سەنىمسىزدىك سيندرومى
قارجى سەكتورىنداعى قازىرگى جاعداي شەگىنەتىن جول جوقتىعىن, اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىكتەرىن بۇگىن قولدانباسا, ەرتەڭ كەش قالارىن اڭعارتتى. سەبەبى رەسەي باسىلىمدارى ورتالىق بانكتەرىنىڭ «cryptocurrencies» تەستىلەۋدى جانە تسيفرلى ءرۋبلدى شىعارۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەي باستاعانىن حابارلاپ جاتىر.
ءبىزدىڭ ەل دە بۇل باعىتتا قارا جاياۋ ەمەس. قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىنىڭ ءوز جەتىستىكتەرى بار. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەلدەگى ەڭ تانىمال fintech باعىتتار – ەلەكتروندى تولەمدەر, اۋدارىمدار, ۆاليۋتانى كونۆەرتاتسيالاۋ جانە ونلاين-ساقتاندىرۋ سەگمەنتتەرى IT-مەن ينتەگراتسيالانۋعا نيەتتەنە باستادى. «قازاقستان نارىعىندا ينتەرنەتتىك جانە قارجىلىق تەحنولوگيا ستراتەگياسىنىڭ وپەراتورىنا اينالعان ويىنشىلار بار. ەكىنشى جاعىنان, ونلاين-قۇرالدار بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ كلاسسيكالىق تاسىلدەرىنە قوسىمشا رەتىندە ءداستۇرلى تاسىلمەن قاتار جۇرە بەرەدى. مۇنى ساياسي تىلمەن بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ دەيدى. قازىر ەكى باعىتتىڭ قايسىسىنىڭ جوعالاتىنىن نەمەسە قايسىسىنىڭ جەڭىپ شىعاتىنىن ايتا المايسىز», دەيدى قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ قارجىلىق تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى كونستانتين پاك.
بۇگىنگى تاڭدا تسيفرلى تەحنولوگيا بارلىق بانكتىك قىزمەتتەردى ونلاين-رەجىمدە جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ساراپشىلار بۇل فاكتوردىڭ قارجى ۇيىمدارىنىڭ رەسۋرستارىن ۇنەمدەگەنىن ايتادى. بىراق ازاماتتاردىڭ كونسەرۆاتيۆتى كوزقاراستان ارىلا الماۋى بانك سەكتورىنىڭ تەحنولوگيامەن ينتەگراتسيالانۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ ءجۇر.
وتكەن اپتانىڭ سوڭعى جۇمىس كۇنىندە بانك جانە ساقتاندىرۋ سەگمەنتى وكىلدەرىمەن ونلاين-جۇيە بويىنشا وتكەن كەزدەسۋ كەزىندە «حوۋم كرەديت بانكى» وكىلدەرى قازاقستاندىقتاردىڭ 70%-ى سمارتفون ۇستاسا دا, بانكتەردىڭ كەڭسەسىنە باراتىنىن ايتتى. دەمەك, تەحنولوگيالىق جابدىقتالۋ تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, IT-مەن ينتەگراتسيالانۋعا دايىنبىز. بىراق تاعى دا سەنىمسىزدىك سيندرومى كەدەرگى كەلتىرەدى. «سمارتفونمەن جاسالعان وپەراتسيالار ءتيىستى جەرگە جەتپەيدى, سول سەبەپتى بانك فيليالىنا بارىپ, قولمەن تاپسىرعانىم دۇرىس» دەپ ويلايتىنداردىڭ قاتارى ءالى دە كوپ.
تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ دامۋى مەن ەنۋىندەگى لوكوموتيۆتەردىڭ ءبىرى – بيومەتريا. شەتەلدەردە ول 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قولدانىلا باستاعان. «قازىر ۇلتتىق بانك تاراپىنان قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كليەنتتەرىنە بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ مەحانيزمى ارقىلى قارجىلىق قىزمەت الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جۇيەنىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋ ءۇشىن 20 شاقتى بانكتە سىناقتان وتكەن پلاتفورما جاسالدى», دەيدى قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى. قاۋىمداستىق ءباسپاسوز قىزمەتىنە حابارلاسىپ, «حوۋم كرەديت» جانە «حالىق بانك» جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلى ونىمدەردى سىناقتان وتكىزەتىنىن بىلدىك.
قالاي بولعاندا دا, ەلدەگى بارلىق بانك تسيفرلى جۇيەلەردى ەنگىزىپ جاتىر. ءبىر جەردە قىزمەتتەردىڭ ەنۋى تەرەڭ, ال كەيبىر قارجى ينستيتۋتتارى ءالى دە ودان قارجى ۇنەمدەيدى, شىعىندارىن ۇلعايتىپ نەمەسە كەمىتىپ كورسەتۋگە تىرىسادى. ۆتب وكىلدەرى وسى جيىندا شىعىنداردى جاسىرمايتىنىن, مۇنىڭ پايداسىنان زيانىنىڭ كوپتىگىن اشىپ ايتتى. 2018 جانە 2019 جىلدارى وسى بانكتە جىلدىق بيۋدجەتتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى IT-گە ءبولىنىپ, اقشانىڭ كوپ بولىگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالعان ەكەن. ء«بىزدىڭ نەسيەلىك قىزمەتتى اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسى نەسيە الۋعا وتىنىمدەر اعىمىن 4 ەسەگە ۇلعايتتى, نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ مەرزىمى 3 ەسەگە قىسقاردى. ناتيجەسىندە بانكتىڭ بولشەك ساۋداداعى نەسيە پورتفەلى 17%-عا ءوستى», دەيدى ۆتب-نىڭ باسقارما توراعاسى دميتري زابەللو.
كەز كەلگەن تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان كەزدە ۆتب ونى ءۇش نەگىزگى كريتەري بويىنشا باعالايدى. ول – قىزمەت قاۋىپسىزدىگى, فۋنكتسيونالدىلىق جانە قارجىلىق تۇراقتىلىق. ء«بىز مۇلدەم جاڭا تەحنولوگيالار نارىعىن ۇسىنبايمىز. تەك قانا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك قالقانىن قۇرۋعا, كليەنتتەرىمىزدىڭ جەكە دەرەگىن قورعاۋعا جانە بيزنەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبالارعا ارتىقشىلىق بەرەمىز», دەيدى د.زابەللو.
«حوۋم كرەديت بانكى» وكىلدەرى بولسا ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سمارتفونداعى قوسىمشانىڭ كومەگىمەن نەسيەنى وڭدەۋ جانە وتەۋ ءۇشىن تولىققاندى وزىنە ءوزى قىزمەت كورسەتۋدى جەتىلدىرىپ جاتقانىن ايتتى. بۇل جۇيە بويىنشا ونلاين- رەجىمدە دەپوزيت اشۋعا, كەز كەلگەن بانك كارتوچكالارىنا اقىسىز اۋدارىم جاساۋعا, تەلەفون ءنومىرى بويىنشا اۋدارىم جاساۋعا دا مۇمكىندىك بار. سونداي-اق ۇيدە وتىرىپ كارتوچكاڭىزدىڭ ءنومىرى ارقىلى ۆاليۋتانى ايىرباستاۋعا بولادى. «جالپى العاندا, بانكتىك fintech-ءتىڭ ءتورت نەگىزگى باعىتى بار: ونلاين نەسيە بەرۋ, ەلەكتروندىق كوممەرتسيا, ينتەرنەت-قىزمەتتەر جانە ترانزاكتسيالىق قىزمەتتەر. ستاتيستيكاعا كەلەتىن بولساق, ءموبيلدى قوسىمشامىز جەلىدە 50 مىڭعا جۋىق اقشالاي نەسيە بەرەدى, ايىنا 1 ميلليوننان استام پايدالانۋشىنى قابىلدايدى, جىلىنا 28 ميلليوننان استام اقپاراتتى قايتا وڭدەيدى», دەيدى وسى بانكتىڭ وكىلدەرى.
«جۋسان بانكتىڭ» ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى تولەمدەر مەن اۋدارىمداردى, بانك كارتوچكاسىمەن دەپوزيت اشۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بۇل بانك ساياحاتشىلارعا ارنالعان كارتا, جەكە ءموبيلدى قوسىمشاسى بار بالالار كارتالارىن اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل جوبانى ازىرگە وزگە بانكتەر قولدانىسقا ەنگىزىپ ۇلگەرگەن جوق. سوندىقتان جاڭا جوبانىڭ بانك ءۇشىن تىم قىمباتقا تۇسكەنىن IT-ماماندار راستايدى. اقپارات كوزدەرىنەن انىقتاعانىمىزداي, «جۋسان بانك» بۇعان دەيىن قولدانىستا بولعان اقپاراتتىق-تسيفرلى جوبالاردان باس تارتىپ, تەك وزدەرىنىڭ ەكوجۇيەسىنە باسىمدىق بەرگەن. ء«بىز كليەنتتەرىمىزدىڭ قارجىلىق-تسيفرلى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن جەكەمەنشىك ەكوجۇيەنى قالىپتاستىرامىز. سول ارقىلى تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا قىزمەت كورسەتە الاتىنىمىزدى دالەلدەگىمىز كەلەدى», دەيدى «جۋسان بانك» وكىلدەرى.
ساقتاندىرۋ سەكتورى دا كوشتەن قالماۋى ءتيىس
ساقتاندىرۋ سىياقىلارىنىڭ جالپى كولەمىندە ساقتاندىرۋشىلاردىڭ كورپوراتيۆتى رەسۋرستارى ارقىلى ونلاين-رەجىمدە جاسالعان كەلىسىمشارتتار ۇلەسى ءالى دە از. ساراپشىلار مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندىق كليەنتتەردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندىگىمەن ءتۇسىندىرىپ كەلگەن بولاتىن. ساقتاندىرۋشىلار از اقشا تولەپ, كوپ سالىم العىسى كەلەدى. سول سەبەپتى كومپانيالار دا جاڭا تەحنولوگيالاردى اسا ساقتىقپەن ەنگىزىپ جاتىر. ماسەلەن, «كوممەسك-ءومىر» كليەنتتەرىنە اپات كەزىندە جەدەل كومەك كورسەتۋ ءۇشىن جاعدايدى ونلاين-رەجىمدە باقىلاۋعا جانە ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءموبيلدى قوسىمشا ۇسىنادى. «جىل اياعىنا دەيىن ونلاين-تولەم قىزمەتى ەنگىزىلەدى, ياعني ۆەب-سايت ارقىلى ساقتاندىرۋ جاعدايى تۋرالى حابارلاۋعا, ودان كەيىن بانكتىك كارتوچكادا ساقتاندىرۋ تولەمىن الا وتىرىپ, زالالدى باعالاۋ تۋرالى ءوتىنىش جىبەرۋگە بولادى», دەيدى وسى كومپانيا وكىلى ولەگ حانين.
«فريدوم فينانس» ساقتاندىرۋ كومپانياسى بولشەك نارىققا جالعىز ءونىم – OGPO اۆتوكولىكتەرىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ ارقىلى كىردى. ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز, ساقتاندىرۋدى تولىعىمەن ونلاين-رەجىمگە اۋىستىرۋ. ءبىرىنشى قادام – پوليستەردى ونلاين-تىركەۋدى ەنگىزۋ. ەكىنشى كەزەڭ – قاشىقتان قايتا شىعارۋ جانە ءپوليستى توقتاتۋ مۇمكىندىگىن ەنگىزۋ. ءۇشىنشى كەزەڭ – ونلاين-تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋ جانە ساقتاندىرۋدىڭ باسقا تۇرلەرىن وسى فورماتقا بەيىمدەۋ», دەيدى اتالعان كومپانيانىڭ باسشىسى داۋلەت اقىجانوۆ.
كەز كەلگەن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى. سالانى العا ىلگەرىلەتەتىن تەحنولوگياعا باسىمدىق بەرىلگەندە بيزنەستى جۇرگىزۋ وڭتايلانادى. وتكەن جىلى «فريدوم فينانس» ەكو-جۇيەگە باسىمدىق بەرىپ, تەرمينالدار جەلىسىنەن اككاۋنت اشقان. العاشقى جىلى مۇنىڭ شىعىنىن ساقتاندىرۋ اگەنتتىكتەرى نەمەسە فيليالدار كەڭسەسىن ۇستاپ تۇرۋعا جۇمسالعان شىعىننان ەكى ەسە كوپ بولىپتى. بىراق ەكىنشى, ءۇشىنشى جىلى ەكوجۇيە كومپانيانىڭ 5 ملرد تەڭگەسىن ۇنەمدەگەن. داۋلەت اقىجانوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بيومەتريالىق مالىمەتتەر رەسمي مارتەبەگە يە بولادى دەپ كۇتەتىنىن, قارجىلىق قىزمەتتەردى ينتەرنەتتەن الۋعا بولادى دەگەن ۇمىتپەن ءومىر سۇرەتىنىن ايتتى. ء«بىز ۇلتتىق بانكتىڭ, قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ اقپاراتتى تەحنولوگيانى باتىل ەنگىزۋ كەرەك دەگەن باستاماسىن قولدايمىز. تاياۋ بولاشاقتا اقپاراتتى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن كەز كەلگەن تەرمينالدان نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدە اككاۋنت اشۋ تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسۋدى تەزدەتۋگە كومەكتەسەدى», دەيدى ول.
«Nomad Insurance» ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ باسشىسى داۋرەن يمانجانوۆ تا ونلاين-ساقتاندىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ ەكەنىن ايتتى. «ينتەرنەتتى پايدالانۋ ءونىمنىڭ قۇنىن تومەندەتۋى مۇمكىن. شىعىنداردىڭ ءوزى اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن ماركەتينگتىڭ دامۋىنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى. ونىڭ دەڭگەيى كوتەرىلگەن سايىن باعا دا تومەندەي بەرەدى. قازىر بۇل سەگمەنت ارزان ەمەس, بىراق ساتۋدىڭ ءداستۇرلى ارنالارىنا قاراعاندا جيناقتاۋ مارجاسىن ۇنەمدەۋگە بولاتىنىن كليەنتتەر ءبىلدى. سوندىقتان ولار ونلاين-ساقتاندىرۋعا باسىمدىق بەرە باستادى», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ساقتاندىرۋ سەكتورىندا كوپ ماسەلە مەملەكەتتىك دەرەكقورلارعا, سونداي-اق ءتۇرلى رەتتەۋشى ورگانداردىڭ دايىندىعىنا بايلانىستى. ءدال قازىر كومپانيالار مەن رەتتەۋشى ورگانداردىڭ ءبىر-ءبىرىن قاتتى اسىقتىرۋىنا دا بولمايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ساقتاندىرۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتى ەسكەرىلگەنى ءجون. سوندىقتان شىعىنعا قاراماستان, تولەم تۇرلەرىن كلينەتتەردىڭ جاعدايىنا بەيىمدەسە, نارىقتاعى ورنى نىعايا تۇسەدى.
