كوروناۆيرۋس • 04 ءساۋىر، 2020

ىندەتتىڭ اتاۋىندا قانداي ءمان بار؟

162 رەتكورسەتىلدى

تەلەگەي تاريحتا ادامزات بالاسىنا قاۋىپ-قاتەر توندىرگەن تالاي ىندەتتىڭ كەلگەنى بەلگىلى. كەرالاڭ كەزەڭنىڭ تەزىنەن وتكەن تاجىريبە – توتەننەن كەلگەن تاجالعا تابان استىندا قارسى تۇرار قارۋ تابىلا قويماعانمەن، ساقتىق شارالارىن بارىنشا قاتاڭداتۋ. قاسىرەتى قالىڭ وتكەن كۇننەن العان ساباقتىڭ ءبىر مىسالى – جەر جاھانعا جايىلعان جاماناتتىڭ COVID-19 دەپ اتالۋى.

باسىندا 2019-nCoV دەپ اتالعان كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرىنەن تۋىنداعان اۋرۋعا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بيىل 11 اقپاندا رەسمي تۇردە COVID-19 دەگەن اتاۋ بەردى. تارقاتىپ ايتساق، بۇل اتاۋ «2019 جىلعى كوروناۆيرۋس اۋرۋى» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني، تۇپنۇسقاداعى «coronavirus disease 2019» ءسوزىنىڭ CO – ء«تاج»، VI – «ۆيرۋس»، D – «اۋرۋ» دەپ قىسقارتىلعان نۇسقاسى.

ددۇ باسشىسى تەدروس ادحانوم گەبرەيەسۋس ۇيىمنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جاڭا ىندەتكە ايدار تاعاردا جەر-سۋدىڭ، جانۋارلاردىڭ، تاعامداردىڭ، سونداي-اق بەلگىلى ءبىر مادەنيەت پەن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ اتاۋلارىمەن بايلانىستىرۋدان اسا ساق بولۋ قاتاڭ ەسكەرىلەتىنىن مالىمدەدى. البەتتە، بۇل – الدەبىر حالىققا، وڭىرگە نەمەسە ەكونوميكا سەكتورلارىنا تەرىس ىقپال ەتپەۋدىڭ، كەمسىتپەۋدىڭ امالى.

بۇگىندە پاندەميا دەپ سيپاتتالعان بالەكەتتىڭ اتاۋى رەسمي بەكىتىلگەنشە، الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنە نەشە ءتۇرلى اتى دا تاراپ كەتكەنى انىق. كوبىنە «قىتاي ۆيرۋسى» دەگەن اتاۋ كەڭىنەن جايىلدى. كەيبىر جەرلەردە ىندەتتىڭ ۋشىققان ىنىنە قاتىستى «ۋحان كوروناۆيرۋسى» دەپ تە ايتىلدى. بۇلاي اتاۋدىڭ تۇبىندە وسىناۋ ناۋبەتكە قىتايدى كىنالاۋدىڭ دا قىلاڭ بەرگەنى راس. بۇعان قاتتى شامدانعان قىتاي ەلى ءبىراز تاراپقا قىرىنقاباق تانىتىپ، قىنجىلىسىن ءبىلدىردى.

ال قىتايدىڭ ءوزى بۇل اۋرۋدى ۋاقىتشا «جاڭا كوروناۆيرۋستىڭ پنەۆمونياسى» دەپ اتادى. بۇل اعىلشىنشا Novel Coronavirus Pneumonia دەپ اۋدارىلىپ، NCP دەپ قىسقارتىلدى.

سايىپ كەلگەندە، بۇكىل دۇنيەنىڭ بۇتىندىگىن، ادامزاتتىڭ اماندىعىن باستى ماقسات تۇتاتىن ددۇ-نىڭ جاڭا ىندەتتىڭ اتاۋىنا قاتىستى شەشىمى بۇرىنعىدان الىنعان ساباق ەكەنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى وسىعان دەيىنگى تاريحقا تاڭباسىن قالدىرعان نەبىر ناۋبەتتىڭ بەلگىلى ءبىر ادام، ەل، جەر-سۋ اتتارىمەن استاسۋى تالايعا نۇقسان كەلتىرىپ، قولايسىزدىق تۋدىردى.

ءارىسىن ايتپاعاندا، بەرىدە بەلەڭ العان ەبولا بەزگەگى ءبىراز ەلدى ءدۇر سىلكىندىردى. 2014 جىلى گۆينەيادا باستالعان ەپيدەميا كۇشەيىپ، باتىس افريكا ەلدەرىنە، اقش-قا جانە يسپانياعا تارالا باستادى. ددۇ دەرەگى بويىنشا بۇل اۋرۋعا 28،6 مىڭ ادام ۇشىراپ، 11،3 مىڭنان اسا ادام قايتىس بولعان. قاۋىپتى ىندەت ەڭ العاش 1976 جىلى باتىس افريكادا ەبولا وزەنىنىڭ ماڭىندا انىقتالىپ، اتاۋى دا سولاي قالىپتاسىپ كەتكەن.

ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن پاندەميانىڭ ءبىرى «يسپان تۇماۋى» دەپ اتالعان. بۇل دەرتتى جەر عالامشارىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى جۇقتىرىپ، 60-100 ملن اراسىندا ادام قازا تاپقان. كەيىن H1N1 دەپ تاڭبالانعان ۆيرۋستىڭ جەڭىل ءتۇرى 2009 جىلى دا بايقالا باستاعان. «يسپان تۇماۋى» دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل ىندەت بۇگىندە «شوشقا تۇماۋى» دەپ وزگەرتىلدى.

سونداي-اق «ازيا» جانە «گونكونگ» تۇماۋى دەپ اتالعان پاندەميا 1957-1968 جىلدارى ەتەك جايدى. «ازيا تۇماۋى» 2 ميلليوننان اسا ادامنىڭ ءومىرىن جالماسا، 1968 جىلى باستالعان «گونكونگ» ەپيدەمياسىنان 1 ميلليونعا جۋىق ادام قايتىس بولدى. قازىرگى كەزدە بۇل اتالعان ىندەتتەردە قۇس تۇماۋىنىڭ ۆيرۋستارى بولعانى انىقتالعان.

بۇعان قوسا پاتشالاردىڭ اتىمەن اتالعان وبالاردى ايتپاعاندا، جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ەسىمىن يەمدەنگەن قانشاما جامانات دەرتتەر دە بار. مىسالى، داۋن، تۋررەت، رەيتەر، كلاينفەلتەر، التسگەيمەر، پاركينسون سيندرومدارى سياقتى اۋرۋلاردىڭ اتى ۇرەي تۋعىزعانىمەن، بۇلار قاۋىپتى اۋرۋلاردى انىقتاعان عالىمداردىڭ ەسىمدەرى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلە بەرمەس. بۇل اۋرۋلاردىڭ اتىن باسقاشا اتاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ، داۋ شىعارعان حالىقتىڭ دا قاراسى از بولماعان.

جالپى ىندەتتىڭ اتاۋىنان كەمسىتۋشىلىك، قولايسىزدىقتان بولەك، سەسكەنۋ، ۇرەيلەنۋ سەزىمى دە تۋىندايدى. قانداي اتى بولسىن، ىقىلىم زاماننان ادامزاتقا تونگەن زاۋالدىڭ اتىن تۋرا اتامايتىن ىرىم بار. مۇنىڭ ءمانى اۋرۋدىڭ اتىن اتاپ، ءسوز ەتۋ ونى شاقىرىپ، تاراتۋمەن پارا-پار دەگەندى اڭعارتقان.

قازاقتار كەزىندە شەشەك اۋرۋىنىڭ اتىن اتاماي، اۋليە، قوراسان، مەيمان، قوناق دەپ وزگەرتىپ ايتقان. سول سياقتى، تۋبەركۋلەزدى – قۇرت، وبىر نەمەسە قىلتاماقتى – جامان اۋرۋ، گونورەيانى – جىڭىشكە اۋرۋ، ءسيفيليستى – سامال، مۇرنىنا جەل تۇسكەن دەگەن سوزدەرمەن الماستىرىپ، جۇمسارتىپ قولدانعان.

بۇرىنعىلار «كەت، كەت، بالەكەت، جەرگە كەت» دەپ بادىك ايتسا، ال قازىر ىندەتتىڭ اتىن انگە قوسىپ، الاستاپ ەمەس، اسپەتتەپ جاتقان سىڭايلى. بالەكەتتىڭ اتىن بۇرمالاپ ايتۋ ەل اراسىندا ۋشىعىپ كەتەدى دەگەن ۇرەيدەن تۋعان. جاماناتتى قايتالاپ، جارىسا ايتۋ ەلدىڭ قۇلاق ەتىن ولتىرەدى. ەندەشە، ۆيرۋستى جۇقتىرعاندار كوبەيگەن سايىن ساۋساقپەن ساناعانداي الەۋمەتتىك جەلىدە جار سالۋ قانشالىقتى قيسىندى؟!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار