اپاتپەن ارپالىس

كوكتەمنىڭ العاشقى ايى وتسە دە الجىپ ولگەن بيىلعى قىس­تىڭ كور­سەتپەگەن “ونەرى” قال­مادى. بىرەۋلەر تورقالى توي دەپ, ءبى­رەۋلەر توپىراقتى ءولىم دەپ قاھار­لى قىستىڭ قيىن جولىنا تاۋەكەل ەتەدى. ءبىز دە بارماساق بولمايتىن ساپارعا, جالعىز اعانى باقيلىق ساپارعا ات­تان­دىرىپ سالۋ ءۇشىن جولعا اسىعىس ات­تانىپ ەدىك. الماتىدان الاڭ كوڭىلمەن ۇشاققا وتىرعان ءبىز وسكەمەنگە دە جەت­تىك. مۇندا دا بارلىق باعىتتارعا اپارار كۇرە جولدار كۇندە سوققان اقتۇتەك بوراننىڭ كەسىرىنەن تاۋ-تاۋ ءۇيىندى قار استىندا قالعان. سون­دىقتان ۇشاق قابىلداي الاتىن قا­لالار مەن اۋدان ورتالىقتارىنان جو­ل­اۋشىلاردى جەتكىزۋ ءۇشىن شاعىن ۇشاق اتاۋلى كەستەگە دە قاراماي, تەك اۋا رايىنىڭ ءسال قولايلى ءساتى تۇسسە-اق اسپانعا كوتەرىلەدى ەكەن. بۇكىل ايماقتا قالىپ­تاس­قان اپاتتى جاع­داي­عا بايلانىستى, بۇل دا وبلىس اكى­مى بەردىبەك ءماش­بەك­ ۇلى ساپار­باەۆ­تىڭ ءجىتى قادا­عالاۋىنىڭ ءنا­تيجە­سىندە جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان شارا كورىنەدى. وبلىس باسشىسىنىڭ ءوزى بىردە اتتان تۇسپەي, بوران كومىپ تاس­تاعان نەگىزگى كۇرە جولدارداعى قار ارشىپ, جول كۇرەۋ جۇمىسىن با­قى­لاسا, ءبىر­دە بىرەر تاۋلىك كۇن جىل­ى­عان­نان ەرى­گەن قار سۋى باسىپ قالعان اباي اۋدانى مەن تارباعا­تايداعى اۋىلدارعا اتتانادى ەكەن. ودان شىعا تاۋ قويناۋلارىن كىسى بويىنان بيىك بولىپ باسىپ جاتقان قار ەرىسە, ءشۇلبى, ۇيدەنە سياقتى پلوتي­نا­لار­دىڭ جاي-كۇيىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىعادى ەكەن. ال التاي قوي­ناۋ­لارىندا جاتقان قاتونقاراعاي, مار­قاكول, كۇرشىم اۋداندارى تۇر­عىن­دا­رىنىڭ بۇگىنگى قاسىرەتى قالىڭ قار تۇتقىنىنان شىعۋ. ولار­دى “ۇلكەن جەرمەن” بايلا­نىس­تىرار, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك جەتكى­زەر جالعىز كولىك تىكۇشاق قانا. ونداعى تۇرعىندار ءۇشىن سۋ تاسقىنى ەرتەڭگى كۇن­دەر­دەن كۇتەر ۇرەيلى حابار. زايسان جەرىن ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى بولسا دا ءالى تۇم­شا­لاعان قالىڭ قار دىمىن شىعارماي, تۇن­شىقتىرىپ جاتقانداي. قالانى قول­تىعىنا قوناقتات­قان كىش­كە­نەتاۋدىڭ بيىك-بيىك جار­تاس­تارىنىڭ ءتو­بەلەرى عانا قارايادى. وسكەمەننەن ءاۋ­پىرىمدەي ۇشىپ  جەتكەن ءبىزدىڭ قالا ورتالىعىنا جە­تۋى­مىز­دىڭ ءوزى كۇشكە اينالدى. ۇشا­عى­مىز­دىڭ جەرگە قونعانىن كۇتىپ تۇرعان جاياۋ بوراسىن قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ات قۇلاعى كو­رىنبەس اقتۇتەككە اينالدى. ءسال عانا بۇ­رىن قار كۇرەگىش تەحني­كا­لار ءجۇرىپ وتكەن كوشە­لەردى ءۇرىندى قار تولتىرىپ تاستاپتى. ماشينەلەر ءجۇرىپ ەمەس, اپپاق لايدىڭ ىشىندە ءجۇزىپ كەلە جاتقانداي. ايتەۋىر, كوڭىلگە مەدەۋ تۇتار ءبىر جاي – زايساننان 45 شا­قىرىمداي عانا قاشىقتىقتاعى تاۋ قويناۋىن ساعالاعان قىستاۋدا جاتقان اعامىزدىڭ ناۋقاسى مەڭدەگەن تۇستا اۋدان باسشىلارىنىڭ كۇشىمەن ەكى كۇن تراكتورمەن جول تازالاپ ءجۇرىپ, جەدەل جاردەممەن اۋدان ورتالىعىنا جەتكىزىپ ۇلگەرگەندەرى. ايتپەسە, الماتىدان وسكە­مەنگە, ودان زايسانعا جەتكەننەن گورى زاي­ساننان تالدى دەپ اتالاتىن تاۋ ءىشىن­دەگى مەكەنگە جەتۋىمىز ەكى تالاي ەدى. كوپ جىلدار كورشىسى بولعان اعا­مىز­دىڭ ءىنى-دوستارىنىڭ ءبىرى توپىراق سالۋ ءۇشىن سول تالدىدان اتپەن شىعىپ, كەۋ­دەسىمەن قار ءسۇزىپ بول­دىرعان كولىگىن جول­دا قال­دى­رىپ, ەڭبەكتەگەندەي بولىپ ارەڭ كەلىپتى. – ءىنىم, سەندەردىڭ قامقور­لىق­تا­رىڭ­نىڭ ارقاسىندا ول كىسى ور­تا­لىققا جەتىپ قالىپتى, – دەپ اۋدان­نىڭ باس دارىگەرى مارات بىلەي­مەنوۆكە ريزالىق بىلدىرسەم, ول: – بۇل ءبىزدىڭ پارىزىمىز عوي, – دەيدى. – ءبىز سول ساپاردان ەڭ شال­عاي­دا جاتقان شىلىكتى اۋىلىنان تول­عاق قىس­قان ءبىر كەلىنشەك پەن جولاي تال­دىدان اعاڭىزدى ورتالىققا جەتكىزىپ ۇلگەردىك. شىلىكتى جولىنان جەتى-اق شاقىرىم جەردە جاتقان تالدى جولىنىڭ قارىن تازالاۋ ءۇشىن ءبىر جارىم تاۋلىك تىنىمسىز ار­پا­لىس­قان تراكتورشى جىگىتتەردىڭ ەڭ­بەگىن ايتىڭىز. جار قۇلاقتارى جاس­تىققا تيمەي, ۇيقىنى دا, كۇلكىنى دە ۇمىتىپ, اتتان تۇسپەي جۇرگەن اۋدان باسشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ايتىڭىز. ءومىر ەسىگىن اشقالى تۇرعان ءنا­رەستە, ءومىر جولىن تۇيىقتاعالى جات­قان پەندە ۋاقىت تاڭدامايدى. اق­تۇتەك بورانعا, نوسەر جاڭبىرعا ولار قارايلاي الماس. بۇل – جاراتىلىس قا­عيداسى. جارا­تىلىس قاعي­داسىنا جان پەندە قارسى كەلە الماس. زايسان قالاسىنىڭ ىرگەسىندە جاتقان اۋىل­دار­عا دا قاتىناس كۇن ارالاتىپ توق­تايدى ەكەن. ءبارى ءبىر قار كۇرەگىش تراك­تورعا ىلەسكەن جەدەل جاردەم اۆ­تو­كولىكتەرىندە تىنىم جوق. ولاردىڭ ءومىر ءۇشىن كۇرەسى تابيعاتتىڭ كەسىرلى مىنەزىنە قاراپ تۇرا الماس. دۇنيەگە ءسابي اكەلەتىن انالار تولعاعى, جانى قينالىپ, اۋىرىپ قالعاندار تۋرالى حاباردا ءۇزىلىس جوق. كوڭىلىمىزدى جاي­ما-شۋاق جازدىڭ كۇندەرى, جايدارى جۇم­ساق قىستىڭ كۇندەرى جارتى سا­عاتتا بارىپ-قايتار اۋىلعا بارۋ ءۇشىن كەمىندە جارتى تاۋلىك ازاپتاندىرار سا­پارلاردا جۇرگەن جول تازا­لاۋ­شى­لار مەن ءومىر ءۇشىن كۇرەستەرىن توقتاتپاعان جەدەل جاردەمشىلەردىڭ قيىن جۇمىس­تارى تولقىتتى. ءيا, ءبىز اۋىل ىرگەسىندەگى قورىم­نىڭ جولىن ارشىتىپ جۇرگەنى­مىزدە باسقا اۋىلداردان ءبىر كىسىنىڭ قازاسى تۋرالى حابار ەستىلدى. دەمەك, قار تازا­لاۋ­شى­لار­دان ولاردىڭ دا كومەك سۇراي­تىندارى اقيقات. بۇلارسىز ول جەر ات شانانى قويىپ, سالت اتتى كىسى جۇرە الماس سوڭعى ساپاردىڭ سوڭعى شا­قىرىمى جەر ۇستىندەگى قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنە اينالىپتى. دەمەك, جەر اياعى كەڭىپ, قار كوبەسى سوگىلگەنشە وسى­ناۋ ازاماتتاردا تىنىشتىق بولماس. اعامىزدى ماڭگى مەكەنىنە اق بورانمەن الىسىپ ءجۇرىپ, قونىس­تان­دىر­عان كۇنى ءتۇس اۋا جىلى قاراساي جەلى سوعىپ, سوڭى قارلى جاڭبىرعا, ودان بۇرشاققا ۇلاستى. ەندى قالا كو­شەلەرىنىڭ وزىنەن تەحنيكانى قويىپ, جاياۋ ءجۇرۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالدى. ءۇي شاتىرىنان سۋ سورعالاپ, قارلى جاڭ­بىردىڭ اۋىر سالماعىنا شىداماعان ولار­دىڭ قايسىبىرەۋلەرىنىڭ بەلى وپىرىلىپ كەتىپتى. كوشە-كوشە اق ىرىمتىك سۋعا تولدى. مۇندايدى قازاق جۇت دەيتىن. جەم-ءشوبىن مولداپ قامدا­عان كەيبىر شارۋاقور جاندار بول­ماسا, كوبىسى-اق مالىن جا­نىنىڭ ساداعاسىنا بالاپتى. زايساننىڭ ورتاسىن قاق ءبولىپ اعىپ جاتار جەمەنەي وزەنى ءتۇن ور­تا­سىندا گۇرىلدەپ-سارىلداپ, قا­ھا­رىنا ءمىنسىن. ونسىز دا تەلەديداردان قى­زىلاعاش, قاراۋىل, ءۇرجار, تار­باعاتاي اۋدان­دا­رىن­داعى اقسۋات, وي­شىلىك, قىزىلكەسىك مەكەندەرىندەگى تاس­قىن تۋرالى, ساۋىردان باستاۋ الا­تىن قاندىسۋدان شىلىكتى, تاس­باستاۋعا تونگەن قاۋىپ تۋرالى قۇلاع­دار جۇرتتا ۇلكەن ۇرەي بار. بۇكىل زايسان جۇرتىنىڭ قاۋپى – ۇيدەنە. وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن تۇرعىزىلعان سىيىمدىلىعى 75 ميل­ليون تەكشە مەتر ۇيدەنە وزەنىندەگى ءۇل­كەن پلوتينانىڭ گەس-ءى ەلەكتر قۋا­تىن وندىرۋمەن بىرگە, جيناپ العان قورىنان جاز كەزىندە دي­قان­دارعا سۋ بەرەتىن. “ساۋىر­دىڭ توبەسىنەن بەرمەن اعار مول سۋ كەلسە, “وتپەلى كەزەڭنىڭ” ءولار­ا­سى­نان بەر­مەن كۇتىم كورمەگەن بوگەۋدىڭ وپى­رى­لا قۇلاۋى ءمۇم­كىن ەكەن”, دەيتىن, قاڭ­قۋ ءسوز تەز تاراپتى. اۋدان اكىمى ءان­ۋار­بەك مۇحتارحانوۆ اۋىل اكىمدەرىن جي­ناپ, جۇرتتىڭ ۇرەيلەنبەۋىن سۇ­راپ­تى. قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الاتىن رەس­پۋبليكالىق توتەنشە جاعدايلار ءجو­نىندەگى مينيسترلىك سياقتى عۇ­زىرلى مەكەمەدەن باستاپ, وبلىس اكىمىنىڭ ۇيدەنە جايىن ءوزى نازاردا ۇستاپ وتىرعانىن, بوگەۋ­دەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ قازىر 32 ميلليون تەكشە مەتر عانا مولشەردە ەكەندىگىن, ەگەر سۋ دەڭگەيى كوتەرىلە باستاسا كۇندىز-ءتۇنى كۇزەتتە تۇرعان ادامداردىڭ ونى رەتتەپ وتىراتىنىن قاداپ ايتىپتى. “جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس”. ەڭ قاجەتتى كەرەك-جاراعىمىز دەپ بۋ­ىن­شاق-ءتۇيىن­شەكتەرىن ىڭعايلاپ وتىر­عان جۇرت ءبىرشاما بايىز­دان­عا­داي. لايىم, ايتقاندارى اقيقاتقا اينال­عاي. بۇل كۇندە اۋدان اكىمشىلىگىنەن باسشىلاردىڭ بىرەۋىن كابينەتى­نەن تابۋ قيىن. ءبىرى وسكەمەن باعى­تىن­داعى تاس جولدا قامالىپ قالعان ما­شي­نالاردى قۇتقارۋ ءۇشىن ەكى كۇن بۇ­رىن اتتانىپ كەتكەن بولاتىن. ءبىرى قان­دىسۋدىڭ ار­نا­سىن ارشىتۋمەن جۇرسە, ءبىرى ماي­عاپ­شاعاي كەدەن بە­كەتى ارقىلى شى­عىس­تاعى كورشى ەلگە ساپارشىلاپ بارىپ, جولدا قامالىپ قال­عان تۋريس­تەردى قۇتقارۋعا كەتىپتى. اۋدان اكىمى انۋاربەك مۇح­تار­حانوۆقا قيىن كەزەڭدە: “اللا جار بول­سىن!” دەيتىن اعايىندىق تىلەك­تەس­تىكتى ءبىلدىرۋ ءۇشىن قالتا تەلەفونى ارقىلى بايلانىسقا شىققانبىز. نەشە تاۋلىك بويى وسكە­مەن­نەن شىعىپ, قابانباي اۋىلىنىڭ تۇسىندا جولدا قالعاندارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىپتى. – بۇگىن ءتۇن ورتاسى اۋا جەتىپ قالارمىز. باياۋ بولسا دا جىلجىپ كەلەمىز, – دەيدى. – جاز دا شىعار. ەل دە ەس جينار. تەك ەڭبەكتەرىڭىز ەش بولماسىن! جولدا قالعانداردى ءسۇي­رەپ شىعارعانداي, بۇكىل اۋدا­نى­ڭىز­دى دا سۇيرەپ شىعاراتىندارىڭىزعا سەنەمىن. – راحمەت. الايدا, بۇل قىستىڭ ۇمىتىلۋى قيىن بولار, – دەيدى ول. – قالعان تەحنيكامىزدى جيىپ-تەرىپ, كەدەننەن وتە قار قاماۋىندا قالعان پاۆلودارلىق بەس-التى اۆتو­بۋستى ارەڭ دەگەندە جەتكىزىپ, ىستىق تاماق ۇيىمداستىرىپ ەدىك, – دەيدى اكىمنىڭ ورىنباسارى قازىبەك بيقاداموۆ. – كاسىپكەر كەلىن­شەكتەر: “وسىندا تەگىن قوناقۇيگە ورنالاس­تىرىپ, پاۆلودارعا تەگىن ۇشىر­ماي­سىڭدار”, دەگەن وكپە ايتادى. – قينالعان جۇرت قيسىنسىز اڭگىمە ايتار. جول ارشىلسا بولادى دا, – دەيمىز ءبىز. – قازىر اۋدانداعى اۆتوكولىك تۇگەلگە جۋىق توقتادى. جول ارشيتىن تەحنيكا مەن جەدەل جاردەمگە دەگەن از عانا جانار ماي قالعان. جانار ماي جوق. وسكەمەننەن بەرى قاراي جولدىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى, جانار مايدىڭ بار قورى تاۋسىلدى. اكىمنىڭ ورىنباسارى ءوز ارىپتەستەرى سانسىزباەۆ ريزابەك, اق­تە­كە­نوۆ وراز­حان, تاعى باسقا مەكەمە باس­شى­لا­رىنىڭ ءبارى دە قار باسقان جولداردى ارشۋ, تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋ سياقتى شا­رۋا­لار­دا جۇرگەنىن ايتادى. مىناندايدا باسشىلار عانا ەمەس, ءار ازاماتتىڭ ازاماتتىعىنا سىن بولار قيىن كەزەڭدە اعايىن-جۇرتىنان بارىن اياماي, اۋىرتپاشىلىقتى بىرگە كوتەرىسىپ, بار تەحنيكالارىن تۇگەل جۇ­مىل­دىرا بىلگەن جەرگىلىكتى كاسىپ­كەرلەر قۋات ءابجانوۆ, بولات نۇ­راسىل, ەربول كەلگەنباەۆ, عالىمبەك سالبانوۆ سىندى جىگىتتەرگە ريزالىق ءبىلدىردى. مەن وسى ولكەدە تۋىپ-وسسەم دە, شالعايدا جۇرگەنمەن جىلىنا ەكى-ءۇش دۇركىن كەلىپ-كەتكەندە مۇنداي قىستى, قىتىمىر عانا ەمەس, قاساقى قىستى كورمەپپىن. بۇل دا ءبىر مىلتىقسىز مايدان ەكەن دەگەن وي كەلدى. تەك ەلدىڭ امان­دىعىن, جۇرتتىڭ تىنىشتىعىن تىلەدىم. الماتى وبلىسىنداعى قىزىل­اعاش قاسىرەتى ۇمىتىلماس. بۇكىل جۇرت بولىپ, باسشىلىق بولىپ, كومەك قولىن سوزدى. ەلدىگىمىزدى كورسەتە بىلدىك. مەكتەپتەگى بۇلدىرشىندەرگە دەيىن قولدا بار جاردەمىن ۇسىنىپ جاتقانىن كورگەندە كوزگە جاس ىركىلدى. ەندى شىعىستىڭ شىرعالاڭى باس­تالدى. تابيعات دەگەنىن ىستەپ باقتى. ءالى دە كورسەتەرى الدا سياقتى. ويتكەنى, بۇكىل ايماقتى تۇن­شىق­تىرىپ جاتقان كىسى بويى قاردىڭ تۇمسىعى جىبىگەنىنىڭ وزىنەن تالاي ءۇي سۋعا مالتىعىپ, تالاي كوپىر قيرادى. تەك كۇن سابىرمەن, اسىقپاي جىلىسىن دەڭىز. قازىر شىعىس وڭىرىنە دە كومەك قولىن سوزۋعا شاقىرعان باستاماشىل زيالى توپتىڭ ارنايى ەسەپ-شوت اش­تى­رىپ, ۇندەۋ تاستاۋى ابدەن قۇپ­تارلىق. “كوپ تۇكىرسە – كول”. ازدى-كوپتى كومەك تابيعات اپاتىنا توس­قاۋىل بولا الماس, تىم بولما­عاندا, تاسقىنمەن ارپالىسىپ جات­­قان­دار­دىڭ ارتتارىندا ەلى تۇر­عانىن سەزىن­گەن­دەرىنىڭ ءوزى جاردەمنىڭ ۇلكەنى بولماق. كادىربەك سەگىزباي ۇلى,  جازۋشى.