلىن قىس كەزىندە مەكەن ەتكەن شوقاننىڭ 1864 جىلعى 1 جەلتوقساندا الماتىداعى گەنەرال كولپاكوۆسكيگە جازعان حاتىنىڭ سوڭىندا، ول ءوزىنىڭ ناۋقاسى جايىنان دا حاباردار ەتەدى. «مەنىڭ كەۋدەم اۋىرىپ ءجۇر. ىستەگەن جاقسىلىعىڭىز بولسىن ماعان قۇستىراتىن ءبىر ءمايدارى نەمەسە كەۋدەمدەگى ءىرىڭدى بوساتاتىن (تەك س ۇلىك ەمەس) جانە تەر شىعاراتىن بىردەڭە بەرىپ جىبەرە الماس پا ەكەنسىز»، – دەپ كومەك سۇرايدى (ش. ءۋاليحانوۆ. شىعارمالار جيناعى. ا.: قسە،1985. 5 ت. 166 ب.) ال 1865 جىلعى اقپاننىڭ 19-ى كۇنى جازعان حاتىندا (شوقاننىڭ ءازىر بىزگە بەلگىلى جازبالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ سوڭعىسى) ونىڭ ءحالىنىڭ ناشارلاي تۇسكەنى تىپتەن انىق بايقالادى. ول سونىڭ الدىندا عانا سەمەي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى قىزمەتىنە اۋىسقان كولپاكوۆسكيگە: ء«سىز كەتكەن كەزدە ماعان سۋىق ءتيىپ ءجۇر ەدى: كوكىرەگىم مەن تاماعىم اۋىراتىن. تاماعىما نازار اۋدارماي، كوكىرەگىمە ەم جاساعام، ەندى كوكىرەگىم جازىلعان سياقتى بولعانىمەن، جۇتقىنشاعىمنىڭ اۋىرعانى سونشا، استى ازەر جۇتامىن، داۋىسىم تىپتەن شىقپاي قالدى. ۆەرنىيعا جەتۋگە جولدىڭ اۋىرلىعى مەن جايلى كولىكتىڭ جوقتىعى مۇمكىندىك بەرمەگەندىكتەن، مەن ءوزىمدى، قازاقتىڭ قۇشناش-ەمشىسىنىڭ قولىنا تاپسىردىم. ونىڭ نە ءدارى ىشكىزىپ جاتقانىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى ءبىلسىن. ايتەۋىر قول قۋسىرىپ ولگەننەن گورى وسى دۇرىس»، – دەپ ناۋقاسىنىڭ ورشىگەن جايىنان حاباردار ەتەدى (سوندا. 174 ب.). دارىگەرلەردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل نىشانداردىڭ ءبارى تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ بەلگىلەرىنە جاتادى. زەرتتەۋشىلەر ونىڭ سوڭعى حاتتارىنىڭ ءالسىز قولمەن قينالا جازىلعانىنا نازار اۋدارادى. وندا شوقانعا ءتان ادەتتەگى جورعا قولتاڭبانىڭ ءىزى ازەر اڭعارىلادى ەكەن (چوكان ۆاليحانوۆ ي سوۆرەمەننوست. ا.: عىلىم، 1988.  316-ب.).

ول كەزدە ەمى جوق تۋبەركۋلەز دەرتىنىڭ تالاي ادامدى جالماعانى بەلگىلى. ۇلى ابايدىڭ دارىندى قوس بالاسى ءابدىراحمان مەن ماعاۋيا دا جاپ-جاس شاقتارىندا وسى قۇرت اۋرۋىنان كوز جۇمعان ەدى عوي. جالپى شوقان عۇمىرىن زەرتتەۋگە تالپىنىس تانىتقان تالاي ادام اۋەلگىدە اڭعارماي ۇرىنىپ قالا بەرەتىن جىلى قاتە كورسەتىلگەن ەكى قۇجات بار. ولار – شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 1961-1972 جىلدارى جارىق كورگەن العاشقى بەس تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 1968 جىلى شىققان 4-ءشى تومىنىڭ 444-446 بەتتەرىندەگى «تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ اسكەري مينيسترگە باياناتى» جانە «باس شتاب باستىعىنىڭ اسكەري مينيسترگە حابارلاماسى» دەپ اتالعان قوس قۇجات. العاشقىسىنىڭ جازىلعان ۋاقىتى 1865 جىلدىڭ 11 اقپانى، كەيىنگىسى 1865 جىلدىڭ 7 ءساۋىرى دەپ قاتە كورسەتىلگەن. ولاردىڭ مازمۇنىنا قاراعاندا، «شتابس-روتميستر ءۋاليحانوۆتىڭ جەتىسۋ وبلىسى قازاقتارى اراسىندا ايماق شىرقىن بۇزاتىن سوزدەردى تاراتىپ جۇرگەنى، بۇل ىسكە ونىڭ قايناعاسى، پولكوۆنيك تەزەك ءنۇراليننىڭ دە قاتىسى بارلىعى… وسى تەكتەس زياندى ارەكەتتەرى ءۇشىن ولاردى جاۋاپقا تارتۋ قاجەتتىگى، شتابس-روتميستر ءۋاليحانوۆتى قازاق دالاسىندا قالدىرسا، ەلگە كوپ زالالى ءتيۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ونى يمپەريانىڭ ىشكەرى جاعىنداعى كاۆالەريا پولكىنە اۋىستىرعان ءجون بولاتىنى» توندىرە ايتىلادى.
اكادەميالىق جيناقتا جاريالان­عان ءدال وسى ەكى قۇجات – شوقان عۇمى­­رى­نىڭ سوڭعى جىلىنا، ونىڭ ولىمىنە قاتىستى تالاي قاۋەسەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تۇرتكى بولعان ­باستى كىلتيپانعا سايادى. قۇجاتتاردا جازىلعان بۇل جايتتاردىڭ ءوز كەزىندە كوپ جۇرتتى، ءتىپتى شوقانتانۋعا بەيىل بەرگەن ءبىراز ادامدى يلاندىرعانى سونشا، ولاردىڭ تاراپىنان دا: «وسىنداي بەلسەندى ارەكەتتە جۇرگەن ادامدى قالاي ناۋقاس دەپ ايتارسىڭ، پاتشا وكىمەتىنىڭ شوقاندى قۇرتۋعا تىرىسقانى انىق، ياكي ادەيى قاستاندىق جاسالعان، ۋ بەرىلگەن، اتىلعان» دەگەن،  نەمەسە «ول 1865  قايتىس بولعان جوق، ودان كەيىن دە ءومىر سۇرگەن» دەلىنەتىن سان-ساققا جۇگىرگەن جالعان جورامالدارعا جول بەرىلىپ قالادى.

ال ماسەلەنىڭ انىعىنا كەلسەك، بۇل ەكى قۇجات 1865 جىلى ەمەس، ودان ءتورت جىل كەيىن – 1869 جىلعا قاتىستى دەرەكتەرگە سايادى. شوقاننىڭ ءتورتىنشى تومى (1968 ج.) دايىندالىپ جاتقاندا «1869» دەگەن ساننىڭ كونە قۇجاتتاردا كومەسكى بوپ كورىنگەن سوڭعى «9» تاڭباسى تەحنيكالىق (نەمەسە باسقاشا) سەبەپتەرگە بايلانىستى «5» سانىنا ابايسىزدا اۋىسىپ كەتكەن.
ءارى بۇل  قۇجاتتارداعى «شتابس-روتميستر ءۋاليحانوۆ» دەپ جازىلعان ادام – شوقان ەمەس. ول شوقاننىڭ ءۋاليحان اتاسىنان بارىپ قوسىلاتىن تۋىسى – عازي (سۇلتانعازى) بولات ۇلى ءۋاليحانوۆ. (شوقان 1864 جىلدىڭ جازىنان باستاپ روتميستر شەنىندە). عازي دا اعاسى شوقان سياقتى ومبى كادەت كورپۋسىندا وقىعان. 1859 جىلى كورنەت شەنىمەن بىتىرگەن سوڭ، ومبىدا، توبىلدا، پەتەربوردا، الماتىدا اتتى اسكەر بولىمدەرىندە قىزمەت ەتكەن. 1864 جىلدىڭ مامىرىندا پورۋچيك عازي ءۋاليحانوۆ پولكوۆنيك چەرنياەۆ باسقارعان اۋليەاتا جورىعىنا قازاق ميليتسياسىنىڭ كومانديرى رەتىندە قاتىسقان. ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا اۋليەاتادان شوقانمەن بىرگە ورالىپ، الاتاۋ وكرۋگىنىڭ باستىعى، گەنەرال كولپاكوۆسكيدىڭ قاراماعىندا قىزمەتىن جالعاستىرعان. اعا سۇلتان تەزەك نۇرالين اۋىلىندا تۇراقتاپ قالعان نەمەرە اعاسى شوقانعا جولىعىپ كەتىپ جۇرگەن. سول ساپارلارىنىڭ بىرىندە ول شوقاننىڭ كەلىنشەگى ايسارىنىڭ ءسىڭلىسى قاراشاشپەن تانىسىپ، كەيىن وعان ۇيلەنىپ، ول دا تەزەك تورەنىڭ كۇيەۋ بالاسى اتانادى. 1867 جىلى شتابس-روتميستر شەنىن الىپ، دوعارىسقا شىعۋعا سۇرانىپ، سودان ەكى جىل بۇرىن قايتىس بولعان نەمەرە اعاسى شوقان سياقتى اعا سۇلتان تەزەكتىڭ اۋىلىندا تۇراقتاپ قالادى.

ورىس بيلىگى قاشقار ايماعىنداعى جەتىشار، قۇلجا وڭىرىندەگى ­تارانشى سۇلتاندىعى سياقتى مۇسىلمان حاندىقتارىندا ورشىگەن كوتەرىلىستەر ىقپالىنا قازاقتاردىڭ دا ەرىپ كەت­پەۋىن قاتتى قاداعالاعان الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا، عازي ءۋاليحانوۆ پەن ونىڭ قايناعاسى تەزەك تورەنىڭ دە كۇدىككە ۇشىراعان جايتتارى بولىپتى. جوعارىدا ءسوز بولعان قوس قۇجاتتا ايتىلعانداي، ەكەۋىنە: «جەتىشار بيلەۋشىسى جاقىپبەكپەن بايلانىس ورناتتى، قاراماعىنداعى ەلدى قۇلجاعا كوشىرىپ اكەتۋگە ۇگىتتەدى، جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا تيىشتىقتى بۇزاتىن زياندى اڭگىمەلەر تاراتتى»، دەگەن ايىپتار تاعىلىپ، ولار اباقتىعا شامالى ۋاقىت جاتىپ تا شىققان كورىنەدى... كەيىننەن عازي رەتىن تاۋىپ پەتەربورعا قىزمەتكە اۋىسىپ، سول جاقتا اتتى اسكەر پولكوۆنيگى، گەنەرال شەنىنە دەيىن ءوسىپ، 1909 جىلى يمپەريا استاناسىندا دۇنيەدەن وزعان.  ءبىر قىزىعى، شوقاننىڭ 1968 جىلى شىققان 4-ءشى تومىنداعى جىلى قاتە كورسەتىلگەن بۇل دەرەكتەر ءوز كەزىندە كوزى قاراقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ دالەلدەۋى ارقاسىندا تۇزەتىلگەن دە بولاتىن. سول سەبەپتى شوقاننىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ 1984-1985 جىلداردا جارىق كورگەن ەكىنشى اكادەميالىق با­سىلىمىنا (جاۋاپتى رەداكتورى ءا. مارعۇلان) عازي ۋاليحانوۆقا قاتىس­تى بۇل قاتە قۇجاتتار ەنگەن جوق.  الايدا العاشقى بەس تومدىققا ابايسىزدا جىلى شاتاسىپ كىرىپ كەتكەن وسى قوس قاتە دەرەكپەن عانا تانىسۋ مۇمكىندىگىن العان (ياعني، ونىڭ كەيىننەن تۇزەتىل­گەنىن بىلمەيتىن) شوقانتانۋعا قىزى­عاتىن كەي جۇرت  ءالى دە ونى شو­قانعا قاتىستى شىن اقيقات رەتىندە قابىلداپ، كادىمگىدەي سەنىپ قاپ ءجۇر.  ۇلى عالىمىمىزدىڭ ءولىمىن سان-ساققا جۇگىرتۋشىلىك،  ول 1865 جىلدان  كەيىن دە ءومىر سۇرگەن دەلىنەتىن الىپقاشپا اڭگىمە وسىلايشا وقتا-تەكتە قايتالانۋدان تانباي كەلەدى...

مۇندايدا ءتىپتى سول جىلدارعا قاتىستى عىلىمي دەرەكتەردە، 1865 جىلى قازاق دالاسى  مەن تۇركىستان ولكەسىن باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جوبالاۋ جونىندەگى دالا كوميسسياسىنا قاتىسقان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ومبىدا گەنەرال-گۋبەرناتورمەن كەزدەسۋ كەزىندە شوقاننىڭ ومىردەن تىم ەرتە كەتكەنىن قامىعا وتىرىپ ەسكە العانى، اتاقونىسى سىرىمبەتكە كەلگەندە اكەسى شىڭعىس پەن اناسى زەينەپتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ باسۋ بىلدىرگەنى، كۇزدە التىنەمەل وڭىرىنە جەتكەندە، شوقاننىڭ مۇڭلى جەسىرى ايسارىنىڭ وتاۋىنا ارنايى باس سۇعىپ كوڭىل ايتقانى، قويانكوزدەگى شوقاننىڭ ساز كەسەكتەن تۇرعىزىلعان بەيىتىنىڭ باسىنا بارىپ رۋحىنا تاعزىم ەتكەنى (پولكوۆنيك گەينستىڭ 1865 جىلعى كۇندەلىگى)، سول جىلدىڭ قىسىندا جارىق كورگەن ورىس گەوگرافيا­لىق قوعامى­نىڭ جىلدىق ەسەبىندە» ونىڭ تۋبەركۋ­لەز­دەن كوز جۇمعانى تۋرالى ەكى قازانا­ما ماقالا جاريا­لانعانى (اۆتور­لارى وستەن-ساكەن، يادرينتسەۆ) قاپەرگە الىنا دا بەرمەيدى (ش. ءۋاليحانوۆ. شىعارمالار جيناعى. 1985. 5 ت. 255، 263، 272-279-ب)...

قازىر نەمەن اينالىسۋدامىن دەگەنگە كەلسەك، بىرەر جىلدان بەرى جوشى ۇلىسىنىڭ ( ۇلىق ۇلىس، التىن وردا) تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردى قاۋزاپ جۇرگەن جايىم بار. ەرتىستەن دۋنايعا دەيىنگى الىپ كەڭىستىكتى جالپاعىنان جايلاعان بۇل ۇلىق ۇلىستىڭ دامۋىندا قولدارىنا باستى بيلىك تۇتقالارىن ۇستاعان بەكلەربەكتەردىڭ (حاننان كەيىنگى ەكىنشى لاۋازىم، بەكتەردىڭ بەگى، ۇلىقبەك) اتقارعان قىزمەتتەرى ايرىقشا ەلەۋلى بولعانى ءمالىم. ادەتتە التىن وردا قۇرامىنداعى قۋاتتى يەلىكتەردىڭ ۇلىسبەكتەرى، الەۋەتتى تۇرك تايپالارى كوسەمدەرىنىڭ اراسىنان ىرىكتەلىپ تاڭدالعان بۇل مانساپ يەلەرى حاننىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى، مەملەكەتتىڭ باستى تىرەگى رەتىندە تانىلدى. بەكلەربەكتەرگە ۇلىستى باسقارۋدىڭ كۇللى تەتىگى عانا ەمەس، اسكەردىڭ باس قولباسشىلىعى مەن سىرتقى ىستەرگە قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەر دە تىكەلەي جۇكتەلدى. تۇرك بەكلەربەكتەرى اراسىندا  وزبەك  پەن  ونىڭ بالاسى جانىبەك حان بيلىك قۇرعان، ياكي جوشى ۇلىسىنىڭ كۇش-قۋاتى كەنەرەسىنەن اسىپ-تاسىعان كەزەڭدەرىندە قۇتلىقتەمىر، يسابەك، ناعاناي سياقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ايرىقشا ءماشھۇر بولدى. ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا ماماي مەن ەدىگە  بەكلەربەكتەردىڭ ۇلىبيلىك زاماندارى داۋىرلەدى. ارقايسىسى ءىرى-ءىرى تۇرك تايپالارىنىڭ كوسەمدەرى بولعان بۇل تۇلعالار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ  قازاقتىڭ ەتنيكالىق تاريحىمەن ساباقتاسىپ جاتقان تۇستارى وتە مول.

التىن وردانىڭ بەردىبەك حان بيلىگىنەن (1357-59) كەيىن بەلەڭ العان  (نار مويىنى بەردىبەكتە كەسىلگەن) اۋەلگى داعدارىس كەزىنەن ۇلىق ۇلىستىڭ ىدىراۋى باستالدى. سوندا جوشى ۇلىسىنان العاش ءبولىنىپ شىعىپ تاۋەلسىزدىك العان يەلىكتەردىڭ ءبىرى حورەزم ۇلىسى ەدى. (بۇل ءوڭىر ءوز زامانىندا شىڭعىسحان اۋلەتىمەن اۋەلدەن قۇداندال جۇرت قوڭىرات بەكتەرىنىڭ ەنشىسىنە بەرىلگەن ايماق بولاتىن. سول سەبەپتەن دە وسى تايپادان شىققان قۇتلىقتەمىر (1335 ج. كوز جۇمدى)، ودان سوڭ ناعاناي (شامامەن 1360 ج. كوز جۇمدى) باستاپقىدا وسى يەلىكتىڭ ۇلىسبەكتەرى قىزمەتىن اتقاردى. بەكلەربەكتىك لاۋازىمدارىنىڭ ارا-اراسىندا حورەزمدەگى بيلىككە دە اۋىسىپ ورالىپ وتىردى).  بەردىبەك دۇنيەدەن وتكەن سول 1359 جىلى، ۇلىق ۇلىستىڭ  باسىنان باق تايا باستاعانىن بايقاعان ناعاناي، ءوز بالالارى قۇسايىنسوپى، جۇسىپسوپىمەن بىرگە، حورەزم ايماعى مەن سىرداريانىڭ تومەنگى الابىن قوسا قامتىعان بايتاق ءوڭىردى (استاناسى ۇرگەنىش، قازىرگى كونەۇرگەنىش ءشاھارى) ءوز اۋلەتتەرىنە باعىنىشتى دەربەس مەملەكەت ەتىپ جاريالادى. بۇل ۇلىس 1388 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ، ودان سوڭ اقساق تەمىر يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ءوتتى. ون التىنشى عاسىردىڭ باسىندا حورەزم ۇلىسىنىڭ بيلىگىنە شيبان ۇرپاقتارى كەلدى. ءجۇز جىل شاماسىنان كەيىن مەملەكەت استاناسى حيۋا شاھارىنا اۋىسۋىنا بايلانىستى، بۇل ەل تاريحي دەرەكتەردە حيۋا حاندىعى دەپ اتالا باستادى. شيبان اۋلەتىنەن كەيىن 18 عاسىردىڭ باسىندا بيلىك جەرگىلىكتى تۇرك تايپاباسىلارىنىڭ (يناقتاردىڭ) قولىنا ءوتتى. وسى كەزەڭدە ولاردىڭ وزدەرى حان تۇقىمدارى بولماعاندىقتان، تاققا شىڭعىسحان ۇرپاقتارى، قازاق سۇلتاندارىن ارنايى شاقىرىپ، سولاردىڭ اتىنان ءوز بيلىكتەرىن جۇرگىزىپ وتىردى. 1760 جىلداردان باستاپ حيۋا حاندىعىنىڭ بيلىگىنە قايتادان ناعاناي ۇرپاقتارىنىڭ كەلۋ ءۇردىسى بايقالدى. 19 عاسىردىڭ باسىنان ولار وزدەرىنە حاندىق لاۋازىمدى زاڭداستىرىپ الۋ ارقىلى، ءبىر ورتالىققا بىرىككەن قابىرعالى مەملەكەتباسىلارىنا اينالدى. سودان 1920 جىلعا دەيىن عۇمىر كەشكەن حيۋا حاندىعىن ۇزبەي بيلەدى...

جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن تۇرك تايپالارى كوسەمدەرىنىڭ التىن وردا بيلىگىنە بەلسەنە ارالاسقانىن، ولار دەربەس بيلىك جۇرگىزگەن وڭىرلەردەگى ەتنيكالىق ۇدەرىستەردىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن تىعىز ساباقتاستىقتا ورىلگەنىن ايقىن دايەكتەيتىن وسىنداي تاقىرىپتاردى قاۋزاۋدىڭ ءوزى دە قىزعىلىقتى ەمەس پە. قازىر ۇلىق ۇلىس زامانىنىڭ وسى قىرلارىنا قاتىستى جيناقتالعان قىرۋار عىلىمي ادەبيەتتى قورىتۋ، زەردەلەۋ اياقتالىپ بىتكەن سياقتى. ەندى تاپجىلماي وتىرۋ عانا قالىپ تۇرعانداي.

بيىل جوشى ۇلىسىنىڭ 750 جىلدىعى. وسىعان وراي ۇلىق ۇلىستىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تاريحي تالاس قۇرىلتايىنىڭ وتكەن جەرى تۋرالى دا ويىمدى ورتاعا سالسام دەيمىن. اتالمىش قۇرىلتايدىڭ ناتيجەسىندە شىڭعىسحان قۇرعان ءبىرتۇتاس ەكە موعۇل ۇلىسىنىڭ ( ۇلى موڭعول يمپەرياسى) ىدىراپ، ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن جوشى ۇلىسى عانا ەمەس، شاعاتاي، وكەتاي، تولە، قۇلاگۋ ۇلىستارىنىڭ دا ءوز بيلىگى وزىندە بولار دەربەس مەملەكەتتەرگە اينالعانى ءمالىم. راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» جيناعىندا اتالمىش قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرۋعا باس بولعان جوشى، شاعاتاي، وكەتاي اۋلەتتەرىنىڭ حانزادالارى 1269 جىلدىڭ كوكتەمىندە «تالاس پەن كەنجەكتىڭ كوكوراي شالعىنىندا جينالدى» دەپ جازىلعان. قازىرگى زەرتتەۋشىلەر بۇل جەردى بىردە قىرعىزستان جەرىندە نەمەسە قازاقستان مەن قىرعىزستان اۋماعىنداعى تالاس بويىنىڭ ءبىر جازىعىندا ءوتتى دەگەندى ايتادى. ماحمۇت قاشقاري ءوزىنىڭ «تۇرك سوزدىگىندە» (1072−1074 جج.) «كەنجەك، كەنجەك سەڭگىرتاراز ماڭىنداعى ءشاھاردىڭ اتى، ول جەر قىپشاقتارمەن شەكارادا» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرگەن. ال سەڭگىر ءسوزىن – «تاۋ بيىگى»، «دۋالدىڭ شەتى» دەپ ۇعىندىرادى. 19 عاسىردىڭ باسىنداعى حيۋالىق تاريحشى مۋنيستىڭ  جازبالارىندا سەڭگىر ءسوزى «بەكىنىس» دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان. ياعني كەنجەك سەڭگىر – كەنجەك بەكىنىسى دەگەن تىركەس.

ممم

تالاس جازىعى. 1970 جىل. كەنەپ، مايلى بوياۋ. اۆتورى ءا.قاستەەۆ

قازاقتىڭ بەلگىلى ارحەولوگتارى ك.بايپاقوۆ پەن م.ەلەۋوۆ ءارتۇرلى دەرەكتەر مەن ارحەولوگيالىق قازبا ناتيجەلەرىن زەردەلەۋ ارقىلى، كەنجەك ءشاھارىن تالاس وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى تالاس جازىعىندا ورنالاسقان شارۋاشىلىق دەپ اتالىپ كەتكەن مەكەندەگى كونە قالا ء(ۇىى-ءحىۇ ع.) جۇرتىمەن قيسىندى تۇردە ساباقتاستىرا الدى. وسى ماڭىزدى دايەكتى ەسكەرە كەلە، ايگىلى قۇرىلتاي وتكەن، ياكي جوشى ۇلىسى تاۋەلسىزدىگىن العان جەردى، بۇگىندەرى جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانى اۋماعىنداعى ايگىلى تالاس جازىعى دەپ ناقتىلاساق ءجون بولادى. جانە ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت، تابيعاتى اسەم وسى جازىق اتاقتى سۋرەتشىمىز ءابىلحان قاستەەۆتىڭ دە قىلقالامىنا شابىت بەرگەنىن قاپەرگە سالامىز. ابەكەڭنىڭ 1970 جىلى مايلى بوياۋمەن سالعان «تالاس جازىعى» دەپ اتالعان كەڭ تىنىستى عاجايىپ تۋىندىسىندا ءدال وسى تاريحي جەر بەينەلەنگەن. قازاقتىڭ قاستەەۆتەي اسا ايگىلى سۋرەتشىسى تالاس جەرىنە شىعارماشىلىق ساپارمەن كەلگەن كەزدە، وعان قولقابىس جاساپ، جەرگىلىكتى اكىمشىلىك تاراپىنان قاسىندا ءجۇرىپ جان-جاقتى كومەك كورسەتكەن ازامات دوسمۇرات شاحزاداەۆتىڭ ايتۋىنشا، پانورامالى تۋىندىنىڭ ارعى فونىندا سول شارۋاشىلىق مەكەنى (كونە كەنجەك قالاسى جۇرتى) ورنالاسقان ماڭاي ساعىمدالا سۇلبالانادى...

– سۇبەلى سۇحباتىڭىز ءۇشىن كوپ راحمەت!

 

اڭگىمەلەسكەن ايبىن شاعالاق،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

پاۆلوداردا ەكوبازار اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:09

جۇزدەگەن تۇرعىنعا جۇمىس تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 12:44

ۇقساس جاڭالىقتار