ورتالىق ازيادا كورشى قونعان ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كوزقاراسى مەن ۇستانىمدارى كەيدە, ءبىر شاڭىراقتا ءبىر-بىرىمەن تەتەلەس وسكەندەردىڭ قىلىعىنا كوبىرەك ۇقسايدى. ارعى جىلداردى زەردەلەسەك, كەشەگى دىنمۇحامەد قوناەۆ پەن شاراف راشيدوۆ, بەرگى كەزەڭدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن يسلام كاريموۆ, قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ش. ميرزياەۆ ارالارىن تەك دوستىق پەيىلگە نەگىزدەلگەن بايلانىس جالعاستىراتىنىن بايقايمىز.
قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى سوڭعى 1,5 جىلدا 2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. مەملەكەت باسشىلارى الداعى بىرەر جىلدا بۇل كورسەتكىشتىڭ 5 ملرد اقش دوللارىنا جەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. ال ساراپشىلار وزبەكستانداعى ەكونوميكانىڭ ليبەراليزاتسياسى مەن بيزنەس-كليماتتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان رەفورمالار باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتقانىن العا تارتۋدا. تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ وكىلى جۇمابەك سارابەكوۆ قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ اتقامىنەرلەرى بۇرىنعىداي ساياسي ەمەس, ەكونوميكالىق ديپلوماتياعا باسىمدىق بەرە باستاعانىن ايتادى. وزبەك پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆ مۇددەلى توپتار مەن قۇرىلىمداردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مەن بيزنەسكە ىقپالىن السىرەتۋ ءۇشىن مەملەكەت دەڭگەيىندە باتىل شەشىم قابىلداۋعا كوشكەن.
الەم ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, 25 جىل جابىق ساياسات ۇستانعان وزبەكستان ەكونوميكاسىن سىرتقى تاۋەلدىلىكتەن ساقتاپ قالدى. ناتيجەسىندە 1991 جىلدان بەرى بۇل ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 27 ملرد دوللاردان 93 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى. وزبەكستان «Doing Business» رەيتينگىسىندە دە ىسكەرلىك كليماتتىڭ جاعىمدى سيپاتىن قالىپتاستىرىپ, العاشقى وندىقتان كورىندى. ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى وزبەكستاندا جۇمىسىن جانداندىردى.
جىل باسىندا وزبەكستاننىڭ تمد ەلدەرىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى دەپارتامەنت باسشىسى باحرام ريزاەۆ قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر تاشكەنتتىڭ ورتاسىنداعى «تاشكەنت سيتي» جوباسىنا قاتىسا الاتىنىن ايتتى. جوباعا ارناپ بولىنگەن 80 گەكتار جەرگە 40 قاباتتى بيزنەس-كەڭسە, قوناق ءۇي, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى سالىنادى. وزبەكتەر بۇل جوبانى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بيزنەس ورتالىعىنا اينالادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. «قۇرىلىس اياقتالعان سوڭ نىسان جەكەمەنشىككە وتەدى. ينۆەستور نىساندى ساتا الادى نەمەسە جالعا بەرە الادى. ەرەكشە اتاپ كورسەتەرلىگى, شەتەلدىك كاسىپكەرلەر وزبەكستاندا تاپقان تابىستارىن ەمىن-ەركىن جۇمسادى جانە ەل اۋماعىنان تىس جەرگە ەش كەدەرگىسىز شىعارا الادى», – دەدى باحرام ريزاەۆ.
ساراپشىلار وزبەكستان ەكونوميكاسىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرىپ وتىرعان فاكتور – زاماناۋي كولىكتەردەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا دەيىن وزدەرى شىعاراتىنىندا بولىپ وتىر دەگەن ويعا باسىمدىق بەرەدى. وزبەكستان حيميا, توقىما, قۇرىلىس ماتەريالدارىن, ەلەكترونيكا مەن تۇرمىستىق بۇيىمداردى ءوزى وندىرەتىن ايماقتاعى ەڭ ءىرى ءوندىرۋشى مەملەكەت. وزبەكستان ەكونوميكاسى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا نەگىزدەلگەن. ولاردىڭ وندىرىستىك بازاسى دا مىقتى.
«وزبەك ەكونوميكاسى قازاق ۇكىمەتىنىڭ قالعىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى نارىعىندا ەركىن جۇزۋگە, ۇستەمدىككە ۇيرەنىپ العان قازاقستاندى شيرىقتىرۋى ءتيىس» دەگەن پىكىردىڭ جانى بار. ەندىگى كۇرەس تەك ينۆەستيتسيا ءۇشىن ەمەس, نارىققا ۇستەمدىك ەتۋ ءۇشىن بولماق. ەندىگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات شەتەلدىك ەمەس, ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ پايداسىنا قاراي بەيىمدەلە باستايدى.
قازاق ينۆەستورلارى ءۇشىن ەەو-نىڭ 160 ملن تۇرعىنى بار نارىققا 32 ملن ادامى بار تاعى ءبىر كەڭىستىك قوسىلدى. قازاقستاندىق ينۆەستور, «Astana Group» حولدينگىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان سماعۇلوۆ 2018 جىلى وسى اپتادا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە وزبەكستان قازاق كاسىپكەرلەرى ءۇشىن تارتىمدى نارىق ەكەنىن, كورشى ەلدىڭ نارىعىن بارلاپ, بايقاپ كورۋگە نيەتتى ەكەنىن ايتتى. تاعى ءبىر مەدياماگنات ارمانجان بايتاسوۆ Forbes جۋرنالىنىڭ وزبەكستانداعى فيليالىن اشۋعا نيەتتى ەكەنىن اشىق ايتا باستادى.
الماتى مەن استانادا تىركەلگەن حالىقارالىق ريتەيلەرلەر وزبەك نارىعىنا «سەنىمدى نارىق, سەنىمدى بيزنەس» دەپ باعا بەرگەنىن وتكەن اپتادا وتكەن ونلاين جيىندا بايقاپ قالدىق. الەمدىك برەند «New Yorker» ساۋدا بەلگىسىندەگى تاۋارلارمەن ساۋدا جاسايتىن «Union Spase» وكىلدىگىنىڭ مەنەدجەرى لاريسا گوررەنمان وزبەكستان حالقىنىڭ 30%-ى 35 جاسقا دەيىنگى جاستار ەكەنىن, بۇل بيزنەستەرى ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن ايتتى. سەبەبى «New Yorker» ساۋدا بەلگىسى 20-25 جاس ارالىعىنداعى جاستارعا ارنالعان فەشن-برەند. وزبەكستاندا ماقتا-ماتا ءوندىرىسى دامىعان. «New Yorker» ءۇشىن بارلىق جاعىنان قولايلى, شيكىزاتتى الىستان تاسىمالدامايدى. ودان بولەك, كسرو كەزىندەگى جىبەك دايىندايتىن كوبەلەكتەردى قولدان وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار وزبەكستاندا ساقتالىپ قالعان. وزبەك اعايىندار وسى سالانى دامىتۋعا نيەت تانىتىپ وتىر. دەمەك, الداعى بەس-التى جىلدا قىتايدىڭ جىبەك ماتاسىنا باسەكە بولاتىن فابريكالار وزبەكستاندا جۇمىس ىستەي باستاۋى ابدەن مۇمكىن.
تاريح قاتپارىن قاتتىراق ارشىپ جىبەرسەڭ, ءتۇبى دە, تەگى دە ءبىر اتادان ەكەنى ايقىندالىپ شىعا كەلەتىن ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى ءبىر-بىرىنە قالعىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەي قارىشتاپ دامي بەرگەنى بارىمىزگە جاقسى.
الماتى
