الەم • 27 ناۋرىز، 2020

بايولكەلىكتەردىڭ مايدانعا كومەگى

483 رەتكورسەتىلدى

ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان ساتتە موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كىشى قۇرىلتايى كەزەكتەن تىس سەسسياسىن شاقىرىپ، فاشيستەرمەن شايقاسىپ جاتقان قىزىل ارمياعا  قارجىلاي ءھام م ۇلىكتىك كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، حالىق اراسىندا «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا كومەك» اكتسياسىن باستايدى. وعان مالشى اراتتار قولىنداعى جىلقىسىن، ساندىعىنداعى التىن-كۇمىسىن، قوي تەرىسىنەن جاسالعان جىلى توندارىن، ەت-ماي، قۇرت-ىرىمشىك، ءسۇت ونىمدەرىن ۇسىنادى.

العاشقى كومەكتى 1941 جىلدىڭ قاراشا ايىندا جولدايدى. بۇل جولى 15 مىڭ تەرى تون، 3 مىڭ بۋما ازىق-ت ۇلىك، بارلىعى 1،8 ملن سومنىڭ دۇنيەسىن جونەلتەدى. كەلەسى كومەك 1942 جىلدىڭ سوڭىن الا مايدانعا 4 سوستاۆقا بولىنگەن 236 ۆاگونعا ءار قايسىسى 30 مىڭ دانانى قۇرايتىن: تەرى تون، جىلى پيما، جەڭسىز ءجۇن بەشپەت، ونىڭ سىرتىندا 600 توننا ازىق-ت ۇلىك، 27 مىڭ كيىك ەتى، 2،5 ميلليون توگروگ، 100 مىڭ امەريكان دوللارى، 300 كيلو التىن جونەلتىلدى.

جوعارىداعى قارجى كومەك «ۆنەشتورگبانك» ەسەپ-شوتىنا اۋدارىلىپ، ول قولما-قول تانك شىعاراتىن زاۋىتتارعا جىبەرىلدى. وعان  53 تانك جاسالادى. ونىڭ 32-ءسى – «ت-34» ماركالى جاڭا تانكتەر. ناتيجەسىندە «رەۆوليۋتسيالىق موڭعوليا» اتتى تانك كولونناسى پايدا بولادى.

1943 جىلى تاعى دا قاراپايىم اراتتار (حالىقتار) تاپقان-تايانعانىن جيناپ-تەرىپ، 2 ملن سومعا «موڭعول ارات» اتتى ۇشاقتار ەسكادريلياسىن جاساقتايدى. ۇشاقتاردى سمولەنسك وبلىسىنداعى «ۆيازوۆايا» ستانساسىندا ورنالاسقان 322-ءشى جويعىشتار ديۆيزياسىنىڭ 2-ءشى گۆارديالىق پولكىنا تابىس ەتەدى. وسى موڭعول اقشاسىنان جاسالعان ۇشاقتارعا وتىرعان كەڭەستىك ۇشقىشتار اراسىنان – ن.پۋشكين، ا.ي.مايوروۆ، م.ە.ريابتسەۆ سەكىلدى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى شىققان ەكەن.

قىسقاسى، 1941-1945سوعىس جىلدارى موڭعوليا حالقى كەڭەستىك قىزىل ارمياعا 53.5 ملن سوم اقشا، 300 كيلو جۋىق التىن، 6 دۇركىن 11 ەشەلون ازىق-ت ۇلىك، جىلى كيىم-كەشەك، 498 مىڭ جىلقى، 500 مىڭ توننا ەت، توڭ مايمەن كومەكتەسكەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر بار.

مۇنداي جالپى حالىقتىق ناۋقاننان باي-ولكەنىڭ قازاقتارى قالاي تىس قالسىن؟! ولار دا ەل قاتارلى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جيناپ تاپسىرعان. ايماقتىق ارحيۆ قورىندا ساقتالعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا، 1941-1942 جىلدارى ايماق حالقى 702 899 سومنىڭ دۇنيەسىن جيناپ، مايدان دالاسىنا 4791 ك ۇلىك جىبەرگەن. 1943 جىلى 376 370 سومدى اقشالاي تابىستاپ، وعان قوسىپ 2629 جىلقى بەرگەن. 1944 جىلى 103 768 سوم جيناپ، تاعى دا 791 ات دايىنداعان. 1945 جىلدىڭ باسىندا 1071 ات بەرگەن ەكەن (ايماقتىق ارحيۆ قورى، ف-4، حد-3).

وسىلاردىڭ ىشىندە ويعىر سۇمىنىنىڭ حالقى يلياس ورالباي ۇلى 1 كيىز ءۇي، 60 ات، پۇشاتاي ورالباي ۇلى 240 ات، د.قوپاتاي 113 ات سىيعا تارتقان. سول كەزدەگى احۋالدى باستان كەشكەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ەت، ءجۇن، تەرى، ماي سالىعى قاتاڭ تۇردە جينالىپ، تاپسىرىلىپ وتىرعان. حالىقتان وسىلاي جينالعان اقشا، ازىق-ت ۇلىك، كيىم-كەشەكتى ۇكىمەتتىك ارنايى كوميسسيا، جاۋاپتى ادامدار مايداندا شايقاسىپ جاتقان اسكەري بولىمدەرگە جەتكىزىپ بەرىپ، ولارعا ماتەريالدىق جانە رۋحاني جاعىنان كومەكتەسىپ وتىرعان. ماسەلەن، 1943 جىلى قاراشادا ايماق اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندەگى قاشقىنباي مالىك ۇلى كومەك جەتكىزۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان. ول دەلەگاتسيانى مارشال ح.چويبالسان باسقارىپ بارعان. ولار كالينين مايدانىنىڭ شەبىنە «بايان-ولگي» اتتى تانك كولونناسى مەن ازىق-ت ۇلىك، كيىم-كەشەك جەتكىزىپ بەرگەن ەكەن

قاشەكەڭ وسى ساپارى جايىندا 1985 جىلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا ء«ومىر ورنەكتەرى» دەيتىن كولەمدى ەستەلىك جازىپ قالدىرىپتى. وسى ەستەلىكتەن ءۇزىندى كەلتىرسەك: «…1942 جىلدىڭ كۇزىندە مەنى ۇلان-باتىرعا شاقىردى. قىزىل ارمياعا كومەك اپاراتىن توپتىڭ قۇرامىنا ەنگىزىپتى. دەلەگاتسيانى مارشال ح. چويبالسىن باستاپ ءجۇردى. «توڭكەرىسشىل مونعوليا» اتتى تانك كولونناسىنا سىيعا تارتۋ ءۇشىن 1942 جىلى قاراشا ايىندا جولعا شىقتىق. 1943 جىلى 12 قاڭتار كۇنى ماسكەۋ ماڭىنداعى نارو-فومينسكي دەيتىن شاعىن قالاشىقتا مونعول جۇرتىنىڭ قاراجاتىنا جاسالعان 53 تانكتى پولكوۆنيك م.ت.لەونوۆ باسقارعان 112-ءشى قىزىل تۋلى تانك بريگاداسىنا تاپسىرۋ ءراسىمى ءوتتى. مەن قابىرعاسىنا «بايان-ۋلگەي» دەگەن ۇلكەن جازۋى بار تانكتى ەكيپاج كومانديرى رەزكوۆقا تاپسىردىم. ول مەنى تانككە وتىرعىزىپ، ارى-بەرى الىپ ءجۇردى. باي-ولكەلىكتەر جيناپ بەرگەن ازىق-ت ۇلىك، كيىم-كەشەكتى سولداتتارعا ۇلەستىرىپ بەردىم. جيىن سوڭىندا بريگادا كومانديرى: – ءبىز بۇل تانكىلەرمەن بەرليننىڭ كوشەسىن تاپتايمىز، – دەدى» (سۋرەتتە).

جوعارىداعى 112-ءشى تانك بريگاداسى تۋرالى مونعول باسپاسوزىندە كوپ جازىلىپتى. مونعول ەلى سىيلاعان 53 تانكتىڭ ون شاقتىسى 5375 شاقىرىم جول ءجۇرىپ، بەرلينگە بارعان. ءبىر تاڭعالارلىق جاعداي، «بايان-ۋلگەي» اتتى تانك تە  امان-ەسەن بەرلينگە تۇمسىق تىرەپ توقتاپتى. وسى تانك بريگاداسىنان سوعىس جىلدارى 16 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىعىپتى. سوعىستان كەيىن بريگاداعا سۇحە-باتور ەسىمى بەرىلىپتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

بەنزين باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

14 وتباسىعا قول ۇشىن سوزدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار