سۇحبات • 01 ءساۋىر، 2020

جاقسىبەك قۇلەكەەۆ: مەملەكەتتىڭ كومەگى حالىققا باعىتتالۋى كەرەك

663 رەتكورسەتىلدى

– جاقسىبەك ابدىراحمەت ۇلى، حالىقارالىق شيكىزات نارىعىنداعى احۋال دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلىنە وڭاي سوقپاۋدا. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تىكەلەي ەفيردە حالىققا ۇندەۋ جاريالاپ، داعدارىسقا قارسى تۇرۋ ءۇشىن قازاقستاندا قولعا الىنىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شارالار تۋرالى ايتتى. جالپى، مۇناي باعاسى قانشا قۇبىلمالى دەسەك تە، سونشالىقتى قاتتى قۇلدىراپ كەتكەنى قالاي؟ ەكونوميست رەتىندە وسىعان قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى...

– جاھاندىق پروتسەستەر قارقىندى ءجۇرىپ، مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى جان-جاقتى قاتىناستار دامىعان كەزدە الىپ ەلدەردە بولعان قيىن جاعدايدىڭ دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنا، ونىڭ شيكىزات نارىعىنا اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. كورونوۆيرۋس پاندەمياسى – الەم ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتور. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ەل شەكارالارىن جاۋىپ، حالىقتىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىن بارىنشا شەكتەۋدە.  بۇل الەمدە سوڭعى ونداعان جىل كولەمىندە بولىپ كورمەگەن قۇبىلىس.

ەندى مۇناي نارىعىنداعى جاعدايعا كەلەتىن بولساق، وندا دۇنيە جۇزىندە   تۇتىنىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 30 پايىزدان استامى وسى رەسۋرستىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ونىڭ ۇستىنە دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى مۇنايعا دەگەن سۇرانىستى تۇراقتى ارتتىرىپ، الەم ەكونوميكاسى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 4،5 ملرد توننا (نەمەسە تاۋلىگىنە 100 ملن باررەل) مۇناي پايدالاناتىن جاعدايعا جەتكەنى بەلگىلى. ونىڭ جارتىسىنا جۋىعىن ترانسپورت سالاسى تۇتىنادى.

دۇنيە ءجۇزى بويىنشا مۇنايدى ەڭ كوپ تۇتىناتىن ەلدەردىڭ كوشىن اقش باستاپ تۇر. بۇل ەل تاۋلىگىنە 20 ملن باررەلدەن استام كومىرسۋتەگىن كادەگە جاراتادى. ودان كەيىنگى ورىنداعى قىتاي تاۋلىگىنە 15 ملن باررەلگە جاقىن مۇناي تۇتىنادى. ءۇندىستان، جاپونيا سىندى ەلدەر تاۋلىگىنە 4-5 ملن باررەل پايدالانادى. جالپى، دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسى 1 پايىزعا وسكەن سايىن سوعان سايكەس مۇنايعا سۇرانىس تا 0،8 پايىزعا ارتادى. سوڭعى جىلدارى الەم ەكونوميكاسى قارقىندى وسۋىنە بايلانىستى مۇنايعا سۇرانىس تاۋلىگىنە 1،5 ملن باررەلگە جوعارىلادى. بىراق ءوندىرىس ودان دا جىلدام – تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 2،2 ملن باررەلگە قوسىمشا ءوسىپ وتىردى. سونىڭ سالدارىنان نارىقتا ارتىق مۇناي كۇن سايىن كوبەيە بەردى. وسىنى رەتتەۋ ءۇشىن 2016 جىلدىڭ اياعىندا ۆەنا قالاسىندا وپەك پەن وپەك-كە كىرمەيتىن 11 ەلدىڭ قولداۋىمەن مۇناي ءوندىرىستى تاۋلىگىنە 1،8 ملن باررەلگە ازايتۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان بولاتىن. ناتيجەسىندە نارىقتا سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن  تۇراقتىلىق ورناعانى بەلگىلى. ىندەت سالدارىنان بارلىق مەملەكەتتەردە كولىك قاتىناستارى شەكتەلىپ، مۇنايعا سۇرانىس كۇرت تومەندەپ كەتتى، نارىقتاعى نازىك بالانس بۇزىلدى.

الگىندە شيكىزاتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى ترانسپورت سالاسىندا قولدانىلاتىن ايتتىق. جىل باسىنان بەرى قىتايدا كولىك قاتىناستارى، حالىقتىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋ كورسەتكىشى 70 پايىزعا تومەندەپتى. ءسويتىپ، كورشى ەلدە تۇتىنىلاتىن مۇناي كولەمى بىردەن 20 پايىزعا قۇلدىراپ، تەك وسى ەلدەگى سۇرانىس تاۋلىگىنە 3 ملن باررەلگە دەيىن كەمىدى. ءدال وسىنداي جاعداي باسقا مەملەكەتتەردە دە ورىن الىپ وتىر. Goldman Sachs-تىڭ بولجاۋى بويىنشا قازىر دۇنيە جۇزىندە مۇنايدى پايدالانۋ تاۋلىگىنە 8 ملن باررەلگە ازايعان.  بۇل مۇناي باعاسىنا كەرى اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى 6 ناۋرىزدا ۆەنا قالاسىندا وپەك+ ەلدەرى كەلىسسوز جۇرگىزىپ، ءوندىرىس كولەمىن رەتتەمەك بولدى.  وكىنىشكە قاراي، رەسەي ءوندىرىستى قوسىمشا ازايتۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن كەلىسپەي، نارىقتاعى شيەلەنىسكە جول اشتى. ناتيجەسىندە ساۋد ارابياسى تاۋلىگىنە نارىققا قوسىمشا 2،5 ملن باررەل، باە – 200 مىڭ باررەل، كۋۆەيت – 110 مىڭ باررەل مۇناي شىعارا باستادى. بۇل باعانىڭ قۇلدىراۋىنا، ناقتى ايتقاندا 2،5 ەسە ارزانداۋىنا الىپ كەلدى. 

– باعا قاي شامادا تۇراقتاۋى مۇمكىن؟

– ونى بولجاۋ قيىن، سەبەبى ءالى انىقتالماعان فاكتورلار كوپ. ماسەلەن، COVID-2019 دۇنيە ءجۇزىن جاۋلاپ، حالىقتىڭ قاتىناسى كۇن وتكەن سايىن تومەندەپ بارادى. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن اۋە كومپانيالارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن Luftgansa تاسىمال كولەمىن 95 پايىزعا قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولدى. باسقا اۋە كومپانيالارىنىڭ جاعدايى وسىعان ۇقساس. اۋە كومپانيالارى عانا ەمەس، تەمىر جول، اۆتوكولىك، سۋ جولى قاتىناستارىنىڭ بارلىعىنىڭ جۇمىسى سايابىرلادى. شەتەلدى ايتپاي-اق، كارانتيننىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى ءىرى قالالار اراسىنداعى قاتىناسقا شەكتەۋ قويىلعانىن كورىپ وتىرمىز. ءدال مۇنداي پاندەميا دۇنيە ءجۇزىنىڭ كەيىنگى تاريحىندا بولىپ كورگەن جوق. ونىڭ قاشان اۋىزدىقتالاتىنىن بولجاماي تۇرىپ، باعاعا قاتىستى بولجام جاساۋ دا قيىن.

– مۇنايدىڭ ارزانداعانىنان قانداي مەملەكەتتەر زارداپ شەگىپ جاتىر؟ كەرىسىنشە قاي ەلدەرگە ءتيىمدى؟

– ارينە، مۇنايدى نەعۇرلىم كوپ وندىرەتىن ەلدەر سوعۇرلىم كوبىرەك زارداپ شەگەتىنى تۇسىنىكتى. جالپى، دۇنيە جۇزىندە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ 80 پايىزى 10 ەلگە تيەسىلى. سول وندىقتىڭ الدىندا تۇرعان اقش-قا دۇنيە ءجۇزى ءوندىرىسىنىڭ 15 پايىزى، 13 پايىزعا جۋىعى – ساۋد ارابياسىنىڭ،  تاعى 13 پايىزدايى – رەسەيدىڭ ۇلەسىندە.  ودان كەيىنگى ءىرى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قاتارىندا كانادا، يران، يراك، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، كۋۆەيت سياقتى ەلدەر بار، ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇلەسى شامامەن 3-5 پايىز ارالىعىندا. جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ارقىلى سوڭعى جىلدارى اقش-تا قاتپارلى مۇناي شىعارۋ قارقىندى دامىدى. بۇل ەلدىڭ گاز وندىرىسىندە  قاتپارلى كەنىشتەردەن الىناتىن كوگىلدىر وتىننىڭ ۇلەسى 35 پايىزعا جەتىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە گاز وندىرۋدەن اقش دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ارينە، قاتپارلى  كەنىشتەردەن مۇناي مەن گاز الۋدىڭ وزىندىك قۇنى ءداستۇرلى كەن ورىندارىمەن سالىستىرعاندا جوعارى. سوندىقتان مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى اقش-تىڭ وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن كوپتەگەن شاعىن كومپانيالارىنا سوققى بولارى كۇمان تۋدىرمايدى. نارىقتاعى جاعداي وڭالماسا، كەلەسى جىلى قاتپارلى مۇناي ءوندىرۋ 20 پايىزعا نەمەسە تاۋلىگىنە 2 ملن باررەلگە تومەندەيدى دەگەن بولجام بار. بىراق سونىڭ وزىندە الەم نارىعىندا ارتىق وندىرىلگەن شيكىزات ساقتالىپ قالاتىنى بايقالادى. بۇل جاعداي قازىر ءبىراز ەلدى الاڭداتىپ وتىر.

ەڭ قاتتى زارداپ شەگەتىن ەلدەر رەتىندە ساۋد ارابياسى مەن رەسەي ەكونوميكاسىن ايتار ەدىم، ويتكەنى بۇل مەملەكەت بيۋدجەتتەرىنىڭ تابىس كوزدەرى وسى شيكىزاتقا تاۋەلدى. سوندىقتان باعا قانشا تومەندەسە دە، بۇل ەكى مەملەكەت ءوندىرىس كولەمىن كەمىتپەۋى مۇمكىن، سەبەبى مۇناي-گاز سەكتورىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار كوپ. ولاردى جۇمىسسىز قالدىرۋ مىناداي زاماندا قيىن، ونىڭ ۇستىنە قىسقا مەرزىمدە تابىستىڭ باسقا كوزىن تابۋ مۇمكىن ەمەس. جالپى، بۇل جاعداي مۇنايدى ەكسپورتتاۋشى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ەشقايسىسىنا دا وڭاي سوقپايدى، ويتكەنى ولاردىڭ ءبارىنىڭ تابىستارى وسى سالاعا تاۋەلدى.

باعانىڭ ارزانداعانىنان پايدا تاباتىن ەلدەردىڭ ءبىرى، تاعى دا سول اقش. سەبەبى، اقش-تا باررەل باعاسى تومەندەگەن كۇنى ەرتەسىنە مۇناي ونىمدەرى دە ارزانداپ شىعا كەلەدى. قازىر اقش-تا مۇناي ونىمدەرى ەكى ەسە ارزاندادى. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا وڭ اسەر ەتەرى ءسوزسىز. ەنەرگيا كوزىن اسا كوپ يمپورتتايتىن قىتايعا، وڭتۇستىك ازياداعى ءۇندىستان سياقتى بىرنەشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا قازىرگى احۋال ءتيىمدى. اتالعان مەملەكەتتەرگە مۇناي حيمياسىن جانە باسقا دا سالالاردى دامىتۋعا، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە وڭتايلى جاعداي تۋىپ تۇر.

– باعانىڭ قۇلدىراعانىنىڭ قازاقستانعا ىقپالىنا كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز؟

– ءبىرىنشى كەزەكتە، بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ 40 پايىزدان استامى مۇناي سالاسىنان تۇسەتىن تابىستارعا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنىن ەسكەرسەك، شيكىزاتتىڭ ارزانداعانى بيۋدجەت تاپشىلىعىن كۇشەيتەرى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى.

ەكىنشىدەن، مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ تابىسى ازايادى. ولار، ارينە، ءوندىرىس كولەمىن بارىنشا تۇراقتى جاعدايدا ۇستاپ، تىكەلەي وزدەرىندە ىستەيتىن ادامداردى دا، ولاردىڭ ەڭبەكاقىلارىن دا شامالارى كەلگەنشە ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن، تابىستىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ولار توڭىرەگىندە سەرۆيستىك جۇمىستارمەن اينالىسىپ جاتقان كوپتەگەن كومپانيالارعا  تاپسىرىستار بەرۋدى كۇرت قىسقارتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا مۇنايسەرۆيس كومپانيالارىنىڭ جاعدايى قيىندايدى. بۇل سالادا ەلىمىزدە جۇزدەگەن مىڭ ازامات قىزمەت اتقارۋدا، سوندىقتان مۇنى نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى.

ۇشىنشىدەن، بيىل دۇنيە جۇزىندە ترانسپورت، سونىڭ ىشىندە اۆتوترانسپورت يندۋسترياسى 4-5 پايىزعا ازايادى دەگەن بولجام بار. قازىردىڭ وزىندە بۇل ءۇردىس سەزىلە باستادى، ويتكەنى قىتايدا، وڭتۇستىك كورەيادا، ەۋروپا مەن اقش-تا وعان سۇرانىس ازايۋدا. بۇل سالالار قارا جانە ءتۇستى مەتالعا نەگىزگى سۇرانىستى  قالىپتاستىرادى. مەتالل  ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋى كەزەكتە تۇرعان ماسەلە. مۇنىڭ دا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا كەرى اسەرى بولادى، ويتكەنى، ولار – ءبىزدىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن نەگىزگى پوزيتسيالارىمىز. ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىندا قالىپتاسقان احۋال تىزبەكتى رەاكتسياعا ۇلاسىپ، باسقا سالالاردى دا شارپيدى. مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەتتىڭ كىرىس سالاسىنا كەرى اسەر ەتەرى ءسوزسىز.

تورتىنشىدەن، سەرۆيس سالاسىندا قيىندىق ءورشي تۇسەدى. ناۋرىز سياقتى بىرنەشە كۇن دەمالىس بەرىلەتىن مەرەكە كەزىندە تاسىمال كومپانيالارىنىڭ دا، سەرۆيستىك مەكەمەلەردىڭ دە جۇمىسى قىزاتىن، سايكەسىنشە تابىسى ارتاتىن. ساۋدا-ساتتىق كۇشەيەتىن. بيىلعى ناۋرىزدا ءبارى كەرىسىنشە بولدى. اۋە كومپانيالارى بىرنەشە اي بۇرىن الدىن-الا ساتقان بيلەتتەرىن ەندى قايتارۋعا مىندەتتى. مىنا جاعدايعا بايلانىستى ولار تابىسسىز قالدى، سوندىقتان ولارعا ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋ وڭايعا سوقپايدى. بارلىق قالالارداعى جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن كومپانيالاردىڭ جاعدايى دا قيىندايدى، ويتكەنى جولاۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ تابىستارى ازايىپ، شىعىندارى ساقتالىپ وتىر. ولاردىڭ باسىم بولىگى – دوتاتسيادا وتىرعان كومپانيالار. سوندىقتان دا ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ اۋاداي قاجەت.

سوڭعى جىلدارى ەڭ كوپ جۇمىس ورىندارى اشىلعان سالا – سەرۆيس، سونىڭ ىشىندە ساۋدا مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى. سەبەبى، ەلىمىزدە كوپتەگەن ساۋدا، ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى سالىندى. مەكتەپ كوپ سالىنباسا دا، مەكتەپكە دەيىنگى جەكە مەنشىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى كوبەيدى. كوپشىلىگى مەملەكەتتىڭ ەمەس، جەكە سەكتوردىڭ ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ كەلدى، سوندىقتان ولاردىڭ تۇراقتى ءارى ساپالى جۇمىس ىستەۋى دە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىمەن تىعىز بايلانىستى. وكىنىشكە قاراي، قازىر سونىڭ ءبارى ۋاقىتشا توقتاپ تۇر. بۇل سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەردىڭ ماتەريالدىق قورى مول دەپ ايتۋ قيىن، ولار قىزمەتكەرلەرىن ۇزاق ۋاقىت ۇستاپ وتىرا المايدى. ال ونداي مەكەمەلەردە قىزمەت ىستەيتىن حالىقتىڭ كوبىسىنىڭ جالاقىسى تومەن، تابىسى كوممۋنالدىق تولەماقى مەن كۇندەلىكتى شىعىننان، نەسيەسىن وتەۋدەن ارتىلمايتىنى جاسىرىن ەمەس. كوپ ازاماتتار تابىسسىز قالعالى وتىر، دەمەك ولارعا مەملەكەت، قوعام بولىپ جاردەمدەسپەسە بولمايدى. وسى جاعدايدى بايقاعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاعدايى قيىن ازاماتتارعا تومەنگى جالاقى مولشەرىندە جاردەماقى تولەۋ تۋرالى شۇعىل شەشىم شىعاردى. باسقا دا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار كۇن سايىن قابىلدانۋدا.

ءدال وسى كەزدە ءبىر نارسەنى ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. قازىر قازاقستان ۇكىمەتى مەن قوعام ەكونوميكالىق داعدارىسپەن ەمەس، ءبىرىنشى كەزەكتە كوروناۆيرۋس ىندەتىمەن كۇرەسىپ، حالىقتىڭ اماندىعىن ساقتاۋعا بار كۇشىن سالۋدا.  حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جاريالاندى. ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى، قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى جابىلدى، جولاۋشىلار جانە جۇك تاسىمالىنا شەكتەۋ قويىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنەن باستاپ مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىك ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ ءبارى ۋاقىتشا جۇمىستارىن توقتاتتى.  وسى ىندەتتى تەز شەكتەپ، حالىقتى امان ساقتاپ قالساق، تەز ارادا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي ورنىنا كەلەدى. قىسقاسى، بۇل جولعى داعدارىستىڭ بۇعان دەيىنگى داعدارىستاردان ەرەكشەلىگى وسىندا. بۇنى تۇسىنگەن جەكە سەكتوردىڭ وكىلدەرى شامالارى كەلگەنشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇندەۋىن قولداپ، نەسيە تولەۋ مەرزىمىن بىرنەشە ايعا شەگەرۋ، ارەندالىق تولەمدەردى توقتاتا تۇرۋ، جاعدايى تومەن ازماتتارعا قولداۋ كورسەتۋ سياقتى يگىلىكتى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل حالىقتىڭ كوڭىلىنە دەمەۋ بولىپ جاتقان باستامالار.

داعدارىسپەن كۇرەستى ۇكىمەت قالاي جۇرگىزۋى كەرەك؟

– بۇعان دەيىنگى داعدارىس كەزىندە ۇكىمەت قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي، جول سالۋعا جانە تاعى باسقا سالالارعا بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجى ءبولىپ وتىرعان. قازىرگى جاعدايدا ونداي شارالاردىڭ پايداسى شامالى، ويتكەنى توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى كوپتەگەن ازاماتتار جۇمىس ورىندارىنا بارا الماي، تابىستارىنان ايىرىلىپ وتىر. ەگەر جاعداي ورنىعىپ، ازاماتتار تەز ارادا جۇمىسقا شىقسا، وندا ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعداي بىرتىندەپ تۇزەلە باستايدى.

 ارينە، الەمدە ورىن العان جاعدايدىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا تيگىزەر كەرى اسەرى ءالى ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلارى انىق. سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ تابىسى ازايىپ، كوپ زاتتارعا دەگەن سۇرانىس تومەندەيدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ينۆەستيتسيالىق تاۋارلارعا ء(بىر جىلدان ارتىق پايدالانىلاتىن زاتتار)، اتاپ ايتقاندا پاتەر، اۆتوموبيل، قىمبات ەلەكتر بۇيىمدارعا سۇرانىس كۇرت تومەندەيدى. دەمەك، شامالى ۋاقىتتان سوڭ تۇرعىن ءۇي  قۇرىلىسى، اۆتوموبيل ءوندىرىسى سەكىلدى سالالاردا ءبىراز قيىندىقتار بولادى. سوندىقتان قىسقا مەرزىمدە ۇكىمەتتىڭ كومەگى تىكەلەي حالىققا باعىتتالعانى دۇرىس. كارانتين مەرزىمى ۇزاققا سوزىلماسا، حالىقتىڭ تۇتىنۋ قابىلەتى ساقتالسا، قاتىناس قايتادان جولعا قويىلسا، وندا ەل قاتتى كۇيزەلە قويماۋى ءتيىس. ارينە، توتەنشە جاعداي سوزىلىپ، ىندەت ءورشي بەرسە، وندا الەۋمەتتىك جاعداي ۋشىعىپ كەتەدى. سوندىقتان ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى جاعدايدى بارىنشا ۋشىقتىرماۋعا تىرىسىپ، ەلدى تارتىپكە، بىرلىككە شاقىرۋدا. ءبىز بۇكىل حالىق بولىپ ۇكىمەت كوتەرىپ وتىرعان باستامالاردى قولداساق، وندا قيىندىقتى تەز ارادا جەڭەمىز.

– جاعداي قاشان وڭالادى دەپ ويلايسىز؟

– مەنىڭشە، ءدال قازىر ناقتى بولجام جاساۋ قيىن. سيتۋاتسيانىڭ وزگەرۋى ەكى جاعدايعا بايلانىستى. بىرىنشىدەن، اقش، ەۋروپا ەلدەرىندە جاعداي ۋشىعىپ بارادى، ىندەتتىڭ تارالۋى ءالى شەگىنە جەتكەن جوق. ولار – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن نارىقتىڭ يەلەرى. پاندەميانىڭ ءورشۋى 1-2 اي كولەمىندە توقتاسا، جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ الەم ەكونوميكاسى ورنىعىپ، شيكىزات باعاسى كوتەرىلەدى، جاعداي وڭالا باستايدى. ال ول كۇزگە دەيىن سوزىلىپ، جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ىندەت اۋىزدىقتالماسا، وندا ەلدەگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعداي ۋشىعىپ كەتەدى، سوندىقتان حالىقتىڭ وعان دا دايىن بولعانى دۇرىس. جاعدايدىڭ دۇرىستالۋى تەك ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ ارەكەتىنە عانا ەمەس، بۇكىل الەمنىڭ وسى ىندەتپەن ناتيجەلى كۇرەسىنە تاۋەلدى بولىپ تۇرعانىندا. 

ەكونوميكالىق اپات سالدارىن ازايتۋدىڭ ەكىنشى جولى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ارەكەتىنە بايلانىستى. وپەك+ ەلدەرى كەلىسسوزدى جالعاستىرىپ،  مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن شەكتەسە، نارىقتاعى جاعداي تەزىرەك رەتتەلۋى مۇمكىن. ۇيىمنىڭ كەلەسى كەزدەسۋى جاز ايلارىندا وتۋگە ءتيىس. سول كەزدەسۋدەن وڭ ناتيجە كۇتەيىك.

نارىقتاعى احۋال كۇن سايىن وزگەرىپ جاتىر. ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا شىعادى، سونىڭ ناتيجەسىن كورگەننەن كەيىن عانا جاعدايدى ناقتىراق تۇسىنۋگە بولادى.

ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن ءدال قازىر ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋ. ايماقتارداعى كارانتيننىڭ كەسىرىنەن ەگىس ناۋقانى دۇرىس ۇيىمداستىرىلماسا، اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاعداي ناشارلاۋى ىقتيمال. سول سەبەپتى وسى ناۋقان ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ نازارىندا بولعانى دۇرىس.

ەكونوميكا – كۇردەلى، اۋقىمدى جۇيە، سوندىقتان ونىڭ قوزعالۋى دا، تەجەلۋى دە ءبىراز ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن الىپ تەگەرشىك دەپ الساق، قازىر ونىڭ اينالۋ قارقىنى بىرتىندەپ باياۋلاپ كەلەدى. پاندەميا كوپ ۇزاماي اۋىزدىقتالىپ، شيكىزات باعاسى قالىپقا كەلگەننەن كەيىن دە ول تەگەرشىكتىڭ اينالۋىن ۇدەتۋگە ءبىراز ۋاقىت پەن كوپ كۇش جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار