ايماقتار • 05 ءساۋىر، 2020

سىردارياعا جىلانبالىق قايدان كەلگەن؟

12532 رەتكورسەتىلدى

سىرداريا وزەنىندە جىلانبالىق دەگەن بار. تۇرقى دا، ءتۇسى دە وزگەشە ونى بايىرعى بالىقشىلار ونشالىقتى قادىرلەي بەرمەيتىنىن بايقايتىنبىز. ءتىپتى ءتۇرى الاشۇبار جىلانعا ۇقسايتىن وسى ءبىر تىرشىلىك يەسىنىڭ وزەندە قاشان پايدا بولعانىن تاپ باسىپ ايتا الاتىندار دا از.

جىرتقىش بالىقتار قاتارىنا جاتاتىن جىلانبالىق وتە جانسەبىلدىگىمەن وزگە تۇقىمنان ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. قايبىر جىلى جىگىتتەرمەن بالىققا بارىپ، قارماققا العاش ىلىنگەن وسى بالىقتى جاعاعا لاقتىرا سالعانىمىز بار. ەت ءپىسىرىم ۋاقىتتان كەيىن قايتىپ كەلگەنىمىزدە جالاڭاياق جۇرسەڭ جان شىداتپايتىن ىستىق قۇمدا ولجامىزدىڭ ءالى جىبىرلاپ جاتقانىن كورىپ جاعامىزدى ۇستاعانبىز. كەيىن وسى جۇمباقتاۋ تىرشىلىك يەسى تۋرالى مالىمەت ىزدەدىك. مىنا ءبىر دەرەك شالقامىزدان تۇسىرە جازدادى: بۇل بالىقتىڭ كەيبىر ءتۇرى قۇرعاقتا 4 تاۋلىككە دەيىن تىرشىلىك ەتە بەرەدى ەكەن. سۋدان شىعىپ، جاعالاۋداعى كوككە  «جايىلىپ»  كەلەتىندەرى دە كەزدەسەدى دەيدى.

تەز كوبەيىپ، وزگە بالىقتاردىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتاتىن جىلانبالىققا ءبىراز ەل «بارەكەلدى» دەي قويمايدى. بۇل جىرتقىش اقش-تىڭ مەريلەند، فلوريدا، كاليفورنيا شتاتتارىندا جەرگىلىكتى يحتيوفاۋناعا زاردابى كوپ دەپ تانىلعان. ءبىراز جىلداردان بەرى ولاردىڭ قاتارىنا دجوردجيا شتاتى تا قوسىلدى.

سونىمەن بۇل بالىق سىردارياعا قايدان جانە قاشان كەلدى؟ مىنا ۇيدەن شىقپاي، وقشاۋلانۋدىڭ ارقاسىندا بۇل سۇراقتىڭ دا جاۋابىن تاپتىق. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بىلتىرعى ءبىر عاسىرلىق بەلەسىنە وراي ء«جۇز جىلدىق جىلناما» اتتى بەستومدىق شىعارعانىن بىلەسىزدەر. باس باسىلىمنىڭ وكىلى رەتىندە وسى قۇندى جيناق ءبىزدىڭ دە قولىمىزعا تيگەن. تالاي جىلدان بەرى باستى قاتىرعان ساۋالدىڭ جاۋابى وسى جيناقتان تابىلدى. تورتەۋىن تۇگەسىپ، بەسىنشى تومىن ورتالاي بەرگەندە «جىلان باستى بالىق» دەگەن ماتەريالعا كوزىمىز ءتۇستى. 1965 جىلى 27 ناۋرىزدا جاريالانعان ماقالادا سىر بويىنداعى كولدەردىڭ بىرىندە بالىق اۋلاپ جۇرگەندەردىڭ تورىنا كۇتپەگەن  جەردەن ءتۇسى وزگەشە ءبىر بالىق تۇسكەنى جازىلىپتى. الگىنىڭ قانداي تىرشىلىك يەسىن ەكەندىگىن سۋ تەرەڭىن تالاي سۇزگەن بايىرعى بالىقشىلار دا، بالىق ءتۇرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ماماندار دا تاپ باسىپ ايتا الماپتى. اقىرى ەنتسليكوپەدياعا قاراپ، مۇنىڭ قيىر شىعىستاعى حانكو كولىندە تىرشىلىك ەتەتىن جىلان باستى بالىق ەكەنىن انىقتاپتى. بىراق سول جولى ونىڭ سىر بويىنا قالاي كەلگەنى اقىرى بەلگىسىز كۇيدە قالسا كەرەك.

كوپتەن جاۋابىن ىزدەگەن ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى قولىمىزعا ىلىككەسىن ءارى قاراي ىندەتە تۇستىك. 1960 جىلدىڭ باسىندا ماسكەۋدەگى حايۋاناتتار باعىنان جىلانبالىقتىڭ ءجۇز شاقتى شاباعى وزبەكستانداعى «قالعان شىرشىق» بالىق شارۋاشىلىعىنا جەتكىزىلگەن دەسەدى. ءوسىمتال بالىق از جىلدا كۇرت كوبەيىپ، توعاننان وزەنگە «كوشىپتى». سىرداريانىڭ بويىمەن ارالعا قاراي سىرعىعان جىلانبالىعىڭىز وسىلايشا از جىلدا وڭىردەگى بارلىق ايدىندى ەركىن يەلەنىپ العان كورىنەدى. ايتپاقشى، وسىدان 5-6 جىل بۇرىن  وسى جىرتقىشتىڭ بالقاش كولىن دە باسىپ بارا جاتقانى جايلى جەرگىلىكتى بالىقشىلار دابىل قاققانى دا ەسىمىزدە.

جىلان باستى بالىقتىڭ سىر بويىنا كەلۋ تاريحى جايلى ءبىزدىڭ بىلگەنىمىز وسى بولدى.

 

قىزىلوردا وبلىسى

        

 

سوڭعى جاڭالىقتار

پاۆلوداردا ەكوبازار اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:09

ۇقساس جاڭالىقتار