ادەبيەت • 28 ناۋرىز، 2020

قايتالاناتىن ۋاقىتتا، قايتالانبايتىن ساتتەر-اي  

661 رەتكورسەتىلدى

بۇگىن سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا جاس اقىن مۇقاعالي سەيتقازىنىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرىن ۇسىنىپ وتىرمىز. قاسقادان توبەل تۋعان جاس قالام يەسى كەشەگى ايتىس الامانىندا ء"داريداي" دەگەن اتپەن جۇرتتى جالت قاراتقان اتاقتى ايتىسكەر مۇقاش سەيتقازيننىڭ بالاسى ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. جاس اقىننىڭ جەزقازعان وڭىرىنەن جولداعان جۇرەك حاتتارىن بىرگە وقيىق، ەندەشە.

مۇقاعالي سەيتقازى مۇحانبەتقالي ۇلى – 1994 جىلى قاراعاندى وبلىسى، ۇلىتاۋ اۋدانى، شەڭبەر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى. قاراعاندى قالاسى اكىمىنىڭ «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى; (2011 جىل). وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جۇلدەگەرى. «ۇشقان ۇيام – ۇلىتاۋ» (2015 جىل)، «قارا كىتاپ» (2019 جىل) كىتاپتارىنىڭ اۆتورى.

  ۇلىتاۋ

 

وتكەنىمە كەپىلمىسىڭ، ۇلىتاۋ،

ەرتەڭىمە كوپىرمىسىڭ، ۇلىتاۋ؟

اشىق اسپان استىنداعى قازاقتىڭ،

مۇراجايى سەكىلدىسىڭ، ۇلىتاۋ!

 

الاشقا التىن وردامىسىڭ، ۇلىتاۋ،

ۇلتتىق رۋxتىڭ قورعانىسىڭ، ۇلىتاۋ.

بيىگىنەن ەلىم ۇيىپ تىڭداعان،

ەلباسىنىڭ تولعاۋىسىڭ، ۇلىتاۋ.

 

ۇلتقا جىلى ۇيامىسىڭ، ۇلىتاۋ،

باۋىرىڭا ەل جيامىسىڭ، ۇلىتاۋ.

ولەڭىنە ارقاۋ ەتسە مىڭ اقىن،

كولەمىنە سىيامىسىڭ، ۇلىتاۋ؟!

 

بولمىسىڭمەن باعالاسىڭ، ۇلىتاۋ،

قالىڭ قازاق قالاۋىسىڭ، ۇلىتاۋ.

اللا ءوزى وتىن جاعىپ ۇرلەگەن،

ماڭگىلىك ەل الاۋىسىڭ، ۇلىتاۋ!

 

داڭقىڭمەنەن كوك تىرەدىڭ، ۇلىتاۋ،

ءبىر-ءبىر كۇمبەز تەكتىلەرىڭ، ۇلىتاۋ.

تاۋەلسىز ەل تورىندەگى بار تويدى،

سەنىڭ تويىڭ دەپ بىلەمىن، ۇلىتاۋ!

1

ساتتەر

                        

                                        «...ۋاقىت ءوتىپ بارادى-اۋ، ونى قويشى،

                                          ساتتەر ءوتىپ بارادى، وسى جامان».

                                                               قادىر مىرزا ءالي

                              

    

ساتتەرىم مەنىڭ، ساتتەرىم،

ۇرىنباس جەرگە ۇرىنعان.

وزىمە ايان وتكەنىم،

جىعىلماس جەردە جىعىلعام.

 

جاستىقتىڭ بۋى بۇرقىراپ،

سىڭار عىپ كوڭىل سايكەسىن.

وتكىنشى ساتتەر ۇمىتىلار،

وكىنىشتى ءساتتى قايتەسىڭ؟

 

تاعدىردىڭ سوقسا بورانى،

سىيلاماس شاتتىق ءار كۇنىڭ.

قاس-قاعىم ساتتەر بولادى،

تاستاعىڭ كەلەر بارلىعىن.

 

جالعاندا جۇيرىك وي كەزبە،

قيالداعىعا سەنگەندەي.

جۇلقىنىپ تۇرام كەي كەزدە،

جۇلدىزدى ءساتىم كەلگەندەي.

 

بولمايدى مۇندا كەلىسىم،

بەرەدى جىلدار باعاڭدى.

بارىنەن قىمبات مەن ءۇشىن،

قۋانتقان ساتتەر انامدى.

 

ساعاتتىڭ ءتىلى – دانىشپان،

قويمايدى جوسپار قۇرماسقا.

ءتوزىمدى تالاي تاۋىسقان،

سەزىمنىڭ ءساتى ءبىر باسقا!..

 

بۇل ءومىر بىزگە باقىت پا؟

كوڭىلدە كوپ قوي "اتتەڭ-اي".

قايتالاناتىن ۋاقىتتا،

قايتالانبايتىن ساتتەر-اي!

2

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى

 

جىرمەن عانا جەتكىزەمىن لەبىزدى،

ءومىر مەنى ءالى تالاي سىنايدى.

ولەڭىمە ارقاۋ قىلىپ نەگىزگى،

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى.

 

قاراشا كەپ، قاڭىرادى سولعىن باق،

قايىڭدار دا — ادامدارشا جىلايدى.

ارمانداردىڭ اراسىنان قول بۇلعاپ،

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى.

 

كىم تۇسىنەر كۇزگە اينالعان كۇيىمدى،

ءبىر وي كەلىپ قوزعايدى عوي مىڭ ويدى.

تاعدىرىمنان تارتىپ الىپ سىيىمدى،

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى.

 

ماحابباتتى جۇرمەسەم دە ۇران عىپ،

جۇرەك ءدايىم سەنى عانا سۇرايدى.

سوڭعى ءۇمىتتى تاعىپ الىپ — تۇمار عىپ،

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى.

 

جۇلدىزدار دا جازعانىمدى جاتتاپتى،

وزدەرىنشە ولار دا ولەڭ قۇرايدى.

قيالىما ەرىك بەرىپ ءتاپ-ءتاتتى،

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى.

 

كۇدىگىڭدى جاۋعان قارعا جەڭدىرىپ،

كوڭىلدەگى سەيىلتىپ كوك تۇماندى.

ءبىر باقىتتىڭ كۇتەرىنە سەندىرىپ،

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى.

 

عاشىقتاردىڭ شىرقالادى ءانى ءبىر،

كۇتۋمەنەن وتكىزەرمىن جىل-ايدى.

«سۇيمەيمىن»، — دەپ ايتساڭ-داعى ءبارىبىر،

ماعان سەنى جاقسى كورگەن ۇنايدى.

 3

سەزىم سىرى

 

جاستىق جىرىمدى كىم ۇقتى؟

جانىما داۋا ىزدەيمىن.

كۇدىكتى قويشى، كۇدىكتى،

ءۇمىتتى سەنەن ۇزبەيمىن.

 

وكپەگە قيماي ءوڭىڭدى،

بارلىعىن بىردەن ۇعىنعام.

كوڭىلدى قويشى، كوڭىلدى،

اۋا-رايىنداي قۇبىلعان.

 

سەزدىرمەي مىنا ىزعاردى،

ەرىتشى جۇرەك بار مۇزىن.

قىزداردى قويشى، قىزداردى،

ءوزىڭسىڭ مەنىڭ جالعىزىم.

 

تاعدىرعا كىمدەر قاس قىپتى،

دەگەنىن ءدايىم اسىرار.

جاستىقتى قويشى، جاستىقتى،

جاۋىنداي ەرتەڭ باسىلار.

 

جۇرەگىم  مەنىڭ جارالى،

سەزىمنەن باسقا نە كۇتتى؟

دالانى قويشى، دالانى،

ەرنىڭە كوكتەم كەلىپتى!

4

 قازان ايىنا وكپە...

 

قارعىس اتقىر قازان ايى ءوتتىڭ بە،

دەگەنىڭە جەتپەدىڭ بە، جەتتىڭ بە؟

قاراشانى كۇتىپ جۇرگەن تاعاتسىز،

مەنىڭ اڭعال انامدى الىپ كەتتىڭ بە؟..

 

جالعان مىناۋ شىنىمەنەن بەس كۇن بە،

ءومىر ايتار ءوستىڭ بە، الدە، ءوشتىڭ بە؟

وڭاشادا جىلاپ الام ەرىكسىز،

كوز جاسىمدى كورسەتپەيمىن ەشكىمگە.

 

...كوڭىلسىزدىك قۇستاردىڭ دا قايتقانى،

جىلداعىداي اندەرىن دە ايتپادى.

«جىگىت دەگەن جىلامايدى»، دەگەن ءسوز،

اناسى بار ادامداردىڭ ايتقانى...

 5

  اناعا حات

 

...ءومىر-ءومىر قىزىلدى-جاسىل الەم،

بىردە جابىق، ال بىردە اشىق الەم.

باسىلمايتىن جەرلەردە باسىلىپ قاپ،

تاسىنبايتىن جەرلەردە تاسىعان ەم.

 

انا-جۇرەك، سەزەدى-اۋ ءبارىن-ءبارىن،

ارماندارعا ادىمداپ دامىلدادىم.

ولەڭ جازسام — ءوزىڭدى ساعىنعانىم،

جازباي كەتسەم — تاعدىرعا باعىنعانىم.

 

جىردىڭ تۋى — قۋانام، جەلبىرەسە،

جۇرەكتەردە ءۇمىت-وت ءسوندى نەشە...

...پاتشاداي عىپ وسىرگەن ەركە بالاڭ،

پاتشانىڭ قولىن الىپ كەلدى كەشە!

 

ءجۇرۋشى ەدىڭ ىسىمە الاڭداپ ءار،

(تەنتەك ۇلىڭ وسىلاي ادام بولار.)

جاقسى بولسام - جاقسى ءسوز ماعان كەلەر،

جامان بولسام - جامان ءسوز ساعان بارار.

 

...ەرتەڭ مەنىڭ ۇيلەنۋ تويىم، انا،

ەلدىڭ ۇلى بولۋ عوي، ويىم، انا.

ەكىلەنىپ شىقسام دا قاي بيىككە،

ەسىمدە سەن تۇراسىڭ ءدايىم، انا.

 6

 1 قازان

 

قارالى كۇن —  قازاننىڭ ءبىرى ماعان،
تاعى كىردى تۇسىمە بۇگىن انام.
كوپ بوگەلىپ تۇرمادى، عايىپ بولدى،
كورۋ ءۇشىن كەلگەندەي ۇلىن امان.

كوڭىلسىزدەۋ اتىردىم تاڭدى مىنا،
كۇزدىڭ ءانى — ۇقسايدى جاڭبىرىنا.
ءوز دەگەنىن ءبارىبىر جاسايتۇعىن،
وكپەلەۋدى قويعانمىن تاعدىرىما.

وكپەلەۋدى قويعانمىن تاعدىرىما،
ولەڭدەرىم ەمدەيدى جاندى مىنا.
باۋىرىمداي قارايمىن بىرگە تۋعان،
اناسى جوق ادامنىڭ بارلىعىنا.

قولدان كەلەر، قول جايۋ ارۋاققا،
دۇعامىزدان جاقسىلىق دارىماق پا؟..
"قارا كىتاپ" شىعاردىق بيىل جازدا،
قارا ق ۇلىپ تۇر قارا شاڭىراقتا.

ەلەڭدەيسىڭ ءبىز جاققا ەسىل انا،
ەركە كۇندى جۇرەمىن ەسىمە الا...
سەن ومىردەن كەتكەن سوڭ امالسىزدان،
ءبىز اۋىلدان كەتكەنبىز كوشىپ، انا...
كەشىر، انا!

7

كوكتەممەن سالەمدەسۋ

 

كوكتەم، كوكتەم، گۇل-كوكتەم امانبىسىڭ؟!

قانداي xابار ايتادى ماعان قۇسىڭ؟.

اق جاڭبىرىڭ ۇقسايدى كوز جاسىما

مەنى قاتتى ساعىنعان انامبىسىڭ؟.

 

كوكتەم، كوكتەم، نۇر-كوكتەم قالىڭ-قالاي؟

جەتكىزەمىن جاستىقتىڭ ءانىڭ قالاي؟!

ءتانىم ءتاتتى كەشىڭدى اڭساپ ءجۇر عوي،

جانىم جۇپار ءيىسىڭدى ساعىنعانى-اي!

 

كوكتەم، كوكتەم، جىر-كوكتەم اسىقپاعان،

كۇتكەن سايىن كەشىگىپ، قاشىقتاعان.

اقىنداردىڭ ءبارى دە عاشىق ساعان،

ادامداردىڭ بارلىعى اسىق ساعان.

 

كوكتەم، كوكتەم، ال، كوكتەم تورلەت دەيمىن،

اۋەنىڭمەن ادەمى تەربەت دەيمىن.

سەن كەلمەسەڭ، مەن ساعان بارا المايمىن،

سەن كەتپەسەڭ، جانىڭنان مەن كەتپەيمىن.

 

كوكتەم، كوكتەم، بۇل كوكتەم-باسقا كوكتەم،

باسقا كوكتەم ەكەنىڭ، راس پا كوكتەم؟!

مەنىڭ تاعدىر دەيتۇعىن داپتەرىمنىڭ،

ءوزىڭ جاڭا بەتتەرىن باستا كوكتەم!..

 8

 ولەڭ-عۇمىر

 

ولەڭ-كەۋدە مازالايدى جانىمدى،

ولەڭ-جۇرەك وتكەن كۇندى ساعىندى.

ولەڭ-دالا شاقىرادى الىستان،

ولەڭ-ءومىر تابا الماي ءجۇر بابىمدى.

 

ولەڭ-تاعدىر وكپەلەيدى نەسىنە،

ولەڭ-جاستىق كەلدىڭ ماعان كەشىگە.

ولەڭ-كوكتەم كەڭگىر كولدىڭ كەلبەتى،

ولەڭ-ۋاقىت ەرتەڭدى سال ەسىمە.

 

ولەڭ-قۇستار اشار كوڭىل سارايىن،

ولەڭ-ءۇمىت جازار جىردىڭ تالايىن.

ولەڭ-سەزىم وكىنىشتىڭ ايناسى،

ولەڭ-دۇنيە وتىرىكشى اعايىن.

 

ولەڭ-عۇمىر بۇيىرشى تەك باعىما،

ولەڭ-ءدۇبىر توپقا ءتۇسىر تاعى دا.

ولەڭ-الەم مويىندايدى مەنى ءالى،

ولەڭ-ارۋ قارايلاپ ءجۇر جولىما!

11

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار