قارجى • 01 ءساۋىر، 2020

بانكتەر حالىققا كومەك قولىن سوزۋعا دايىن با؟

287 رەتكورسەتىلدى

كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى توتەنشە جاعدايعا جانە مەملەكەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالارىنا بايلانىستى مالىمدەمە جاسادى. بۇعان دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قول­داۋ­عا ارنالعان ءىس-شارالار كەشەنى جاريالانعان بولاتىن. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلىپ، ازاماتتارعا نەسەنى وتەۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلدى. پرەزيدەنت اسىرەسە، ۇنەمى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا ءزارۋ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەندىگى حالىققا كومەك قولىن سوزار ۋاقىتى كەلگەنىن ايتىپ، نەسيەنىڭ ۇسەمە پايىزىن تومەندەتۋ سىندى شارالاردى قابىلداۋعا كەڭەس بەردى. بۇل باستاما وتاندىق ساراپشىلار تاراپىنان قوس قولداپ قولداۋ تابۋدا.

̶ قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنت­تىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ نە­سيە­لەرىن وتەۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ، تولەمدى قايتا قاراستىرۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا بانكتەرمەن، باسقا دا قارجى ۇيىمدارىمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە. وسى ماسەلەگە جەكە توقتالىپ وت­كەن ءجون. كوپتەگەن كاسىپكەر توتەنشە جاعداي كەزىندە نەسيەنىڭ پايىزدىق ۇستەمەاقىسىن ەسەپتەمەۋ ءۇشىن بانكتەرگە تاپسىرما بەرۋدى سۇراپ وتىر. مۇنداي قادام بانكتەردى شى­عىنعا ۇشىراتاتىنىن ءتۇسىنۋى­مىز كەرەك. ولار دا ءبىزدىڭ ەكونو­مي­كامىزدىڭ اجىراماس بولىگى. دەگەنمەن، مەن تاعى دا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن تۇسىنىستىك تانىتۋدى سۇرايمىن. بانكتەر قيىن جاعدايعا تاپ بول­عاندا مەملەكەت ولارعا ايتار­لىقتاي كومەك بەردى. قازىر سىزدەر حالىققا جانە وتاندىق بيزنەسكە قولداۋ كورسە­تۋ­لەرىڭىز كەرەك، ̶ دەگەن مەملەكەت باسشىسى قاجەت بولعان جاعدايدا مەم­لەكەت تاراپىنان قوسىمشا نۇس­قاۋ­لىق شارالار قولعا الىناتىنىن، جاعداي ودان ءارى ۋشىعاتىن بولسا، ۇكىمەت پەن قارجى سالا­سىنىڭ قۇزىرلى ورگاندارى بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلدايتىنىن باسا اتاپ وتكەن ەدى.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قازاق تەحنولوگيا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، ساپارباي جوباەۆ قازىرگى الەمدىك ەكونوميكا تىعىرىققا تىرەلىپ، تەڭگەمىز قۇنسىزدانىپ، كوروناۆيرۋس سالدارىنان كارانتين رەجىمىندە ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ، حالىق ۇيىندە وتىرۋعا ءماجبۇر بولعان قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا بانكتەر ءوز كليەنتتەرىنە كومەك قولىن سوزۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل قادامعا ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت مۇرىندىق بولىپ وتىر.

̶ نەسيەلەردىڭ ۋاقىتىن ۇزارتۋ، پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ ەكىنىشى دەڭگەيدى بانكتەرگە دە وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەرگە بانكتەر تاراپىنان بەرىلەتىن نەسيەنىڭ پايىزىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن دە نازارعا الدى. بۇل رەتتە بىزدەگى Halyk Bank، تسەنتركرەديت، Jýsan سياقتى ءىرى بانكتەر پرەزيدەنت ايتقان نەسيەلەردىڭ ۋاقىتىن ۇزارتۋعا، پايىزىن تومەندەتۋگە ەش قيىندىقسىز بارا الادى. سەبەبى، ولاردىڭ بىرجىلدىق تابىسى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى. بۇل بانكتەر تاراپىنان رەزەرۆتەن تۇسكەن قاراجاتقا ورتا كاسىپكەرلىككە بەرىلەتىن نەسەنىڭ پايىزىن تومەندەتۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار. بىراق بۇنداي «جومارتتىقتى» بارىق بانكتەر بىردەي جاساي المايدى. سەبەبى بۇل بانكتەر كوممەرتسيالىق ۇيىم بولعاندىقتان جۇمىسشىلارىنا تولەنەتىن جالاقىسى بار بۇعان قوسا، بانك ءوزىنىڭ اينالما كاپيتالىن ساقتاۋعا مۇددەلى، ̶  دەيدى ەكونوميست. سونىمەن قاتار، بانك سالاسىنداعى احۋالدىڭ كۇردەلەنۋىنە ۇلتتىق بانكتىڭ قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىن 12 پايىزعا كوتەرگەنى تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز كاسىپورىندار مەن حالىقتىڭ 17 ترلن تەڭگە ديپوزيتتەگى اقشاسىنا بانكتەردىڭ پايىزى كوتەرىلدى دەگەن ءسوز. بۇل سونىمەن قاتار، بانكتەردىڭ دە قاراجاتى ارتتى دەگەندى بىلدىرەدى. س. جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا، ديپوزيتتەرگە بەرىلەتىن ۇستەمە پايىز ارتقاندىقتان نەسيەنىڭ دە مولشەرلەمەسى 14-15 پايىزدان 17-18 پايىزعا دەيىن جوعارىلاۋى زاڭدىلىق. ويتكەنى بانكتەر، شىققان شىعىن اقشالارىن نەسيە پايىزى ارقىلى جابۋدى كوزدەيدى.

ال بەرىلگەن نەسەلەردى ۇستەمە پايىزسىز قايتاراتىنداي جاعداي جاساۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. سەبەبىن ەكونوميست بىلاي تۇسىندىرەدى:

̶ بانك تاراپىنان 1 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلىپ، ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە ۇستەمە پايىزسىز قايتاراتىن بولسا، اتالعان مەرزىم ارالىعىنداعى ينفلياتسيالىق جوعالتۋعا الىپ كەلەدى. بىراق مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلعان يپوتەكالىق بانكتەر مەن قورلاردا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ پايىزىن 3-4 ايعا ەسەپتەمەۋگە مۇمكىندىكتەرى بار، الەۋمەتتەرى جەتەدى، ̶ دەيدى س.جوباەۆ.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قازىرگى جاعدايعا تۇسىنىستىك تانىتۋىن قاداپ ايتقانىمەن نارىق زاڭى بويىنشا بۇل بانكتەرگە قانداي دا ءبىر ناقتى بۇيرىق بەرۋ مۇمكىن ەمەس. GSB UIB بيزنەستى تاللاۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ سوزىنشە ەندىگى «جۇكتىڭ اۋىر بولىگى» بانكتەردىڭ وزدەرىنە تۇسەيىن دەپ تۇر.

̶ الەمدە ورىن العان 2007-2009 جىلدارداعى قارجى داعدارىسىنان كەيىن جاھانداعى ءىرى بانكتەردىڭ ءوزى داعدارىستان تولىقتاي ساۋىعىپ كەتتى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. سول كەزدەڭدە ۇلتتىق قوردان 4 ملرد دوللار قۇردىمعا كەتكەلى تۇرعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قۇتقارۋعا بەرىلگەن بولاتىن. مەملەكەت بىرنەشە بانكتىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الىپ، ول بانكتەر تىپتەن مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەن ەدى. كەيىن «قۇتقارىلعان» بانكتەردىڭ بارلىعى بانكروت بولدى. قازىر كەزىندە سونشاما قاراجاتتى وسى بانكتەر ءۇشىن جۇمساۋ قانشالىقتى قاجەت بولدى؟ دەگەن بەلى بۇكىر سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى ۇلتىق قوردىڭ قۇتقارۋ ءۇشىن بولىنگەن قاراجاتىنان كەيىن كوپ ۇزاماي 1-2 جىلدا بانكتەر بانكروتقا ۇشىرادى. اقىرى قۇردىمعا كەتەتىنى بار نەگە بىردەن سول كەزدە بانكروت بولۋىنا كوندىكپەدىك دەپ وكىنەمىز. قانشاما قاراجات دالاعا كەتكەنىن كەيىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز، ̶  دەيدى ساراپشى. وسى رەتتە، قازىرگى قىسىلتاياڭ شاقتا بانكتەر قانشالىقتى حالىققا كومەكتەسۋگە دايىن؟ دەگەن سۇراق تۋىندايدى. م.حالىقتىڭ ايتۋىنشا، بانكتەر بەلگىلى ءبىر دارەجەدە نەسيە بويىنشا تولەمدەردى شەگەرۋگە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. ەسكەرەتىنى، ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرىپ، سوعان ساي ديپوزيتتەردىڭ دە پايىزى كوتەرىلدى. بۇل ديپازيتتەردىڭ يەسى  ̶  بانكتەردىڭ سالىمشىلارى ەكەنى تۇسىنىكتى. ەندى ولار سالىمشىلار الدىنداعى مىندەتتەرىن ورىنداي الا ما؟ ديپوزيتتەردىڭ ەڭ تومەنگىسى 12 پايىزدان باستالادى. بۇنداي تالاپتاردى ورىنداۋ بانكتەر ءۇشىن قيىندىق تۋعىزباي ما؟ ەرتەڭگى كۇنى بانكتەر سالىمشىلار الدىنداعى مىندەتتەرىن ورىنداي المايتىنىن ايتىپ، مەملەكەتتەن كومەك سۇرايتىنداي حالگە جەتپەي مە؟ GSB UIB بيزنەستى تاللاۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى قازىرگى قارجىلىق كەلەڭسىزدىكتەرگە بايلانىستى بۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار