سۋىق اقىلمەن پايىمداساق, بۇگىنگىدەي وقىرماننىڭ وقۋى مەن تالعامى جۇتاعان ءھام «قالاعانىنشا جازاتىن شىن تالانت» ازايىپ, «مۇمكىندىگىنشە جازاتىن كەم تالانت» كوبەيگەن ادەبي توقىراۋ قاي زاماندا دا بولىپتى. كورگەنىمىزدەي, كوركەم ءسوز ارقالاعاننىڭ ءبارى كلاسسيك بوپ كەتكەن جوق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قالام ۇستاعان مىڭ-ميلليون اۆتوردىڭ ەسىم-سويى ۋاقىت دەگەن ۇلى تورەشىنىڭ سىنىنان وتپەي, سول كەزەڭنىڭ, سول ءداۋىردىڭ ءوز ەنشىسىندە قالدى. ال ۋاقىتتان كەيىنگى كوركەم شىعارمانىڭ تامىرىن باسىپ, باعا بەرەر, ارينە سىنشى-ادەبيەتشى دەگەن «ار سوتىنا» ادال قاۋىم.
«تۇلپاردى تۇلپار دۇبىرىنەن تانيدى» دەسەك, ويعا بەلينسكيدىڭ پۋشكين, لەرمونتوۆ, گوگول تۋرالى جازعاندارى ورالادى. «ەۆگەني ونەگيندە» (ا.س.پۋشكين) تاريحي كەيىپكەر بولماسا دا ونىڭ ورىس قوعامىن وياتقان پوەما بولعاندىعىنان «تاريحي» دەپ باعا بەرگەن بەلينسكيگە ورىس ادەبيەتىنىڭ ايتار العىسى كوپ. گوگولگە جازعان حاتىندا اۆتوردىڭ جازۋدا از قاتەلەسپەگەنىن جانە ناق قاي شىعارماسىندا نەنى ەلەمەگەنىن تارقاتىپ ايتادى. («دا پروستيت ۆاس ۆاش ۆيزانتيسكي بوگ زا ەتۋ ۆيزانتيسكۋيۋ مىسل, ەسلي تولكو, پەرەداۆشي ەە بۋماگە, ۆى نە زنالي, چتو تۆوريلي...») وسىلايشا دارىندى بەلينسكي وبەكتىسىنە اينالىپ وتىرعان اۆتورلاردى ناعىز «رۋسسكي پيساتەل» نەگىزىندە اشتى. بۇدان سوڭ اڭگىمەمىزدىڭ باس كەيىپكەرى – ايدىك جالقاۋ وبلوموۆتى تانىعان دوبروليۋبوۆتى اۋىزعا الامىز.
1859 جىلى «سوۆرەمەننيكتە» ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن «وبلوموۆشىلدىق دەگەن نە؟» اتتى ماقالا شىقتى. اۆتورى نەبارى 23 جاستاعى ن.ا.دوبروليۋبوۆ. بۇل ءبىر اي بۇرىن عانا «وتەچەستۆەننىە زاپيسكي» جۋرنالىندا جاريالانىپ بىتكەن ي.ا.گونچاروۆتىڭ «وبلوموۆ» رومانى تۋرالى ەدى. «وبلوموۆتى» ورىس جۇرتشىلىعى ون جىل بويى اسىعا كۇتتى. قاعازعا باسىلماي تۇرىپ-اق ءمىنسىز رومان دەسىپ ءجۇردى. الايدا ءبىرىنشى ءبولىمى جاريالانعان سوڭ الگى سۇيسىنىسكەن قاۋىم اقىرىن عانا شىعارمانى جابا قويدى. تاپ وسى كەزدە «دۆوريان ۇياسى» شىقتى دا, ەلدىڭ ءبارى جاپا-تارماعاي سوعان بۇرىلا جونەلدى. ءسويتىپ «وبلوموۆ» ىعىسىپ, شەتتە قالدى.
گونچاروۆتىڭ وزىندىك نازىكتىگىمەن وتە تەرەڭ جازىلعان روماننىڭ باياندالۋى, وقيعانىڭ تىم باياۋ ءوربۋى وقۋشىنىڭ كوبىن زەرىكتىردى. وقيعانىڭ وتە-موتە قىزىقتى ءھام كوركەم جازىلۋىن سۇيەتىن جۇرت – «وبلوموۆتىڭ» ءبىرىنشى ءبولىمىن مەنسىنبەي ءارى كوڭىلسىز وقىدى. ويتكەنى ءبىرىنشى تاراۋدىڭ باسىندا-اق ديۆاندا س ۇلىق جاتقان ساباز اياعىنا دەيىن سول ديۆانىندا تاپجىلماي, ساۋساعىن قيمىلداتپاستان جاتتى دا قويدى. گونچاروۆ رومانىنىڭ كەيبىرەۋلەرگە شۇبالاڭقى بولىپ كورىنۋى, مىنە وسىدان. سىرتتاي الىپ قاراساق, شۇبالاڭقى ەكەنى دە راس. ءبىرىنشى بولىمىندە وبلوموۆ ديۆاندا جاتادى; ەكىنشىسىندە يلينسكيلەرگە بارادى دا ولگاعا عاشىق بولادى, ولگانىڭ دا كوڭىلى تۇسەدى. ءۇشىنشى بولىمىندە ولگا وبلوموۆتى جەك كورىپ, ايىرىلىسادى. تورتىنشىسىندە ولگا وبلوموۆتىڭ دوسى شتولتسكە كۇيەۋگە شىعادى, وبلوموۆ ءوزى تۇرعان پاتەرشى ايەلگە ۇيلەنەدى. روماننىڭ بار مازمۇن-ءسولى وسى عانا. بۇكىل ۋاقيعانىڭ جالعىز-اق ارقاۋى بار: ول اڭعال وبلوموۆتىڭ جالقاۋلىعى مەن توعىشارلىعى. شىعارمانىڭ بار قۇندىلىعى دا, «جالىعارى» دا وسى مىنەزدەردە جاتىر.
كورەگەن دوبروليۋبوۆ رومان تۋرالى ءوز ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «شىنىندا, پوەزيالىق ادەبيەتتى ەرمەك دەپ سانايتىن ءھام كوركەم شىعارمانى العاشقى اسەرىمەن عانا باعالاۋعا ۇيرەنىپ قالعان ءبىزدىڭ جۇرتتا بۇل روماننىڭ تۇتاسىمەن ساتسىزدىككە ۇشىراۋى ءۇشىن ىلىك از بولماعان سياقتى. بىراق كوركەم شىندىق وسى جولى ءوز دەگەنىنە جەتتى. روماننىڭ كەلەسى بولىمدەرى كىمدى بولسىن العاشقى جاعىمسىز اسەرىنەن ارىلتىپ جىبەردى دە گونچاروۆتىڭ تالانتى ءتىپتى ونىڭ ءوزىن اسا مۇسىركەي قويمايتىن جۇرتتىڭ ءبارىن ءسوزسىز ىقپالىنا باعىندىردى. مۇنداي تابىستىڭ قۇپياسى, بىزدىڭشە, اۆتوردىڭ كوركەمدىك دارىن قۋاتىندا عانا ەمەس, رومان مازمۇنىنىڭ عاجايىپ بايلىعىندا دا جاتىر».
راسىندا, گونچاروۆتىڭ وتىزدان جاڭا اسقان قامسىز كوزقاراس يەسى يليا يليچ (وبلوموۆ) وبرازىن «وبلوموۆشىلدىق» دەڭگەيىندە الىپ شىعۋى اسقان سۋرەتكەرلىك. وبلوموۆتىڭ ميمىرت تىرشىلىگىنەن بۇتىندەي ءبىر ۇلتتىڭ (بالكي ادامزاتتىڭ) مىنەزى ءھام سول كەزدەگى قوعام بەينەسى مەنمۇندالاپ-اق تۇر. قىزىعى, سول تاسباقا تىرشىلىك وبلوموۆتىڭ وزىنە ۇنايدى. ونىڭ جالقاۋلىعى, توعىشارلىعى وزىنە جاڭالىق ەمەس. ماسەلەن, اۋقاتتى جەردەن شىققانىن يليا يليچ (وبلوموۆ) زاحارعا ءتۇسىندىرىپ وتىرىپ: «الدە مەن ج ۇلىنىپ جۇگىرىپ ءجۇردىم بە, الدە مەن جۇمىس قىلدىم با؟ ءىشىپ-جەمىم كەم بە؟ الدە مەن جۇدەۋ, ارىقپىن با نەمەسە كەسكىنىم سورلى ما؟ جەتپەي جاتقان بىردەمەم بار ما؟ اپەرە سالاتىن, ىستەي سالاتىن كىسىلەرىم دە, شۇكىر, بار عوي. دۇنيەگە كەلگەننەن بەرى ەش ۋاقىتتا ش ۇلىعىمدى ءوزىم تارتىپ كيگەن ەمەسپىن, سوندا دا, قۇدايعا شۇكىر, تىنىشىم كەتىپ كوردى مە؟ ابىرجيتىن ماعان نە بار؟ ...مۇنى مەن كىمگە ايتىپ وتىرمىن؟ مەنى بالا جاسىمنان باعىپ-قاققان سەن ەمەسسىڭ بە؟ سەن مۇنىڭ ءبارىن دە بىلەسىڭ, نازىك تاربيەدە بولعانىمدى, ەش ۋاقىتتا اش-جالاڭاش بولىپ كورمەگەنىمدى, مۇقتاج بولماعانىمدى سەنىڭ كوزىڭ كورگەن-ءدى. ەڭبەك ىستەپ, تاماق تاپپاعانىمدى دا, قارا جۇمىس ىستەپ اۋرەگە تۇسپەگەنىمدى دە كوزىڭ كورگەن», دەپ تولعايدى.
روماننىڭ ءاۋ باسىندا وبلوموۆتى جاقتىرماعانىڭمەن, وقي-وقي كۇندەلىكتى ادەتىنە كوزىڭ ۇيرەنىپ, كوڭىلىڭ بوسايدى. تەرەزەنىڭ ار جاعىنداعى كۇللى الەمگە پىسقىرىپ تا قارامايتىن يليا ءيليچتىڭ بەيعام ومىرىنە تاڭعالۋدى دا قوياسىڭ. وبلوموۆتىڭ قالاسىندا ءسىز دە تۇرىپ جاتقانداي «ەندى باسقا نە ىستەيدى؟» دەپ سوڭىندا اقتاپ الۋىڭىز دا كادىك. راسىندا, بالا جاسىنان زاحاردىڭ كومەگىنسىز اياق باسپايتىن نەمەسە ءوز پايداسى ءۇشىن تۇك ىستەي الماعان وبلوموۆقا جالقاۋلىق ءۇيىر بولماي قايتسىن.
«ش ۇلىعى مەن باشماعىن كۇتۋشىسى زاحار كيگىزەدى. جاسى ون تورتكە كەلگەن يليۋشانىڭ بار بىلگەنى – كەزەكتەستىرىپ ەكى اياعىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن سوزىپ زاحارعا ۇسىنادى دا جاتادى. كوڭىلىنە قونباي قالسا-اق بولعانى اياعىمەن زاحاردىڭ تۇمسىعىنان تەۋىپ كەپ جىبەرەدى. زاحار اشۋلانىپ ارىز ايتسا, جۇدىرىقتى ول ۇلكەندەردەن جەيدى. كەيىن زاحار يليۋشكانىڭ باسىن قاسيدى, مازاسىن الماۋ ءۇشىن, يليا ءيليچتىڭ قولدارىن ەپتەپ اپارىپ ءوزىنىڭ جەڭىنە تىعىپ, شولاق كۇرتكەسىن كيگىزەدى دە, «پالەن دە پالەن, تۇگەن دە تۇگەن ىستەۋ كەرەك: توسەكتەن تۇرىسىمەن جۋىنۋ كەرەك», – دەپ يليا يليچكە ۇزىن-ىرعالى اقىل ايتادى.
وسىدان كەيىن سىلقىم ءومىر سۇرگەن وبلوموۆتىڭ بۇل توعىشارلىعىنا تۇك كىناسى جوقتاي كورىنەدى. (سەنەسىز بە, وبلوموۆتىڭ جالقاۋلىعىنىڭ تەرەڭدىگى سونشالىق, ونى ءتىپتى «دوستىق تا, ماحاببات تا ۇيقىسىنان وياتىپ, ورنىنان تۇرعىزا الماپتى»). بىزدەگى بۇل اسەر گونچاروۆتىڭ ءومىر سۋرەتتەرىن شەبەر ءھام ءار دەتالدى وبلوموۆشا اسىقپاي, اپتىقپاي, تاپتىشتەپ جەتكىزە العاندىعىنان بولسا كەرەك.
ءاسىلى, دوبروليۋبوۆ وبلوموۆ وبرازى ورىس ادەبيەتىندە ەندى عانا كورىنگەن جاڭا تيپ ەمەستىگىن, ونىڭ مىنەز قىرلارى بۇرىننان بار ەكەنىن ءبىلىپتى. ونەگين, پەچورين, بەلتوۆ, رۋديندەر ۇقساس كەيىپكەرلەر ەمەس پە؟! سىنشى ولاردىڭ ءبارىن «كورگەن» ءھام «تانىعان». بىلگەندىكتەن دە ول وبلوموۆتى تاڭداپ الىپ, تاڭداي قاعارلىق تالداۋ ماقالا جازدى. بۇل تۋرالى ادەبيەتشى تولەگەن توقبەرگەنوۆ بىلاي دەپ وي تۇيگەن: «كورەگەن سىنشى جۇپىنى, «جۋاس» وبلوموۆ بەينەسىنەن «زامانا نىشانىن» تاني قويىپتى. ءسويتىپ, دەموكرات-سىنشىنىڭ تانىمپازدىعى ارقاسىندا «وبلوموۆشىلدىق» دەگەن ۇعىم پايدا بولىپ, ۇلكەن قوعامدىق مانگە يەك ارتىپ جۇرە بەرىپتى. شىنىندا دا «وبلوموۆشىلدىق» بۇكىل قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ءىرىپ-ءشىرۋىنىڭ سۇمدىق سيمۆولىنا اينالىپ ۇلگەرگەن ەكەن. سونىمەن, وسىناۋ جالقاۋ وبلوموۆ ءھام اڭقاۋ وبلوموۆ دوبروليۋبوۆ ەسىمىن اسپانعا شىعارعان ادەبي تيپ بولىپ قالا بەردى».
سويتكەن وبلوموۆتى قالاي تانيمىز؟ اگاراكي, دۇنيەدە ىستەلىپ جاتقان ءىستىڭ بارىنە سەلقوس, سالقىن قاراپ ءھام ونىسىمەن قويماي جويداسىز توعىشار ءبىر زامانداسىڭىزدى كورە قالساڭىز, ول, ءسوز جوق, وبلوموۆشىل. ال ەشكىمنىڭ كوڭىلىن باعىپ, جارامساقتانىپ جاتپايتىن, جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي بايسال دا باتىل قارايتىن مىرزا بولسا, ول دا وبلوموۆكانىڭ تۇرعىنى. ءارى قاراي دوبروليۋبوۆشا ايتساق, «الايدا, بۇل مىرزانىڭ ءومىرى تۇگەلىمەن ولگەن ءومىر. ءوزىنىڭ مەنشىكتى مىنەز-قۇلقىن كورسەتۋ بۇل مىرزادا جوق, ۇنەمى باسقا بىرەۋگە باعىنىپ, سونىڭ ق ۇلى بولادى دا جۇرەدى. بۇل كورىنگەن ايەلدىڭ ق ۇلى, كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ دا ق ۇلى, وزىنە باعىندىرىپ, بيلەپ اكەتەتىن قۋ اياق, سۇمىرايلاردىڭ دا ق ۇلى. ءوزىنىڭ باسىبايلى زاحارىنا دا وبلوموۆ قۇل». وبلوموۆتا جاقسى ءبىر-اق نارسە بار ەكەن: ول باسقالاردىڭ كوزىن ۋقالاپ, الداۋعا تىرىسپايدى: ۇنەمى ءباز باياعى توسەكتە تىكەسىنەن ەش زيانسىز قۇلاپ جاتادى دا قويادى.
قوعامعا قۇل بولعان يليا يليچ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ىقپالىمەن بولسىن, ايتەۋ ءومىر سۇرۋگە تالپىندى: قىزمەت تە ىستەدى, بىراق قاعازداردىڭ نەگە جازىلا بەرەتىنىن ۇعا المادى; سونسوڭ وقىپ ءجۇردى – بىراق عىلىمدى قاي پايداسىنا اسىراتىنىن بىلمەدى; ول توي-تومالاققا دا باردى – بىراق ەلدىڭ نە ءۇشىن قوناققا باراتىنىن اقىرى تۇسىنگەن جوق; ايەلدەرمەن دە كوڭىل قوستى – ودان دا ءمان تاپپادى – اقىرىندا بارىنەن جالىعىپ, ۇزاقتى كۇنگە ديۆاندا جاتاتىن بولدى. سودان تىنىشى ءھام ابىرويلىسى جوق ەكەن. ونى وبلوموۆشىلدىقتان دۇنيەنىڭ ەش قىزىعى, ارمان-تىلەگى الىپ شىقپادى. سايىپ كەلگەندە, وبلوموۆ ديۆان ۇستىنەن باسقا ءومىردى سۇرە المادى.
P.S.: سونىمەن, وبلوموۆتا ايتىلعان قىلىقتىڭ ءبىرتالايى مىنا ءبىزدىڭ قوعامدا دا كەزىگەتىنى راپ-راس. ءوز باسىمىزبەن دانەڭە ويلاپ تابۋعا قاۋقار جوق, ياكي ىقىلاس جوق, زامانداستىڭ ايتقانىنا امسە قوسىلىپ, باس يزەي بەرەمىز. لاجى بولسا, بەيبىت تىرشىلىكتىڭ بەرەكەسىن قاشىرماۋعا بەيىلمىز. بەرەكە دەگەنىڭىز, وبلوموۆشىلىققا سالساق, ءتاتتى تىنىشتىق. ايتەۋ, قۇلاق تىنىش بولسا بولدى. اتتەڭ, مىرزا وبلوموۆ سياقتى ديۆاننان قوزعالماي جاتار ەدىك: ونداي داۋلەت قايدا. ءھام شۇلعاۋ شەشەتىن زاحار دا جوق. ءوزىمىز وبلوموۆ بولماعانىمىزبەن, بويىمىزدى وبلوموۆشىلدىق بيلەپ تۇر. بۇنى قايتتىك؟..
