تاريح • 02 ءساۋىر، 2020

قايتىپ كەلمەس ازامات ماحمەت قۇلماعانبەتوۆ ەدى...

82 رەتكورسەتىلدى

تاعى جەتىنشى لاگەرگە اكەپ توكتى. مىنە وسى جەردە ماحمەت پەن قويان- قولتىق كەزدەسىپ، تاعدىر ايداعان دوس بولىپ كەتتىك. وتىز ءۇش جىل ءومىرىن سارپ ەتكەن باباي بوساپ ەلىنە كەتىپتى. ونىڭ ورنىن ماحمەت باسقان.

ءبىزدى، جيىرمادان جاڭا اسقان قوس قازاق بالاسىن ءتۇسى سۋىق لاگەردىڭ ءبىر بۇرىشىنداعى باراقكا ىزدەپ كەلىپ اكەمىزدەي باۋىرىنا باسقان باباي جىلاپ تۇر. بيىل ساياسي ايىپتى بولىپ ءسىبىردىڭ تالاي لاگەرىندە ازاپتى كۇندەر مەن تۇندەرىن وتكىزگەنىمە 32 جىل. ەندىگى جىلى 33 جىل بولماق. تاعدىر جازسا بوساپ، ەلگە بارماق.

- قاراقتارىم-اي، قارتتىق باستى، بۇل ومىردەگى ساناۋلى كۇنىم قالدى. ەندىگى جىلعا جەتەمىن بە، جەتپەيمىن بە؟ اجال كەلسە ەن بولماسا ەكەۋىڭ ءبىر دۇعا وقىر دەپ ويلاۋشى ەدىم. ەندى، مىنە سەندەردى دە اكەتىپ بارادى، - دەيدى قۇنانباي بەيسەن ۇلى اقساقال.

وسى لاگەردەگى جاستاردى سۇرىپتاپ، باسقا جاققا اكەتپەكشى. تەك قانا جاستاردى عانا.

– مىنا كارى-قۇرتاڭ، ىڭعاي رەتسيديۆيست پالەلەر جاستاردىڭ ميىن ۋلاپ جاتىر. سوۆەت مەكتەبىن كورگەندەردى ەندى ولاردىڭ ۇگىتىنەن اراشالاۋ كەرەك ەكەن.

        توپتاپ – توپتاپ مال تيەيتىن ۆاگوندارعا سىقاپ سالىپ، ورال تاۋىنىڭ تەرىسكەيىندەگى ءبىر لاگەرگە اكەلىپ توككەن. كورشىلەس «8» لاگەردىڭ جاستارىن بىزدەن بۇرىن الىپ كەلىپتى. لاگەردەن لاگەرگە ادامداردى ءجيى اۋىستىرىپ جاتادى. قازاق از جەتىنشى لاگەردە باباي، زەينوللا جانە مەن عانا. كورشى (ارامىز 30 شاقىرىم) لاگەردە ەكى قازاق بار دەپ ەستيمىز. ءبىرى توقتار دەگەن شۋ جاعىنىڭ ازاماتى، ەكىنشىسى ماحمەت. وسى جاڭا جاستار لاگەرىندە كەزدەسەرمىز دەگەن ەدىك، بولماي شىقتى.

جاستار لاگەرىندەگى جاعداي ءتىپتى اۋىر، جۇمىسقا ايدايدى. قالجىراپ كەلگەندە ىشەتىنىمىز بويعا جۇقپايدى. سۋ، نە دىمقىل تارتقان كيىمدى كەپتىرەر جەر جوق. شالبارىمىزدى استىمىزعا توسەپ جاتىپ كەپتىرەمىز. لاگەر باسشىلارىنا دا بىزبەن جۇمىس ىستەۋ وڭايعا سوقپادى. بۇرىنعى لاگەردە قايتا ۇلكەندەر بىزگە باسۋ ايتاتىن. «بۇلار ايامايدى، ۇرىنشاق بولماڭدار، اتۋدان تايىنبايدى» دەپ تەجەيتىن. ەندى جاستارعا ەركىندىك تيگەندەي بولدى. بۇيىرعاندارىنا كونبەۋ، جۇمىستى اقساتۋ، كىشكەنتاي اۋىل كوشەسىمەن ايداپ بارا جاتقاندا جاپپاي وتىرا قالىپ قارسىلىق تانىتۋ ورىستەپ كەتكەن. ءيا ، وسى لاگەردە گرۋزين ينديكو كاباليا ەكەۋمىزدى يتكە تالاتقان.

اقىرى كەلەر جىلى جاستار لاگەرىن جاپتى. ءبارىمىزدى قويشا ايداپ جونەلگەن. يوسيف اندرۋشكيۆكە جاساتقان دومبىرامدى دا الدىرتپادى. تۇركمەن وراز دۋتار دەپ ءماز بولعان، تاتار، باشقۇرت «دومبىرا» دەپ سۇيسىنگەن اسپاپپەن جالعىز شەگىنەن جالعىز ءۇن شىعارىپ قوشتاستىق.

تاعى جەتىنشى لاگەرگە اكەپ توكتى. مىنە وسى جەردە ماحمەت پەن قويان- قولتىق كەزدەسىپ، تاعدىر ايداعان دوس بولىپ كەتتىك. وتىز ءۇش جىل ءومىرىن سارپ ەتكەن باباي بوساپ ەلىنە كەتىپتى. ونىڭ ورنىن ماحمەت باسقان.

تاعى دا ءبىزدى ىزدەپ كەلگەن ماحمەت.

- باۋىرلارىم-اۋ، بار ەكەنسىڭدەر عوي. اۋىسىپ كەلگەندەر «سەنىڭ ىنىلەرىن بار» دەگەندى سان ايتقان. ياپىر-اي،  – دەيدى بەتىمىزگە قاراپ، – جاپ-جاسسىڭدار عوي، قالاي ىلىگىپ جۇرسىڭدەر كگب-نىڭ تىرناعىنا؟

– ۇلكەندەر باستاپ، ءبىز قوستاپ، –  دەپ ماسەلەنى وزىنە قاراي اۋدارىپ ك ۇلىسىپ الدىق.

  ماحمەتتىڭ جاسى بىزدەن ۇلكەندەۋ ەكەن. ارىقتاۋ كەلگەن قارا قوڭىر جىگىت. بىرەۋلەر تەسىلە قارادى دەۋشى ەدى، جوق ماحمەت بار بولمىسىمىزدى بىلگىسى كەلگەندەي ۇڭىلە قارادى دا ريزا بولعانداي ءسال ەزۋ تارتتى. ءيا، ونان كەيىن دە لاگەردەگى جىگىتتەرمەن پىكىر الىسىپ، كەيدە تالاسىپ قالعان جاعدايدا ونىڭ قارقىلداپ كۇلگەنىن كورگەن ەمەسپىن. تەگىم قوستاناي جاعىنان دەگەن ەدى. اسا تەرگەي سۇرامادىق تا، مۇنىمىز جاستىق تا بولار. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ءۇشىن قازاق دەگەن ۇعىم بارىنەن دە قىمبات. رۋىڭ كىم دەپ سۇراۋ ءبىز ءۇشىن ماسقاراداي كورىنەتىن. وعان قىزىقپايتىن ەدىك. ءالى دە سولايمىز-اۋ. بيىل قايتىس بولعان دوس جار ءىنىم ءسابيت بەكسەيىتتىڭ رۋىنىڭ قارەكە ەكەنىن ولەرىنەن ەكى اي عانا بۇرىن ءبىلدىم.

– ال سەندەردى مۇندا قوناققا اكەلمەگەن بولار، نە پيعىلدارمەن عانا جاقپاي قالدىڭدار، – دەيدى ماحمەت.

قازاقتىڭ بۇگىنگى باسىنداعى قورلىعىن، مىنا تىڭ دەگەن پالەدەن قازاقتىڭ كورگەن قياناتىن، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاپپاي جابىلىپ جاتقانىن، ۇلتتىڭ جويىلۋ قاتەرى ۇستىندە تۇرعانىن ايتىپ جاتىرمىز. ماحمەت ءۇنسىز تىڭدادى، اندا-ساندا باسىن يزەپ قويادى.

– سونان سوڭ ؟ – دەدى ءسال جىميىپ. ءبىز ءبىر بىرىمىزگە قارادىق.

– سونان جاسىرىن ۇيىم قۇردىق،  ەسەپ دەپ اتادىق.

ءبىزدىڭ ەكى جىلدان ارتىق جاسىرىن جۇمىس ىستەپ، ليستوۆكا تاراتقانىمىزدى ەستىگەندە باسىن شايقاپ.

- قالاي قولعا تۇسپەي جۇرگەنسىڭدەر، – دەپ تاڭ قالعان ەدى.

ماحمەت قۇلماعامبەت ۇلى تۇركمەنيانىڭ  چاردجوۋ ينستيتۋتىندا ستۋدەنتتەرگە ساياسي ەكونوميكادان ءدارىس وقىعان ەكەن. وعان ن.حرۋششەۆتىڭ تۇسىنداعى سوتسياليزمدە ۇستاعان ساياسي باعىتى دا ۇناماعان. ەكونوميكانىڭ دامۋى قاتە جۇرگىزىلىپ جاتىر دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. ءوزىنىڭ وسى پىكىرىن ابدەن قالىپتاستىرىپ، پوليتەكونوميكا ساباعىن ءوزىنىڭ باعىتىمەن جۇرگىزگەن. بۇل جاعداي ستۋدەنتتەرگە ۇناعانىمەن باسقاشا پىكىر ايتادى دەگەن ءسوز باسشىلىققا دا جەتكەن. ينستيتۋت باسشىلارىنىڭ ماحمەتتىڭ ءتارتىبىن قاراعان اۋقىمدى جينالىسىندا ماحمەت تاعى دا ءوز پىكىرىن دالەلدەپ شىققان سوڭ، ول جۇمىستان قۋىلعان ەكەن.

         ماحمەتتىڭ بارار جەرى الماتى. الماتىدا ينستيتۋتتارعا، تەحنيكۋمداردا ءار جەردە جۇمىس ىستەگەن ول ءوزى وتكىزگەن دارىستەرىندە ءوز پىكىرىندە ايتۋدان قايتپاعان. ساباقتاردان كەيىن ستۋدەنتتەرمەن جەكە وتىرىستار جاساپ، ءوزىنىڭ جاڭاشا پىكىرىن دالەلدەي تۇسكەن. اقىرى ۇستىنەن ارىز جاۋىپ، كگب-ءنىڭ دۇزاعىنا ىلىگىپ، جەتى جىل ارقالاپ، وسى لاگەرگە تاپ بولعان.  

        - سەندەر قازاقستاننىڭ بارلىق ۆۋز-ىنا ليستوۆكالار تاراتىپ، ەلدىڭ ءسونىپ قالعان ءۇمىتىڭ وياتىپ، تۇنشىعىپ جاتقان نامىسىن تۇرتكىلەپ، قازاق دەگەن حالىقتىڭ بارىن، بولاتىنىندا ايتىپ جار سالدىڭدار، پارتيا قۇردىڭدار. ال، مەن تىكەلەي اشىق ايقاسقا كىرىستىم. مىنا بيلىكتىڭ بەت-پەردەسىن سىپىردىم. جۇزدەگەن جاستاردىڭ كوڭىلىنە وت تاستادىم. ول ەندى قانشا تۇنشىقتىرسا دا سونبەيدى، – دەيدى ماحمەت.

    – نەگە جاسىرىن جۇمىسقا كەتپەدىڭ؟ –دەيمىن.

   – ول مەنىڭ قولىم ەمەس. اركىمنىڭ ءوز جولى بار. بىراق ماقسات بىرەۋ. قاراڭدارشى مىنا حرۋششەۆ «تسەلينا» دەپ بۇكىل قازاق دالاسىن تۋ-تالاقاي ەتىپ جاتىر. شاڭى شىققان جەرگە ەرتەڭ ەگىن دە وسپەيدى، مال دا جايىلمايدى. مۇنىڭ ءبارى حرۋششەۆقا اتاق ءۇشىن، بيلىكتىڭ باسىندا تۇرا تۇرۋى ءۇشىن قاجەت. وعان قازاق دەگەن حالىقتىڭ تۇككە كەرەگى جوق. ءار بەرىدەن سوڭ «تسەلينا» شوۆينيستەرگە قاجەت، قازاق جەرىن ماڭگى باسىپ قالۋدىڭ جوسپارى.

   – ءستاليننىڭ كىناسىن تاريح ءالى ايتا جاتار. مەنىڭشە سسسر-داعى ورناعان ورىستىڭ شوۆينيستىك ءسوتسياليزمى. سوتسياليزم يدەياسىن پاتشالىق رەسەيدەن كەلە جاتقان تۇتاسقان شوۆينيستىك ساياساتى جەڭگەن، نە سول ابدەن بويىنا سىڭگەن. مۇنىمەن سسسر ىلگەرى باسپايدى، ءتۇبى ءوزىن-ءوزى جەيدى. قاراشى مىنا بالتىق بويى ەلدەرىن، كۇنىنە ءۇش ادام بوساپ شىقسا ورىنىنا بەس ادام كەلىپ جاتىر. ءبارى جاستار، – دەيمىن.

   -سسسر-داعى گوس كاپيتاليزم، - دەيدى ماحمەت. – بۇل ءسوتسياليزمنىڭ ەلەسى عانا. گوس كاپيتاليزمنىڭ كاپيتاليزمنەن ايىرماسى بار. كاپيتاليزم ەلدەرىندە حالىقتا ەركىندىك بار. فابريكا، زاۋىتتىڭ جۇمىسكەرلەرى ءوزىنىڭ قاقىسىن قورعاپ جاپپاي ەرەۋىلگە شىعا الادى. بۇل جاعداي كاپيتاليستى  ەرىكسىز ويلاندىرادى، جۇمىس ءتاسىلىن جاڭارتۋعا ماجبۇرلەيدى. ال، بىزدەگى جۇمىسكەر بيلىككە تالاپ قويا الاما؟ جوق. انا تەمىرتاۋدا، نوۆوچەركاسكىدە كوشەگە شىققاندى قىرىپ سالعان جوق پا؟ جۇمىسكەردىڭ ەش پراۆوسىنىڭ بولماۋى ونىڭ ىنتاسىن جويادى. اقىرى ول  ءوز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىنە نەمكەتتى قارايتىن بولدى. مۇنىڭ اقىرى ەكونوميكالىق داعدارىس.

     - گوست كاپيتاليزم ورناتىپ جاتىرسىڭدار دەپ تروتسكي دە قارسى شىققان ەدى عوي، – دەيمىن.

    - ءيا ونىڭ سولاي دەپ ايتقانى بار.

    - ول پارتيانىڭ شەكسىز بيلىگىن دە ۇناتپاعان ءتارىزدى.

    -  ونىڭ راس. ءوزى سەنى تىم جاس پا دەسەم تالاي دۇنيەنى تەكسەرىپ تاستاعانىڭ كورىنىپ تۇر. ءيا، ول مەملەكەتتى پارتيا ەمەس پروفسويۋز بيلەسىن دەگەن. پارتيا بيلەسە پارتيانىڭ باسشىسى شەكسىز بيلەۋشى بولىپ، توتوليتارلىق رەجىم ورنايدى. پروفسويۋز دەگەن اشىق دەموكراتيالىق ۇيىم. ونىڭ باسشىلارىن جۇمىسكەر قاۋىم ءوزى سايلايدى. ۇناماعان باسشىنى قۋىپ تا جىبەرە الادى. باسشى ەرىكسىزدەن ەلدىڭ جاعدايىن ويلاۋعا ءماجبۇر بولادى. سول سەبەپتەن سوتسياليزم ەلىن پروفسويۋز باسقارسىن دەپتى تروتسكي، – دەپ ماحمەت بۇل جونىندەگى پىكىرىن انىقتاي تۇسكەن. ماحمەتپەن ارامىز كۇن سايىن جاقىنداي تۇسكەن. پىكىرىمىز اشىق. مەنەن ەل جاعدايىن كوپ سۇرايدى.

   - اۋىلدىڭ جاعدايى قالاي؟ – دەيدى ماحمەت.

   - كولحوزدى تاستاپ سوۆحوز بولدىق قوي.

  - مىنا نيكيتا سوۆحوز بولساق كوممۋنيزمنىڭ ەسىگى اشىلادى دەپ جار سالىپ جاتىر عوي، - دەپ ماحمەت مىرس ەتە قالدى.

  - ءاي قايدام؟ كولحوزداردان قالعان تۇيە اتاۋلىنى ءبىر ايدىڭ ىشىندە تەگىس ەتكە وتكىزدىرىپ جىبەردى عوي. كوممۋنيزم دەگەن تۇيەدەن شوشيتىن بولسا كەرەك.

  - ويباي – اۋ، ءبىز امەريكانى قۋىپ كەلە جاتىرمىز عوي. ەندى باسىپ وزامىز. سونىڭ كورىنىسى – ەت دەگەن دۇكەندەردە سيماي تۇرۋى كەرەك. ءبىر تۇيە ەكى سيىردىڭ ەتىن بەرەدى. مىنە سولاي. انا فرانتسيانىڭ كومپارتياسىنىڭ گازەتىندە امەريكانى قۋىپ كەلە جاتقان حرۋششەۆتىڭ سۋرەتى شىعىپتى. بەلۋاردان جالاڭاش كوكەڭ. بالتىرىنان بۇرق-بۇرق شاڭعا كىرگەن. تەر دەگەن بۇرشاق-بۇرشاق ءتۇسىپ جاتىر. امەريكانى قۋىپ جەتۋ وڭاي دەپ پە ەڭ. ماحمەتتىڭ ءجۇزىن مىسقىل باسقان.

   - تۋف، سەندە ايتاسىڭ-اۋ، - دەپ ك ۇلىپ جىبەردىم.

  كوز الدىما قارىنى سالاقتاعان حرۋشەكەڭ كەلە قالعان. – ءاي، ولار دا كوممۋنيست ەمەس پە ەدى.

   - كوممۋنيسى-كوممۋنيست. بىراق ولاردىڭ كومپارتياسى دەموكراتيالىق نەگىزىندە. شىندىقتى جازباسا ەل ونداي پارتيانىڭ ەسىگىن اشپايدى.

   - ە، وندا بىزگە كوممۋنيزمنەن گورى بۇلت جۋىق ەكەن.

   ءبىز ەل، اۋىل تۋرالى دا تالاي رەت پىكىر ءبولىسۋشى ەدىك.

   - دەگەنىمەن سەن مەندەي ەمەس ناعىز اۋىلدان كەلدىڭ عوي. اۋىلدا تۋىپ ءوستىڭ. اۋىلدىڭ تامىرىن باسىپ كوردىڭ. سول تامىر نە دەيدى؟ – دەپ سۇراعان ماحمەت.

         مەن 33 جىل وتىرىپ، بيىل عانا بوساپ شىققان، بار لاگەرگە باباي اتانعان قۇنانباي اقساقالدان ەستىگەندەرىمنەن باستاعانمىن. باي ەكەن. الاشورداشىل ەكەن. ەكى مىڭنان اسا جىلقىسى، مىڭنان اسا قويى، ءجۇز شامالى تۇيەسى بولىپتى. سول مالدى باعاتىن اعايىن، تۋىستارى ەكەن. جىلقىسىن بىردە ءبىر رەت ساناپ كورمەپتى. اعايىننىڭ كوڭىلىنە كەلەر دەپ. قاۋىم بولىپ ءومىر سۇرگەن. قىز ۇزاتۋ، كەلىن ءتۇسىرۋ شارالى قۇنەكەڭنىڭ مويىنىندا. اعايىننىڭ ءىشىپ-جەمى سول مالدىڭ ىشىندە. قۇنەكەڭنىڭ جۇمىسى اعايىننىڭ كەرەك-جاراعىن تاۋىپ بەرۋ ەكەن.

         مىنا كولحوز سوۆحوز دەگەن عاسىرلار بويى قاۋىم بوپ ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ كونە جولىنا جاقىن. ارينە ءبىراز وزگەرىستەر كەرەك. قاۋىم ءوز بەتىمەن ءومىر ءسۇرۋ قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى قيىن ماسەلە.  مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى دا بولۋى قاجەتتى. كازىر تەحنيكانىڭ وسكەن زامانى. ءار ءۇيدى جەكە ءومىر ءسۇر دەپ تاۋ – تاۋدىڭ قۋىس – قۋىسىنا تىعىپ تاستاۋ ماسەلەنى شەشپەيدى. ءار قىستاقتا جەكە قالعان ءۇي الگىندەي اۋىر تەحنيكانى دا ساتىپ الىپ، مەڭگەرىپ كەتە المايدى. قازاقتى XIX عاسىرعا كەرى سۇيرەۋ كەرى كەتكەندىك بولار ەدى.

  - سونداعى پىكىرىڭ نە؟

  - مەن قوعامدىق مەنشىكتى جاقتايمىن. قاۋىم ءوزىن-ءوزى تۇزەتە الاتىنداي، ورىستەي الاتىنداي ەركىن تۇردە قۇرىلۋى كەرەك.

  - قاۋىم بولىپ ءومىر سۇرسەك قازاقىلىعىمىز ساقتالادى دەيسىڭ عوي. ارينە ۇلتتى ساقتاۋ كەرەك. دەگەنمەن قوعامدىق مەنشىكپەن ۇساق جەكە مەنشىكتىڭ دە بولعانى دۇرىس دەر ەدىم. قازاقتا ءۇي جاسايتىندار، ەتىكشىلەر، ەر-تۇرمان جاساۋشىلار، تەرىدەن قايىس جاساۋشىلار تاعى باسقا تالاي ونەر يەلەرى بولعان  عوي. سونىڭ ءبارىن قۇرتقان جوق پا مىنا اسىرە كوممۋنيستەر. سونى دا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت- اۋ، – دەيدى ماحمەت.

         تاعى ءبىر دە ماحمەت قازاقستاندا تالاي-تالاي شاحتالار، قالالاردا فابريكا-زاۋىتتار بار. سولاردىڭ بيلىگى تەك ماسكەۋدە، مينيسترلەردىڭ قولىندا دەگەندى ايتىپ قالدى.

  – قازاق ۇكىمەتىندە بيلىك جوق، ءبىزدىڭ مينيسترلەر جوعارعىنىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداۋشىلار عانا، – دەيمىن مەن دە.

  - الگى تروتسكيدىڭ گوسكاپيتاليزمدەپ جۇرگەنى دە وسىدان عوي. – ماحمەت ماعان سۇراۋلى ءجۇزىن بۇرعان.

  - سولاي سياقتى.

  - وسى ماسەلە جونىندە ويلانىپ كوردىڭ بە؟

  - مىنا يۋگوسلاۆيانىڭ باسشىسى يوسيف بروز تيتو وزىنشە جاساپ ءجۇر عوي.

  - ءيا، – دەيدى ماحمەت مەنىڭ كوز قاراسىمدى انىقتاي تۇسكىسى كەلىپ.

  - قانشالىقتى راس ەكەنىن بىلمەيمىن ءار جەردەن وقىعانىم، ەستىگەنىمە قاراعاندا زاۋىت، فابريكالاردىڭ يەسى سوندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسكەر قاۋىم ءتارىزدى.

  - ءيا، تيتونىڭ نە ىستەپ جاتقانى جونىندە بىزدە ەشتەڭەنى اشىپ جازبايدى. ول دا كوممۋنيست، بۇلار دا كوممۋنيست. حرۋشەكەڭ تيتومەن اراز. انا قىتايدىڭ ماو تسزە دۋنى ءسوتسياليزمدى وزىنشە قۇرىپ جاتقانداي. ءتىپتى كاپيتاليستەرىن دە ساقتاپ وتىر.

  - ءيا، - دەيمىن قوستاپ.

  - سوندا...

  - سوندا مەن دەگەنمەندە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ بيلىگى جۇمىسكەر قاۋىمىندا بولعانىن قالار ەدىم.

  - ماركسشىلسىڭ با؟

  - اۋەلدە ءاليحان بوكەيحانوۆ تا ماركسشىل بولعان، – دەپ بار قازاق مويىن سۇنعان الاش كوسەمدەرىن العا تارتتىم.

  - ماركستىڭ يدەياسى XIX عاسىر ءۇشىن تۇپ-تۋرا. بىراق زامان وزگەردى عوي. شەكسىز دەسپوتيزمنىڭ زامانى كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقانىن مويىنداماسقا بولمايدى. بىراق انا روكفەللەر سياقتى ميللياردەرلەردىڭ الەم بيلىگىن بەرە سالۋى كۇماندى،  – دەپ ماحمەت تاعى ءبىر تەرەڭ ويدى اراعا تاستاعان ەدى.

    - روكفەللەر، مورگان، ديۋپون... – دەيمىن مەن دە.

    - ولاردىڭ تامىرى بۇكىل الەمدى شىرماعان. ءار ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرىن دە، قاپتاعان مينيسترلىكتەرىندە سولاردىڭ ادامدارى جەتەرلىك. قارۋ دا سولاردا. ولار ادام بالاسىنىڭ سانى وسكەنىن قاتەر دەپ ەسەپتەيدى. سوندا ...، - دەپ ماحمەت باسىن شايقاعان.

   - ماحمەتتىڭ ءىستى بولىپ سوتتالعاننان كەيىن جازعان كاسساتسيالىق ارىزى دا ءبىر كوركەم، ءارى ساياسي شىعارمادان كەم ەمەس ەدى. ءوزىن تەرگەگەننىڭ، ءادىل سوتتىڭ، پروكۋروردىڭ بەينەسىن مىسقىلداپ جازعانىن جاي وتىرىپ وقىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. تەرگەۋشىسى لادىگين دەگەن بولسا كەرەك. لادىگين كەرزى ەتىگىمەن قىلتاماعىنان باسىپ تۇرىپ «پريزناۆايسيا، تەروريسپىن دە» دەپ اقىرادى. دەمىم ءبىتىپ، تۇنشىعىپ ءولىپ بارا جاتىرمىن. شوشىنىپ اتىپ تۇرامىن. ايتەۋىر ءتۇسىم ەكەن. كۇندە تۇرمەدە كورەتىنىم وسى، - دەپ جازىپتى ارىزىندا ماحمەت. تۋرا مىلتىق بيلەگەن زاماننىڭ كاريكاتۋراسى.

  -ماحمەت وسى جوعارعى جاققا جازعان ارىزىنىڭ قول جازباسىنىڭ «سەندەر ساقتاڭدار» دەپ بىزگە بەرگەن. مەن لاگەردە ەلەۋسىزدەۋ جۇرەتىن زەينوللاعا تاپسىردىم. ايتىسىپ-تارتىسىپ قالاتىن، كارتسەردەن كارتسەرگە ءتۇسىپ جۇرەتىن مەنى ءجيى تىنتەتىن. اقىرى زەينوللا سول ارىزدى لاگەردەن الىپ شىقتى. زەينوللا 1988 جىلى جۇرەك اۋرۋىنان قايتىس بولىپ كەتتى دە سول ارىزدىڭ تۇپنۇسقاسى قولىما تۇسپەي ءجۇر.

    كارتسەرگە تۇسە بەرەتىن ماعان ماحمەت «بۇل جەردە قارسىلىق كورسەتىپ ەشتەڭە تاپپايسىڭ. ولارعا جاعىنباساڭ دا تىك مىنەز كورسەتە بەرمەي باسىڭدى ساقتا» دەپ ەسكەرتەتىن ەدى.

      ماحمەت بالتىق بويىنىڭ ازاماتتارىمەن ەرەكشە ارالاستى. بيىك ويلى ولاردان رۋحاني جاردەم الاتىنداي ەدى. ءبىر ايدىڭ ىشىندە ءبىر اپتاسىن عانا لاگەردە وتكىزىپ، قالعان ۋاقىتىن كارتسەردە كەشەتىن لاتىن جىگىتى گۋننارمەن ايرىقشا دوس بولدى. اقىن كنۋت سكۋەنيەكس، ۆيكتور كالنىنشپەن قاتتى سىيلاستى. جيىرما شاقتى لاتىش جىگىتتەرىنىڭ ورتاسىندا ءبىر كرۋجكا شاي بولاتىن. سونان ءبارىمىز ءبىر ۇرتتاعانسىپ كەلەسى ازاماتقا ۇسىنامىز. جالعىز كرۋجكا اينالىپ شىعادى. اسەرلى اڭگىمەلەر باستالاتىن. ماحمەتتىڭ ساياسي ەكونوميكا تۋرالى داۋ تۋدىرماس تالداۋىن، الەم فيلوسوفياسىنىڭ ورىستەۋى جايىنداعى پايىمدارىن جينالعاندار ءىلتيفاتىن تىڭداپ، ارا-اراسىندا ريزالىقتارىن دا ءبىلدىرىپ وتىراتىن. گۋننار، كنۋت سكۋەنيەكس جەكە مەنشىكتى قولداسا، ۆيكتور كالنىنش قوعامدىق مەنشىك دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىن. بۇلار پىكىر الشاقتىعىنا قاراماستان كەرەمەت ايىرىلماستاي دوس ەدى.

    لاگەردە سوۆەت وكىمەتىن تەرروريستىك جولمەن دە قۇلاتىپ تاستايمىز دەگەندەر بولعان. ولار العاشقىدا قاتارىن كوبەيتكىسى كەلىپ ماحمەتكە دە جۋىقتادى. «وسىلار قاي عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا ەسەپ بەرە مە ەكەن» دەپ كۇلۋشى ەدى ماحمەت.

   ساياسي لاگەردىڭ ءىشى تولعان نەشە ءتۇرلى ساياسي اعىمدار. باسقا جۇرتقا ءدۇرديىپ مەنسىنبەيتىندىكتەرىن جاسىرمايتىن ورىستىڭ شوۆينيستىك توپتارىنىڭ ادامدارىنىڭ جاعدايى سالىستىرمالى تاۋىرلەي نادزيراتەل اتاۋلىنىڭ ءوزى ولارعا قامقورسي قارايدى. «فاشيستەر قايدان شىعادى دەيسىڭ عوي، مىنە وسىلار سونىڭ ۇياسى» دەيدى ماحمەت. ماحمەتكە باستان كەشكەن ءبىر جاعدايدى ايتىپ بەرگەنمىن.  قان قۇسىپ جاعدايىم اۋىرلاپ كەتكەن. ايتەۋىر ءبىر جاقتاعى وزدەرىنىڭ اۋرۋحاناسىنا الىپ بارعان. اۋرۋحاناداعىنىڭ ءبارى ورىس. قانشالىقتى ناۋقاس ەكەنىن كىم ءبىلسىن، ءبىر قاراعاندا قاجىماعان ادامدار. مەنى ايدالادان كەلگەن تۋزەمەتس سانادى بىلەم، اۋەلى ءوز دىندەرىنە تارتىپ الەك بولدى، سونان سوڭ قىس پەن جازدىڭ اۋىسۋى تۋرالى ساندىراقتاي جونەلدى. ولارشا كۇن جەردى اينالادى ەكەن. سەندەر مەكتەپتە وقىپ پا ەدىڭدەر دەۋگە تۋرا كەلدى. از كۇننىڭ ىشىندە بايقاعانىم، سوزدەرىنەن اڭعارعانىم، ورىس حالقى دۇنيەنىڭ تىرەگى، پاتشا اعزامدار اۋليە، ونىڭ تاعىنا قايتا وتىرعىزۋ كەرەك ەكەن.

   - شوۆينيستەردىڭ ءبارى وسىنشالىق ساۋاتسىز دەۋگە كەلمەس. ولاردىڭ ىشىندە دە سول يدەيانى ۇستانعان ءىرى تۇلعالار بار. بىراق ولاردان ورتا عاسىردىڭ ءيسى مۇڭكىپ تۇر، - دەگەن ەدى ماحمەت.

    ماحمەت سول كىشىرەك اۋىلدا ورنالاسقان مەبەل فابريكاسىنداعى ديۆان جاسايتىن تسەحتا جۇمىس ىستەپ ءجۇردى. اۋىسىمدىق نورماسىن ورىنداماۋ دەگەن قيامەتتىڭ قيىنى. ورىنداماساڭ جازاعا تارتىلاسىڭ. وعان سول تسەحتا ىستەيتىن لاتىش جىگىتتەرى كومەك ەتتى عوي دەيمىن، ايتەۋىر ىشەرلىك نان-سۋىنان قاعىلعان جوق.

    مىناۋ ەلدە ەندى ءبىز ىستەرلىك ەشتەڭە قالعان جوق. ءبىز ءۇشىن ەندى ءبارى جابىق. كۇرەسپەي قالاي ءومىر سۇرەمىن. كەتەمىن. شەت ەلگە كەتەمىن. ەبىن تابامىن دەۋشى ەدى ماحمەت.

       - كەتپە قازاققا كەرەكسىن. ءبىزدىڭ حالىق ءالى ۇيقىدا. سولاردى وياتۋ كەرەك. مىنا لاگەردە باسقا ۇلت وكىلدەرى توپ-توبىمەن ءجۇر. ءتىپتى الاقانداي باشقۇرتتاردان جيىرماعا جۋىق ادام بار. ءبىزدى قاراشى؟ بارلىق جوعى ۇشەۋ-اقپىز. سورلاپ جاتىر حالقىمىز، - دەيمىن.

   - سەن سوندا ەسەپ-ءتىڭ جۇمىسىن قايتا باستاماقشىسىڭ با؟ – دەيدى ماحمەت.

   - جوق. ەندىگى كۇرەس جولى باسقا بولادى.

ء بىر كۇنى ءبىر توپ اداممەن ماحمەتتى دە باسقا لاگەرگە الا جونەلدى. ءتىپتى قوشتاسا الماي دا قالدىق. ەندىگى ءبىر ءۇش-ءتورت ايدا ءبىزدى دە بوساتار دەگەن ءۇمىتىمىز بار. تولقىپ ءجۇرمىز. مەنى بوساتپاۋى دا مۇمكىن. ايتەۋىر ماحمەتتى وسى لاگەرگە تاعى ءبىر اكەلەر دەگەن ءۇمىت بار. وعان ارناپ حات جازىپ دوسىم ينگۋش يسا كادزوەۆكە بەردىم. ارتىق بىرەر كويلەگىم بار ەدى، ماحمەتكە بەرەرسىڭ دەپ گرۋزين دوسىم ينديكو كوباليەگە تاپسىردىم.

   كەيىن، پالەن جىلدان سوڭ جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ جۇرگەن ازامات ماحمەتتىڭ تۇرمەدەن دە شىققانىن، ەبىن تاۋىپ شەتەلگە دە كەتكەنىن ەستىدىم.

  ءيا، ول ءبىز تۋرالى «ازاتتىق راديوسىنا» الدەنەشە رەت حابار دا جۇرگىزدى. ازاتتىق راديوسىنىڭ ءار حابارى ءبىز ءۇشىن ازاتتىق، جەڭىلدىك ەمەس كەلەسى ءبىر قيىندىقتاردى باسىمىزعا اكەلەتىن.

    ءيا، ول «قايتا قۇرۋشى» گورباچەۆپەن دە شەتەلدە كەزدەسىپ، پىكىر تالاسىن جۇرگىزگەن. بىراق ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز باسپالارى ول تۋرالى ءتىس جارعان جوق.

   ەلىنىڭ بولعانىن، تولعانىن اڭساعان قازاقتىڭ ءبىر تۋار ازاماتى ماحمەت قۇلماعانبەتوۆ شەت ەلدە دۇنيەدەن وزدى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەل ونى كەرەك قىلعان جوق.

    تاۋەلسىز ەلگە تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان ەرلەردىڭ كەرەگى بولماي قالعان زامان-اي. ەسەسىن ەلدى كوررۋپتسيا جايلادى.

 

 

                                                                                  كامەل جۇنىستەگى،

                                                                                  ديسسيدەنت. جازۋشى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار