الەم • 02 ءساۋىر، 2020

الەم ۇنەمدەلە باستادى

111 رەتكورسەتىلدى

ءار داعدارىس بەلبەۋدى ۇنەمى تارتا بايلاۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ تابالدىرىقتان اتتايدى. كەيبىرەۋلەر اسا جاقتىرا قويمايتىن پراگماتيزم مەملەكەتتى ۇنەمدى باسقارۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مەملەكەت اقشا تاۋىپ، ونى ۇقىپتى جۇمساۋى كەرەك. سول سياقتى ءاربىر وتباسى دا.

جاڭا جابدىقتار ساتىپ الساق،  ەڭ ارزانىن جانە ەڭ ساپالىسىن الاتىنداي ەتىپ كونكۋرس ۇيىمداستىرۋ قاجەت.

قازىرگى جاعداي ءار  تيىنعا باقىلاۋ جاساۋدى بولۋى كەرەك. اركىم دە وسىلاي ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس. كۇنى بۇگىنگە دەيىن تيىننىڭ قادىرىن اسا باعالاي قويماعان ءبىزدىڭ ەلدە، جەتىدەگى بالادان جەتپىستىگى قارياعا دەيىن ۇنەمدەۋ قالتاداعى قارجىدان ساناۋدان باستالاتىنىن ۇعىناتىن كەز كەلدى. قازىر جاعداي ءتۇسىندىردى مۇنى.    

قازاقستان سىرتقى قارىزدار ەسەبىنەن بيۋدجەت تاپشىلىعىن 3 ميلليارد دوللارعا جابۋدى جوسپارلاپ وتىر. قارجى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك شولپانقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 2،4 ترلن تەڭگە قارىز الۋ قاجەت.

ونىڭ ىشىندە ءبىز سىرتقى نارىقتاردان شامامەن 3 ميلليارد دوللار قارىز الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز»، - دەدى ول.

سونىمەن قاتار، ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، بيىل مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق قورعا شامامەن 1 تريلليون تەڭگە ءتۇسىم جوسپارلانعان. بۇعان دەيىن بيۋدجەت تاپشىلىعى 840،7 ملرد. تەڭگەگە ارتىپ، ءىجو-ءنىڭ 3،5% دەڭگەيىنە جەتەدى دەپ حابارلانعان بولاتىن.

سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ۇلتتىق قوردان اۋدارىمدى 4،7 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدى ۇسىنىپ وتىر.

بىرەر اپتادان بەرى ساراپشىلار ۇلتتىق قوردىڭ مۇمكىندىگى تۋرالى شىنداپ ويلانىپ، وسىعان دەيىنگى داعدارىستاردا قابىلدانعان شەشىمدەرى تۋرالى ەسكە تۇسىرە باستادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى گۇلجان قاراعۇسوۆا وتكەن اپتادا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە  ءبىز بۇدان دا اۋىر كۇندەردى باستان كەشكەنىمىزدى، مۇنى دا ەڭسەرەتىنىمىزدى تىلگە تيەك ەتىپ ءوتىپتى. ەكونوميكاعا ۇلتتىق قوردىڭ  ترانفەرتى  ارقىلى دەم بەرۋ دە، قاجەت بولسا، سىرتتان قارىز الۋ دا  نارىق زاڭى. ءتىپتى ۇلتتىق قوردىڭ ءوزى مۇناي داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە باسى ارتىق قارجىنى جيناپ، قيىن جاعدايدا ونى كادەگە جاراتۋ ءۇشىن اشىلعان. 

قازىرگى جاعدايدا ۇلتتىق قوردان الامىز، شەتەلدەن قارىز الامىز. بۇل نارىق  زاڭى. نارىقتىق زاڭدارمەن ءومىر سۇرگەن قاعيدالارىنان اتتاپ كەتە المايسىز.

قازىر ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالاردى ازايتىپ، بارىنشا ۇنەمدەۋ ساياساتىنا كوشەتىنىمىزدى ايتقانمەن، الەۋمەتتىك تولەمدەر سەكۆەسترگە جاتپايتىنىن، بارلىق الەۋمەتتىك تولەمدەر، مەملەكەتتىڭ بارلىق مىندەتتەمەلەرى تولىعىمەن ورىندالاتىنىن ايتتى.

ءسوز ەتىپ وتىرعان ماسەلە بىزدە عانا ەمەس، وزگە ەلدەردە دە، ءتىپتى الپاۋىت ەلدەردىڭ وزىندە دە  وزەكتى ەكەنىن باق ارقىلى كورىپ وتىرمىز.  وتكەن اپتادا رف مەملەكەتتىك دۋماسىندا حالىقارالىق فورۋمدارعا، شەنەۋنىكتەرىنىڭ شەتەلدىك ءىس–ساپارلارىنا جۇمسالاتىن باسى ارتىق شىعىندارعا تىيىم سالاتىن ارنايى قۇجاتقا قول قويدى. ەندى مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ ءىس-ساپارلارى عانا ەمەس، كورپاراتيۆتىك شىعاندارى دا بىرورتالىقتاندىرىلعان ارنايى قۇرىمداردىڭ باقىلاۋىندا بولماق. ودان بولەك، ءىس-ساپار شىعىندارىنىڭ كولەمى جالپىعا بىردەي بەكىتىلگەن سوما نەگىزىندە بىلگىلەنەدى. جالعىز رەسەي عانا ەمەس، كورشىمىز وزبەك، قىرعىز ەلى دە بيۋدجەت شىعىنىن بارىنشا ۇنەمدەۋ ساياساتىن قولعا الدى. باقساق مۇنداي شارالار بىزدەن ەمەس، باتىستان، الدەقاشان  باستالعانعا ۇقسايدى.

ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى قاتاڭ ۇنەمدەۋ ارقىلى 2018-2019 جىلدارى تاپشىلىقسىز بيۋدجەتكە شىققىسى كەلەتىندەرىن اشىق ايتتى. ناتيجەسىندە ونىڭ مەملەكەتتىك شىعىنداردى جىلدىق ۇنەمدەۋى ميلليارد فۋنت ستەرلينگتى قۇراۋى ءتيىس كورىنەدى. الداعى ءۇش جىل بويى وسى قاتاڭ ءتارتىپ پەن ەرەجە بۇلجىماي ورىندالۋى ءتيىس. ونسىز دا جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقاتىنداي ۇنەمشىلدىگىمەن بەلگىلى اعىلشىندار بەلبەۋدى ودان بەتەر تارتا تۇسەتىن سىڭايلى.
قارجى ءمينيسترى ريشي سۋناك اپتا باسىندا  شىعىندى قىسقارتا وتىرىپ، ەكونوميكانىڭ وسۋىنە وسىلاي قولداۋ كورسەتىپ عانا قويماي، سونىمەن قاتار سىرتتان قارىز الۋدى دا قىسقارتپاق. ويتپەگەن كۇندە ۇلىبريتانيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ دەڭگەيى 2025 جىلدارى ءوزىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ، ءىجو-ءنىڭ 80 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. كونفەرەنتسيادا بايانداما جاساعانداردىڭ پىكىرى بويىنشا، بۇل كورسەتكىش تەك 2022  جىلعا قاراي عانا ءسال تومەندەيتىن سەكىلدى (75،9 پايىزعا دەيىن).

ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ تازا كولەمى اعىمداعى قارجى جىلىندا 110 ميلليارد فۋنت ستەرلينگتەن ءسال عانا اساتىن دەڭگەيدە بەلگىلەنگەن. ال كەلەسى جىلى ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى 96 ميلليارد فۋنت قارىز الىپ، ودان ارعى جىلدارى ونىڭ كولەمى جىل سايىن 20-25 ميللياردقا قىسقارا تۇسپەك. بيىلدىڭ وزىندە ۇكىمەت كولدەنەڭ شىعىنداردىڭ كولەمىن ازايتىپ، وعان تولەنەتىن قارجىنى 1 ميلليارد فۋنتقا دەيىن قيىپ تاستاپ وتىر. بۇل تالاپ الداعى ەكى جىلدا دا جۇزەگە اسىرىلىپ، بريتاندىق ۇكىمەت ءۇش جىلدا 3 ميلليارد ۇنەمدەمەك.

بۇعان قاراپ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ، سونىمەن قاتار ارناۋلى قىزمەتتەر مەن جەدەل جاردەم بەرۋ قىزمەتتەرى نە بولار ەكەن دەگەن وي كەلمەۋى كەرەك. ويتكەنى بريتاندىق ۇكىمەت بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋ الەۋمەتتىك سالالاردى سوقپاي وتەدى دەپ ۋادە بەرىپ وتىر. كەرىسىنشە، اتالعان سالالارعا بولىنەتىن قارجى كولەمى وسەتىن كورىنەدى. ءتىپتى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا بەرىلەتىن تەگىن تاماقتىڭ ساپاسى مەن قۇنارلىلىعىنا اسا ءمان بەرمەك. بريتاندىق ۇكىمەت مەكتەپ جاسىنان اسقان جاستاردى زورلاپ جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەمەك. ارينە جۇمىس بولسا، كىم ودان باس تارتادى دەيمىز عوي. بىراق اعىلشىندار «انا جۇمىس ۇنامايدى، وعان مەنىڭ كوڭىل-قوشىم جوق» – دەپ، جاردەماقى الىپ جۇرە بەرەتىن كورىنەدى. ەندى 18-بەن 21 اراسىنداعى جاستارعا بەرىلەتىن جاردەماقىدان قاعىلىپ، تالاپ ەتىلگەن ماماندىقتاردى يگەرۋگە كوشەدى. وسىعان ماجبۇرلەۋىمىز كەرەك دەپ شەشىم شىعارىپ وتىرعان ۇكىمەت ناتيجەسىندە جۇمىسسىزدىق كولەمىن 7 پايىزعا تۇسىرەمىز دەپ ۇمىتتەنۋدە. ال ەندى قارتتار قايتەدى؟ ۇكىمەت 2040 جىلى ولاردى 69 جاسقا دەيىن جۇمىس ىستەپەك. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ، اتالعان شارالارعا بارۋ ۇلىبريتانيانىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ تىعىرىققا تىرەلىپ تۇرعانىن بايقاتادى. وسىدان ءسال عانا بۇرىن مەملەكەتتىڭ قارجى مينيسترلىگى زەينەت جاسىن تەك 2046 جىلى عانا 68-گە جەتكىزۋ كەرەك دەگەن ويىن ايتقان. «2020 جىلى زەينەت جاسى 66 جاس بولىپ بەلگىلەنەدى، ودان ارعىسىن كورە جاتارمىز» دەگەن قارجى ءمينيسترىنىڭ پىكىرىن اياقاستى جوققا شىعارعان ۇكىمەت وزدەرىنىڭ بۇل قادامعا بارۋعا ءماجبۇر بولىپ تۇرعانىن اشىق ايتپاسا دا، ءبىلدىرىپ وتىر. ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – ءۇيدىڭ توبەسىن جاڭبىر جاۋماي تۇرىپ، جوندەۋدەن وتكىزۋ، ويتكەنى ءبىز مەملەكەت قارىزىن ۇلعايتا المايمىز»، – دەگەن قارجى ءمينيسترى زەينەت جاسىن ءوسىرۋ ارقىلى 400 ميلليارد فۋنت ۇنەمدەيتىندەرىن دە جاسىرمايدى.

ءسىرا، الەم تۇرعىندارىنا ۇنەم بەلبەۋىن تارتا بايلايتىن ۋاقىت تاياپ قالعان سەكىلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار