بيزنەس • 27 ناۋرىز، 2020

مۇمكىندىكتى كىم قالاي پايدالانادى؟

363 رەتكورسەتىلدى

ەۋروپادان، ەاەو ەلدەرىنەن كەلەتىن  بىرقاتار ازىق-ت ۇلىك يمپورتى شەكتەلدى. اپتا باسىنان بەرى جان-جاعىمىز، رەسەي، وزبەكستان، قىرعىزستاننىڭ شەندىلەرى شەكتەۋ سالىنعان يمپورتتى ەندى نەمەن الماستىراتىنىن قايتا-قايتا ايتىپ، قاراشاسىنا وي سالىپ، ارزان نەسيەمەن دەمەپ جاتىر.

ازىرگە يمپورتتان كەلگەن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى سەزىلە قويعان جوق. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى ەلدە جارتى جىلعا دەيىن جەتەتىن ازىق-ت ۇلىك قورى جەتەتىنىن ايتىپ جاتىر. ساراپشىلار «توتەنشە جاعداي مەرزىمى بىرازعا سوزىلسا قايتەمىز؟» دەگەن ماسەلەنى «ب» جوسپارىنا قوسۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر.  

بىراق قارجىگەر ەرلان يبراگيمنىڭ پايىمداۋىنشا، كورشىمىز رەسەيدىڭ جاعدايى بىزگە قاراعاندا كوش ىلگەرى. ەكونوميكاسى قۋاتتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ازىق-ت ۇلىگىنىڭ تەك 30 پايىزىن عانا سىرتتان الىپ كەلدى.

- جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ قالۋ كەرەك، بىراق رەسەي نارىعىندا كوپ وزگەرىس بولا قويماس. قازىرگى زاماندا سىرتتان كەلەتىن زاتتىڭ ءبارىن بىردەي اۋىستىرا المايسىڭ، توماعا-تۇيىق، جۇرتتان وقشاۋ ەكونوميكانى دا قۇرا المايسىڭ. قازىر ءبارى ءبىر-بىرىمەن بايلانىسقان زامان. ءبىر ەلدەردىڭ الدىنان جابىلعان ەسىك ەكىنشى ءبىر ەلدەردىڭ الدىنان مۇمكىندىك بولىپ اشىلادى. مىسالى، قازاقستان ونىمدەرىن سىرتقا شىعارۋعا، اسىرەسە شەكارا بويىنداعى ايماقتارعا ساتۋعا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. بىراق ابايلاۋ كەرەك. وزبەكتەر رەسەيگە جىبەرەتىن جەمىس-كوكونىس كولەمىن ارتتىرۋعا دايىن ەكەندەرىن مالىمدەپ تە قويدى. قىسقاسى، ەشكىم مۇمكىندىكتەن ايرىلعىسى كەلمەيدى. بىراق قانشا دەگەنمەن مۇنىڭ ءبارى ەۋروپا وداعى، اقش، جاپونيا، اۆستراليا، كانادادان كەلەتىن ونىمدەردى الماستىرا المايدى، - دەيدى ە. يبراگيم.

سونداي-اق، ەرلان يبراگيم قازاقستانداعى قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى تۋرالى ۇسىنىستىڭ ەندى كادەگە اسار كەزىن ايتادى. كەشەلى بەرى ۇكىمەت تاراپىنان قاراپايىم ماسكانى تىگۋ نەمەسە وتكىزۋ ءۇشىن ەشكانداي ليتسەنششيانىڭ قاجەتى جوقتىعىن. وسى ۇسىنىستى ارى قاراي جەتىلدىرۋدىڭ كەزى كەلگەنىن ايتادى.

- توتەنشە جاعداي باستالعالى ەل-ەلدە ماسكا تىگىپ جاتقاندار جايلى ءجيى ەستيمىن. بىراق ءدارىحانالاردا ماسكا جوق. «ولار قايدا كەتتى؟» دەگەن ساۋال ۇكىمەتتى ويلاندىرۋى ءتيىس. سەبەبى حالىز ۇكىمەتتىڭ ۇسىنىسىنا سەنبەيدى، سالىق سالىپ، از عانا تابىسىمىزدى بولشەكتەپ الامىز با دەپ قورقادى. سول سەبەپتى كوپشىلىك اراسىندا «مۇمكىندىكتى پايدالانىڭدار، تىرلىكتەرىڭدى تۇزەپ الىڭدار» دەگەن تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى، بۇل ۇسىنىس جۋرناليستەر ارقىلى كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى كەرەك. مۇمكىن بۇگىن ماسكا تىگىپ، جاعدايىن تۇزەپ العاندار ەرتەڭ ءۇي كيىمدەرىن تىگۋگە، سونان سوڭ ءسان كيىمدەرىن دايىنداۋعا كوشەدى. حالىقتىڭ مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك، - دەيدى ەرلان يبراگيم.

ال ەكونوميست سانجار اقتىلەۋ  ەل ىشىندە «اقش حالىققا اقشا تاراتىپ جاتىر» دەپ ۇلتتىق قورعا قاراپ ەلەڭدەي باستاعانداردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىن، بۇل قاۋىپتىڭ باسى ەكەنىن ايتادى. مۇنداي كەزدە، بەينەلەپ ايتقاندا حالىققا بالىق ەمەس، سونى ۇستاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قارماق كەرەك.

- مەملەكەت، مۇمكىندىك بولسا 300 مىڭ -500 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالىسىنداعى شاعىن نەسيەلەر بەرۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. بۇل قارجى تىگىن ماشيناسىن ساتىپ الۋعا، تىرلىگىن باستاپ كەتۋگە كەتەدى. العاشقى جىلى سالىقتان بوساتىلسا، ارعى تىرلىكتى حالىقتىڭ ءوزى-اق يكەمدەپ الىپ كەتەدى، - دەيدى سانجار اقتىلەۋ.

سانجار اقتىلەۋ ايتۋىنشا، اۋەلى قازاقستانعا كەلەتىن يمپورتتى اۋىستىرۋ جايىن ويلاستىرعان ءجون. ءبىز ازىق-ت ۇلىكتىڭ كوبىن رەسەيدەن اكەلەمىز. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن سۋپەرماركەتىنە بارساڭىز جەتكىلىكتى. المانى قايتا تۇلەتىپ، ساتۋعا بولادى، بىراق ونى ءوزىمىز دە سىرتتان اكەلەمىز. قىسقاسى، كوپ «بىراق» بولماعاندا، ءبىراز نارسەنى ىستەۋگە بولار ەدى. ستاتيستيكا اگەنتتىگى دەرەكتەرى بويىنشا، سوڭعى جىلدارى ازىق-ت ۇلىك يمپورتى كولەمىن ۇلعايتقان قازاقستانعا 2019  جىلى سىرتتان 4 ميللياردتاي دوللاردىڭ ءونىمى اكەلىنگەن.

- جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر الماعا دەگەن ىشكى سۇرانىستىڭ تەك 50 پايىزىن، ىرىمشىككە سۇرانىستىڭ 46 پايىزىن، ال قۇس ەتىنە سۇرانىستىڭ 36 پايىزىن عانا ورىنداي الادى. مىسالى، قازىر الماتىدا جەرگىلىكتى المادان گورى پولشا نەمەسە قىتايدان اكەلىنگەن الما كوپ. سوندىقتان بىزگە ەڭ اۋەلى اگروساياساتتى قايتا قاراعان ءجون، – دەيدى سانجار اقتىلەۋ.

بۇل پىكىردى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى دا قولدايدى. ەكونوميست-عالىم اتامۇرات شامەنوۆ بۇل رەتتە مىناداي ۇسىنىس ايتادى.

ا) ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ حالىقتىڭ تاماق ونىمدەرىنىڭ ون ءتۇرىنىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىمەن باعالانادى. وعان نان جانە جارما ونىمدەرى، ەت جانە ەت ونىمدەرى، بالىق جانە تەڭىز ونىمدەرى، ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى، جۇمىرتقا، ماي جانە مال مايى، جەمىستەر، كوكونىستەر، كارتوپ، قانت جانە كونديتەرلىك ونىمدەر جاتادى. بولاشاقتا ەڭ باستى سانالاتىن وسى ونىمدەردى ءوزىمىز شىعارۋعا بارىنشا ىنتا تانىتۋىمىز كەرەك.
ءا) وندىرىستىك فورمۋلا «شيكىزات-تاۋار». ول ءۇشىن اۋىل جانە اۋدان كولەمىندە شاعىن كلاستەر جاساقتالۋى ءتيىس. ولار جەرگىلىكتى جەرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىنان ءتيىمدى وندىرۋگە جۇمىلۋى ءتيىس. زاڭدىق ۇيىمداستىرۋ تۇرلەرى ازاماتتىق كودەكسكە سايكەس اسسوتسياتسيا، وندىرىستىك كووپەراتيۆ، جشس ت.ب. بولۋى مۇمكىن.
ب) شاعىن كلاستەرلەر (ميكروكلاستەرلەر) ارقىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋ، قارجىلاندىرۋ جانە نەسيەلەندىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى شاعىن وندىرىستەر مەن سەرۆيستىك قىزمەتتەردىڭ بىرىگۋىنە جول اشادى.
ۆ) جاڭا اگرارلىق ساياساتتى ورىنداۋدى ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان اكىمدەرىنە جۇكتەۋ قاجەت. بارلىق رەفورمانى سولاردىڭ دەڭگەيىندە باستاۋ كەرەك. اكىمدەر جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى بىلەدى، ادام رەسۋرستارىن پايدالانۋ جولىن تابادى.
گ) قازاقستاننىڭ جاڭا اگرارلىق ساياساتى، تاعام وندىرىسىنە دەگەن بەتبۇرىس، كەلەشەكتە شىنايى تۇردە تاماق يندۋسترياسىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان حالىقتى اش قۇرساق ەتپەۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق ازىق-ت ۇلىك شىعارۋ ماسەلەسى وزەكتى بولۋى ءتيىس.

قىتايدا «داعدارىس مۇمكىندىككە جول اشادى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. قازىر اسىق ويناعاندار مەن دوپ قۋالاعانداردىڭ ەمەس، مال باعىپ، بورداقىلاۋمەن اينالىساتىنداردىڭ كۇنى تۋىپ تۇر.

ەندەشە، كوككە قاراپ، «بۇيىرعان اقشا تەرەزەنىڭ تەسىگىنەن كەلەدى» دەيتىن كۇن ءوتتى. جاعدايدى تۇزەپ الۋدى اركىم ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىنەن ىزدەۋ كەرەك. حالىقتىڭ جاعدايى تۇزەلسە، مەملەكەتتىڭ كوشى العا جىلجيدى.

ءدال قازىر ۇكىمەت حالىققا «ىستەگەنىڭ بىزگە جاقسى، ۇيرەنگەنىڭ وزىڭە جاقسى» دەگەن ىڭعاي تانىتىپ تۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار