ساپالى, ۇزاققا كيىس بەرەتىن اياق كيىم ءىرى قارا مەن ۇساق مال تەرىسىنەن تىگىلەدى. ال ەلىمىزدە جىل سايىن 3 ميلليونعا جۋىق ءىرى قارا سويىلادى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, ءار سيىردىڭ تەرىسىنەن 15 جۇپ ەتىك تىگۋگە بولادى. ەندەشە اياق كيىم ءوندىرىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك مول. زاۋىتتار تەرىنىڭ جارتىسىنان بىلعارى وندىرسە, ەكىنشى بولىگىمەن ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردى رەتتەي وتىرىپ, جارتىلاي فابريكات تۇرىندە ەكسپورتتايدى. بىراق, ءبىزدىڭ كاسىپورىندار وعان قاۋقارسىز.
كەزىندە ەلىمىزدەگى تەرى زاۋىتتارى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كومەگىمەن قايتا جاڭارىپ, جاڭا يمپورتتىق جابدىقتار ساتىپ العان-دى. ايتكەنمەن بۇل جوبا تولىق ىسكە اسپادى. ورتا جولدان توقتاپ, بۇل سالانىڭ تىنىسى تىپتەن تارىلا باستادى. ايتالىق, ارقالىق بىلعارى زاۋىتى مەن سەمەي تەرى-بىلعارى كومبيناتى. سەمەيدەگى كومبينات تەرى شيكىزاتىن وڭدەۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي ۇلگىدەگى يتاليالىق قوندىرعىلار ورناتتى. الايدا, زاۋىتتى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭىندە قازاقستان دامۋ بانكى جوبانى قارجىلاندىرۋدى كەشىكتىرىپ, كەپىلگە قويىلعان م ۇلىكتى كوبەيتۋدى تالاپ ەتتى. كاسىپورىن بانك تالابىن ورىنداعاننان كەيىن دە قارجىلاندىرۋ ءىسى سوڭىنا دەيىن جەتپەدى. وسىنداي جاعداي ارقالىق بىلعارى زاۋىتىنىڭ دا باسىنان ءوتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تورعاي ولكەسىنە جاساعان ساپارلارىنىڭ بىرىندە جەڭىل ونەركاسىپتى وركەندەتۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, اياق كيىم سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن تەرى ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. بىراق بۇل مىندەت ورىندالمادى, فابريكالار توقتاپ تۇر. قانشاما مامان جۇمىسسىز قالدى. بىلتىر شىعىس قازاقستان وبلىستىق مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتى سەمەي تەرى-بىلعارى كومبيناتىن بانكروت دەپ جاريالادى. بۇل كومبيناتتىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگىن ءبىلۋ قيىن, ءتىپتى كاسىپورىن جاعدايىمەن تانىسپاق بولعان ءبىر توپ پارلامەنت دەپۋتاتتارىن زاۋىت باسشىلارى ىشكە كىرگىزبەي قويدى.
ءبىر بەلگىلىسى, كەزىندە بۇل كومبيناتتىڭ ءونىمى اقش, گەرمانيا, يتاليا, قىتاي, ءۇندىستان سياقتى ءىرى ەلدەرگە تاسىمالداندى. اياق كيىم جانە تىگىن فابريكاسى قورعانىس مينيسترلىگى, «قازاقستان تەمىر جولى», «قازمۇنايگاز»-دىڭ ءىرى قۇرىلىمدارىنىڭ بارلىق بولىمشەلەرىن قىسقى كيىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى.
جالپى, سەمەي تەرى-بىلعارى كومبيناتىنىڭ جۇمىسى جۇرمەي, ەلىمىزدەگى تەرى جانە اياق كيىم ونەركاسىبىنىڭ العا باسۋى قيىن. ويتكەنى بۇل – ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى زاماناۋي زاۋىت. كومبيناتتىڭ بۇگىنگى احۋالىنا قازاقستاندىق 9 اياق كيىم فابريكانىڭ جەتەكشىلەرى دە الاڭداپ, مەملەكەت باسشىسىنا ءوتىنىش حات جولداعان.
جاقىندا پارلامەنت وتىرىسىندا «قازاقستان تەرى جانە تەرى وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعى» ۇيىمىنىڭ توراعاسى بەيبىت راحىمعاليەۆ تا وسى ەكى كاسىپورىننىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
– بۇل قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ ءبىر جولى – تەرى وڭدەۋدى سۋبسيديالاۋ. سوندا عانا تەرى قۇنى ارتادى. سوندىقتان ساپاسى جوعارى تەرى سۇرىپتارىن سۋبسيديالاۋدى ۇسىنامىز. بۇل ءبىر جاعىنان مال سوياتىن ورىندارىن كوبەيتىپ, دايىن ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىنتالاندىرادى. مەملەكەت ساپالى ونىمنەن تۇسەتىن سالىق ارقىلى سۋبسيديالاۋعا جۇمساعان قارجىنى قايتارىپ الادى. بۇل سونداي-اق ۇساق مالدىڭ تەرىسىنە دە قاتىستى. كوپ جاعدايدا تەرىنى ساتىپ الۋدا ونىڭ ساپاسى تالاپ ەتىلمەيدى. بىزدەگى قويدىڭ تەرىسى كونتينەنتالدى كليماتقا بايلانىستى جۇقا ءارى مىقتى. ياعني, الەمدىك نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. دەسە دە, اياق كيىم فابريكالارى ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – وتاندىق شيكىزاتتىڭ بولماۋى, – دەيدى ب. راحىمعاليەۆ.
زاڭناماعا سايكەس, تەندەردى جەڭىپ العان كومپانيا مەملەكەت تاپسىرىسى بويىنشا وتاندىق بىلعارىدان اياق كيىپ تىگۋگە مىندەتتى. بۇل مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا جاسالادى. ەگەر بىلعارى وندىرىسىندە بەلگىلى ءبىر حيميالىق زاتتار قولدانىلسا, اسكەرىمىزگە قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى قورعانىس مينيسترلىگى اياق كيىم فابريكالارىنا تاپسىرىس بەرگەندە 75-90 پايىزعا دەيىن الدىن الا تولەم جاساپ تاستايدى.
«قازاقستان تەرى جانە تەرى وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعى» ۇيىمى توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق قامتۋ تۋرالى زاڭنىڭ تالاپتارىن قاتاڭداتۋ قاجەت.
– بۇل باستامانى «سامۇرىق-قازىنا», «قازمۇنايگاز», «KEGOC» بولىمشەلەرى قۇپتاسا ءتىپتى كەرەمەت. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا الدىن الا تولەم جاساۋدى كوبەيتۋ كەرەك. سول كەزدە كاسىپورىندار قارىز الۋعا ءماجبۇر بولمايدى. وسى شارالاردىڭ بارلىعى بىلعارى زاۋىتتارىن قايتا جاندانۋىنا جانە مىڭداعان ادامداردىڭ جۇمىسقا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە كەز كەلگەن بىلعارى زاۋىتىنىڭ اينالاسىندا جەكە اياق كيىم تىگۋمەن اينالىساتىن قوسىمشا كومپانيالار, تىگىن تسەحتارى, بىلعارى بۇيىمدار جاسايتىن ورىندار اشىلاتىنى ءسوزسىز, – دەيدى ب. راحىمعاليەۆ.
