ادەبيەت • 07 ءساۋىر، 2020

ايناعا قاراۋعا قورقامىن (الەۋمەتتىك ءافسانا)

278 رەتكورسەتىلدى

قىم-قۋىت تىرشىلىكتىڭ قامىتىن كيگەن مىنا قوعامدا «ەسى دۇرىس» ادامداردان ء(سىز بەن ءبىز) بولەكتەنە وقشاۋ ءومىر سۇرەتىندەر بار. ولاردىڭ دا اتى – ادام. ءوزىمىز سياقتى اقىل-ساناعا يە، ەكى اياقتى پەندە بولعانىمەن ادام قۇرلى كورمەيتىنىمىز قىزىق. ءاسىلى، قىزىق ەمەس، قورقىنىشتى. ول ادامداردان تىم الىس جۇرۋگە، لاجى بولسا، كورسەك تە كورمەگەندەي كەيىپ تانىتۋعا دايىنبىز. الگى جەردە مەنسىنبەيمىز. ءوزىمىزدى وليگارح، ولاردى قارا كەدەي سانايتىنىمىز ادامنىڭ ءتاۋىر كۇلكىسىن كەلتىرەدى. القيسسا. استە ويعا ورالا بەرمەيتىن بۇل اڭگىمەنى قوزعاۋىما جۇرەگىمدى ج ۇلىپ تۇسىرگەن ءبىر كورىنىس سەبەپ بولدى. قۇداي جازۋدان باسقا ەشتەڭەگە قىر بەرمەگەن سوڭ، قاداري-حالىمىزشە سۇراپىل ويدى سۇمدىق سوزدەرگە سالۋعا تىرىستىق. مەن ايتايىن ءھام ءسىز تىڭداڭىز.

بەيمالىم باقىتسىزدىڭ كوزىمەن كوزىم كەزدەسكەندە الماتىنىڭ الاڭعاسار دالاسى مازاسىزدانۋىن باستاپ كەتكەن ەدى. ەل-جۇرتتىڭ ۇيگە قايتار ۋاقىتى بولعان سوڭ ءارلى-بەرلى سابىلعان ماشينالار مەن قارا جاياۋ حالىق قالا تىنىشتىعىن باعانا-اق قاشىرىپ جىبەرگەن. قىستىڭ قارا سۋىعى ايالدامادان ۇيگە جەتكەنشە قۇشاقتاپ ۇلگەردى. اۋاعا ۇرلەگەن دەمىم تۇتىنگە اينالىپ، كوزىمە كورىنىپ-اق تۇر.  

تۇيەنىڭ ءۇش وركەشىندەي قوقىس استاۋىنان كەشكىلىك ناپاقاسىن ىزدەگەن ادامداردى بۇگىن ءبىرىنشى رەت كورۋىم ەمەس. ءۇي جاعىمنان ارا-تۇرا كەزىكتىرىپ تۇرامىن. اسىرەسە، قول ارباسىن سۇيرەي كەلەتىن ورىس اپا (وسى ماڭنىڭ تۇراقتى «قوقىس تازالاۋشىسى») ءجۇزتانىس ادامىما اينالعان. ال بۇگىن... مۇڭ ارقالاعان «مۇڭسىز» ادامدى كوردىم. بالكىم، كورۋگە ءتيىس ەمەس پە ەدىم. كورگەن كوزگە كىنا قويماڭىز.

ونىڭ جانارىندا ءبىر قاراعان ادامدى كۇيدىرەر وت بار. قارا كۇرتەشەدەگى جىگىت (شامامەن، 25-26 جاستا) ۇسقىنسىز ەمەس، ءوڭدى. باجايلاپ قاراساڭىز، بولمىسىنان «قوقىس اقتارىپ تۇرمىن-اۋ» دەگەننىڭ سىزى بىلىنبەيدى. كوزقاراسى قۇلاتىپ، سۇلاتاتىنداي-اق. ەگەر جۇرت ايتاتىن «ادامنىڭ قانداي ەكەنى ءبىر كورگەننەن بىلىنەدىسى» راس بولسا، كوز الدىمداعى بەيتانىس ءتاۋىر ادامعا ۇقسايتىنداي. مۇنى دۋالدىڭ بۇرىشىنان سىعالاپ تۇرعان مەن انىق بايقادىم. جاقىنداپ بارا جاتىپ، تاعى ويلادىم: قوقىستان ساتتىك «قۋانىشىن» ىزدەگەننىڭ جاقسى ادام بولۋى مۇمكىن بە ءوزى؟..

  فوتو

بولادى ەكەن كىشكەنتاي ادامداردا

ۇلكەن ارمان...

 

          –سالەم!

          –...

          –وۋ، سالەم!

          –...

          –... (الدە ماقاۋ ما ەكەن...). ەستيسىڭ بە، مەنى؟

          –...

          –(ارەكەتىن دوعارىپ، ماعان قارادى. نە ىستەرىمدى بىلمەي، جىميا سالدىم). «سالەم!» دەدىم عوي...

          –قوقىس تىمىسكىلەگەننىڭ ءبارى كەرەڭ دەپ كىم ايتتى؟

          –ەشكىم. ءوزىڭ ۇندەمەگەنگە...

          –مەنى ۇندەتىپ قايتەسىڭ؟

          –تانىسۋعا بولماي ما؟..

          –(كۇلدى). بومجبەن تانىسۋعا كەلگەن سەنىڭ دەنىڭ ساۋ ەمەس-اۋ.

          –مەن بومج دەمەدىم.

          –ونى ەشكىم ايتپايدى. تەك، ءبارى سولاي ويلايدى.

          –مەن ءبارى ەمەسپىن.

          – ءىمم...

          –كاسىپكە اينالدىردىڭ با؟

          ء–يا.

          –باسقا امالىڭ جوق پا، سوندا؟

          –بالشىققا ءبىر باتقان سوڭ شىعۋ قيىن.

          –تىرىستىڭ با؟

          ء–يا، تالپىنىپ كوردىم، بولمادى.

          ء–ىمم...ۇيالمايسىڭ با؟ مىسالى، مەنەن.

          –ونداي سەزىم جوق. ۇياتىم ءولىپ قالعان-اۋ شاماسى (ك ۇلىپ). 

          –اكە-شەشەڭ بار ما؟

          –اكە-شەشەم بولسا، قوقىس «تازالاپ» جۇرمەس ەدىم.

          –تۇل جەتىمدەر دە دۇرىس ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر عوي.

          –اركىمنىڭ تاعدىر-جەلى ءارتۇرلى سوعادى.

          ء–يا...دەسەك تە ۇرى-قارىلاردىڭ جانىندا سەنىكى ادال جۇمىس.

          –جالعىز قۋانىشىم سول.

          –الداعى ءومىرىڭ نە بولماق؟

          –بىلمەيمىن. ءبىر قۇدايدىڭ قولىندا. ءبىر كۇنمەن ءومىر ءسۇرىپ ۇيرەنگەنمىن. ەرتەڭىمە جوسپار قۇرىپ، ويلاعان ەمەسپىن.

          –وكىنىشىڭ كوپ شىعار...

          –جەر الەمنىڭ بۇتكىل قايعى-مۇڭىن باسىما ءۇيىپ، توككەنىم ۇيات شىعار.

          –كىمنەن ۇيات؟

          –قۇدايدان.

          –ااا... (كۇلدىم)

          – ايناعا قاراۋعا قورقامىن.

          –نەگە؟

          ء–وزىمدى كورىپ، تىرشىلىگىم ەسىمە تۇسەدى. ونى ويلاعان سوڭ تاعدىرعا لاعىنەت ايتاسىڭ. ساناڭدا «نەگە؟» دەگەن جاۋاپسىز سۇراقتار كوبەيىپ، وسى جامان ومىرىڭنەن دە ءتۇڭىلىپ كەتەسىڭ. ەلدىڭ مەندەي بالاسى قىزعا گۇل اپارىپ، وتاۋ قۇرىپ جاتىر. دوس جوق، تۋعان جوق، جالعىزدان جالعىز...

          –ساعان اقىل ايتايىن دەسەم، ول وزىمدە جوق.

          –اقىل ايتپايتىنداردى جاقسى كورەمىن (ك ۇلىپ).

          ء–ىمم...

          ء–وزىڭنىڭ قانداي ارمانىڭ بار؟

          –... (مەن كۇتپەگەن سۇراق. ارمانىم كوپ سياقتى ەدى...بىراق، ونىڭ الدىندا ايتاتىنداي ارمان تاپپادىم) ونداي ءبىر ۇلكەن ارمان جوق. سول ەل-جۇرتتىڭ تىنىشتىعى (كۇبىرلەپ).

          –باقىتتىسىڭ با؟

          –...ءىمم...ەندى، بىلاي، بولادى، ايتەۋ (باقىتسىزدىڭ الدىندا «باقىتتىمىن» دەۋدىڭ مۇنداي قيىن ەكەنىن بىلسەمشى).

          –مەن كەشە ويلادىم...

          ء–ىمح؟

          –ادامنىڭ ەڭ تازا كەزى – بالا كەزى ەكەن. ەسەيگەن سايىن ويىڭ دا، ءومىرىڭ دە وزگەرەدى. قيىندىقتار كوبەيەدى. جاقسى ءومىر سۇرەمىن دەپ ءتۇرلى امالدارعا باراسىڭ. قىسقاسى، ۇلكەندەردەن تازا ادامدى (ار تازالىعى) ىزدەۋدىڭ ءوزى كۇنا سياقتى.

          – كىتاپتىڭ ءسوزىن ايتتىڭ عوي.

          –ەەەە، مەن دەگەن، قوقىس اقتارىپ جۇرگەنىم بولماسا، مەكتەپتە جاقسى وقىعانمىن (ك ۇلىپ).

          –جاسسىڭ عوي. تاۋ قۇلاتار كۇشىڭ بار. بالكىم، ءومىرىڭ وزگەرەر.

          –سەن اقىلدىڭ ءسوزىن ايتىپ تۇرسىڭ. مەنىڭ ءومىرىمدى ءبىر كۇن ءسۇرىپ كورشى. قوعامعا كەرەكسىز كىشكەنتاي ادامعا اينالاسىڭ. ارمان، ماقسات دەگەندەرىڭ بىلاي تۇرسىن...تاڭەرتەڭ ءتىرى ويانعانىڭا قۋاناسىڭ. بالا كەزىمدە 10-15 جىلدان كەيىن ءبىر جاپىراق نانعا زار بولامىن دەپ ويلادى دەيسىڭ بە؟!

          –ەندى بۇل جۇرىسىڭە ەشكىمدى كىنالاي المايسىڭ عوي.

          ء–يا، كىنالى ءوزىم. مويىندايمىن.

          –كىشكەنتاي ادامداردىڭ ارمانى قانداي بولادى ەكەن؟    

          –ىستىق تاماق پەن جاتار ورىن بولسا، جەر بەتىندە مەنەن باقىتتى ادام جوق شىعار (جىميىپ). تاڭعالما. مەن سياقتىلاردىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانى وسى.

          –... (مەن دە جىميدىم. جاسىم بۋلىعىپ، زورلانا ەزۋ تارتتىم. جانە بۇدان ءارى جانىندا تۇرا الماسىمدى سەزدىم). جارايدى وندا. مەن قايتايىن.

          –ااا...جاقسى! اياقاستى... الدە، دۇرىس ەمەس بىردەڭە ايتىپ قويدىم با؟

          –ونداي ەشتەڭە جوق. تەك، كۇن سۋىتىپ بارادى عوي.

          ء–ىمم. مەيلى... جىلى كيىن!

          «جىلى كيىن!» دەگەن ءسوز ەستىلگەندە مەن بۇرىلىپ ۇلگەرگەنمىن. كوزىمنەن تومەن قاراي ىزعىتىپ، بىرىمەن-ءبىرى جارىسا ەكى جولاق سىرعاناپ بارادى.      

 فوتو

ىشتە قالعان ءسوز

 

          –جاپ-جاس بالاعا وبال-اق.

          –جانىڭ اشىماسىن. ادام تاعدىرىن ءوز قولىمەن جاسايدى. ءبارى وزىنەن.

          –قوي، ولاي دەمە. باسىنان نەندەي جاعدايلار وتكەنىن كىم ءبىلىپتى؟! كورمەيسىڭ بە...باسقالار سياقتى ىشكىلىككە سالىنعان بىرەۋ ەمەس: ءسوزى ءتۇزۋ.

ءبىرى جىلاعان، ءبىرى مۇڭايعان، ءبىرى اشۋلى ويلار ءوز سوزدەرىن ايتىپ، سانامدا شۋلاپ جاتىر. قوعامدا بولاشاقتى بىلاي قويعاندا ەرتەڭىنە سەنىمسىز، وزگە جۇرتتار باقىتقا كەنەلىپ جاتقان قالادا سۇرەڭسىز ومىرىنەن كۇدەرى ءۇزىلىپ، ايتەۋ، ءبىر ولمەۋدىڭ امالىمەن جۇرگەن ادامدارعا سىرتتاي جانىمىز اشىعانمەن، بەتپە-بەت كەلگەندە كومەيگە كەلگەن ءبىراۋىز ءسوزدى ايتۋدىڭ قانداي قيىن ءھام جۇرەككە اۋىر ەكەنىن بايىپتاي بەرمەيمىز. ول سەزىمدى سەزىنۋگە ءداتىمىز بارمايتىندىقتان، كوبىنە الگىندەي ادامدارعا جولامايمىز. بۇل دا دۇرىس شىعار. سويلەسكەنىڭمەن قولىڭنان نە كەلەدى؟.. جۇرەگىڭ ەلجىرەپ، جانىڭ اشيدى. كوڭىلىڭ قۇلازيدى. لاجى بولسا، كوپ اقىلىڭنىڭ بىرەۋىن ايتارسىڭ. ال وعان اقىل كەرەك پە؟..

ايتەۋ، بىرەۋگە ىشىمنەن ۇرسىپ كەلەمىن. كىمگە وكپەلەيسىڭ: تۇرمىستىڭ اۋرەسىن كەشكەن قوعامعا ما، ومىرگە اكەلگەن اتا-اناسىنا ما، حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتا الماعان بيلىككە مە، الدە ەس بىلگەلى سەنىپ كەلگەن (سەنە دە بەرەمىز) قۇدايعا ما؟.. بالكىم، ونىڭ ورنىنا كۇندە كورەتىن ورىس اپانى نەمەسە كەز كەلگەن جاسى ۇلكەن بىرەۋدى كەزىكتىرسەم، بۇلاي قينالماس پا ەدىم... وزىڭمەن تۇيدەي قۇرداس جىگىتتى ونداي كەيىپتە كورۋدىڭ اسەرىن قۇر «ايانىشتى، اۋىر، قيىن» دەگەن سوزدەرمەن جەتكىزەمىن دەۋ – بوس اۋرە. جانە بۇل – ءجۋرناليستىڭ قوقىس اقتارىپ تۇرعان ادامعا جانى اشۋدان تۋعان اڭگىمەسى ەمەس. بۇل – حالىقتىڭ مەيىرىمىن وياتۋ ءۇشىن جازىلعان ماقالا ەمەس. نەمەسە مۇندا بيلىككە ءۇمىت ارتىلىپ، قانداي دا ءبىر ارەكەتكە بارۋىن تالاپ ەتىپ وتىرعان جوق. بۇل – الەۋمەتتىك تراگەديا.   

P.S.: «قۇداي باسقا سالماسىن!» وسى ءسوزدى اپام ءجيى ايتاتىن. كارى ادامنىڭ ۇيرەنشىكتى ءسوزى بولعان سوڭ ماعىناسىنا ۇڭىلمەپپىن. ال قازىر اۋزىما وسىدان باسقا ءسوز تۇسپەي، كۇبىرلەپ كەلە جاتقانىم.

فوتو

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار