قارابالىقتان 80 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان ورنەك اۋىلدىق وكرۋگى ءار جەردەن شوقتانىپ كەلىپ, تۇتاسىپ كەتەتىن سىڭسىعان قايىڭدى ورماندى كوركەم تابيعات اياسىندا جاتىر. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ترويتسكىدە «ايقاپ» جۋرنالىن اشىپ, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ, ەلدى عىلىم مەن تەحنيكا ءتىلىن يگەرۋگە ۇندەگەن تۇڭعىش كاسىبي جۋرناليست مۇحامەتجان سەرالين وسى وڭىردە تۋعان. بەيىتى دە وسى ورنەكتىڭ ماڭىندا. بۇل جاققا باراتىن ادام الدىمەن كۇن رايىن اڭداپ الادى. ويتكەنى جاڭبىرلى كۇنى ونسىز دا وڭىپ تۇرعانى شامالى, جول مي باتپاق بولىپ, مەجەلى مەكەنگە جەتۋ مۇڭعا اينالادى.
جازدىڭ جايدارى كۇندەرى قارابالىقتان اسقان سوڭ, كۇرە جولدىڭ ۇستىندە كولىكتەن گورى ەلىك كوپ كەزدەسەدى. جانۋارلار تاڭعى الاگەۋىمدە جول بويىندا ءورىپ جۇرەدى. تۇمسا تابيعاتتىڭ عاجايىپ كورىنىسىنە تامسانىپ, جان راقاتىنا بولەنگەن جاننىڭ اسقاق كوڭىلى جۇرت اۋىپ جارتىلاي بوس قالعان بۇيىعى ورنەكتەگى جۇپىنى تىرشىلىكتى كورىپ, ساپ باسىلادى. توپجارعان قالامگەر تۋعان مەكەندەگى مەكتەپتە ءتورت-اق بالا قالعان. ءبىلىم وشاعى بيىل وقۋ جىلى اياقتالسا, جابىلىپ قالۋى مۇمكىن. مەكتەپ جابىلسا, اۋىل دا الىسقا ۇزامايدى. قاراشا اۋىلداعى 20 شاقتى ءۇي ينتەرنەت دەگەن يگىلىكتەن مۇلدەم ماقىرۇم.
جالپى, ورنەك اۋىلدىق وكرۋگىنە پريرەچنىي, قاراقوپا, پەرۆوماي, ورنەك ەلدى مەكەندەرى قارايدى. تورتەۋى دە كورشى ەلدىڭ بايلانىسىنا بايلانىپ وتىر. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى – پريرەچنىي. 500-گە جۋىق تۇرعىنى بار بەرەكەلى اۋىل توعىزاق وزەنىنىڭ بويىندا قوستاناي مەن چەليابى وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا جايعاسىپتى. وتاندىق بايلانىس اياسىنان شەت قالعاندىقتان, شەكارا تۇبىندەگى اعايىن ۇيالى تەلەفوندارىنا رەسەيدىڭ ءنومىرىن سالىپ العان.
– مۇنى اۋىلدىڭ ىشىندە عانا قولدانامىز. ال قوستاناي جاققا شىعۋعا كەلمەيدى. اقشامىز كەتىپ قالادى. روۋمينگ كىرەدى دە بۇكىل تيىنىمىزدى قاعىپ الادى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى سەرىك قوستانوۆ.
بۇل اۋىلدا رەسەيلىك رۋبل تەڭگەمەن تەڭ سۇرانىسقا يە. جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇرمىسقا قاجەت بۇيىم تۇرلەرى مەن ازىق-ت ۇلىكتى شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى ۆارنا اۋدانىنان تاسيدى. ويتكەنى قارسى بەت اۋدان ورتالىعى سانالاتىن قارابالىققا قاراعاندا قاتىناسقا قولايلى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, ۆارنانىڭ جولى تاقتايداي تەپ-تەگىس اسفالت. كادىمگىدەي راحاتتانىپ وتىراسىڭ. بىزدە جول جامان. جاڭبىردا جەتۋ قيىن. جاي كۇننىڭ وزىندە, بايقاپ وتىرماساڭ, دوڭعالاعىن جولويىققا ۇرعان كولىك تەگەرشىگى كەتىپ ىستەن شىعادى.
ورنەك اۋىلدىق وكرۋگى تىرەك اۋىلدار تىزىمىنە ەنبەگەندىكتەن تابيعي گاز, ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ جۇيەسىنەن دە قاعىلىپ وتىر. ال ۇيالى بايلانىستىڭ ورناتىلماۋىن وتاندىق وپەراتورلار ادام سانىنىڭ ازدىعىمەن تۇسىندىرگەن.
– ولاردىڭ تالابى بويىنشا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 500-دەن تومەن بولماۋعا ءتيىس. بىزدە قازىر 700-دەي ادام تۇرادى. 70-كە جۋىق بالا مەكتەپتە وقىپ جاتىر. 2020-2021 جىلدارى بۇل ماسەلە شەشىلەدى دەپ وتىر. ينتەرنەت قويامىز دەپ جاتىر. ەندى سونى كۇتەمىز, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى ورازحان قالدامانوۆ.
ءدال مۇنداي جاعداي ۇزىنكول اۋدانىندا دا بار. بۇل اۋداندا شەكارا بويىنا ورنالاسقان شەت اۋىلداردى كورشى ەلدىڭ وپەراتورلارى ەركىن بيلەپ-توستەپ العان. ۇزىنكولگە قاراستى بىردەن-ءبىر قايماعى بۇزىلماعان قازاقى اۋىل وباعاندا بۇگىندە 105 ءۇي ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىر. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى شەكاراشىلارمەن قوسقاندا 400-دەن اسىپ كەتەدى. وكرۋگ ورتالىعى تايسويعاندا «كسەll» وپەراتورىنىڭ بايلانىس مۇناراسى بار. قۋاتى 2 G عانا. سوندىقتان ونىڭ كۇشى 18 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ەڭىسكە ورنالاسقان وباعانعا ابدەن السىرەپ جەتەدى. بايلانىس مۇنارالارى وباعاننان 25 شاقىرىم جەردەگى مەڭدىقارا اۋدانىنا قاراستى كراسنايا پرەسنيا ەلدىمەكەنى مەن توتەلەي ەسەپتەگەندە 29 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان قاراتالدا دا بار. بىراق ودان وباعانعا كەلەر پايدا جوق.
ۇيالى بايلانىس اياسىنان تىس قالعان جالعىز اۋىلعا «قازاقتەلەكومنىڭ» تەلەفوندارى ۇيگە قويىلعان. ينتەرنەت سول ارقىلى كەلەدى. بىراق ونىڭ ينتەرنەت دەگەن اتى عانا. جىلدامدىعى وتە باياۋ, ءتىپتى جوق دەۋگە بولادى.
وباعاندا ورىس مەكتەبى جوق. قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن جالعىز مەكتەپتە 78 بالا وقيدى. ەلەكتروندى كۇندەلىك تولتىرامىن دەپ ابدەن قينالعان مەكتەپ مۇعالىمدەرى ۋاقىتىنىڭ كوبىن كومپيۋتەر الدىندا جوعالتىپ الادى.
– شەكارا تۇبىندەگى وباعاننان 19 شاقىرىم جەردە رەسەيدىڭ زۆەرينوگولوۆ اۋدانى ورنالاسقان. ول جەردە 5-6 بايلانىس ءتۇرى بار. ارزان ءارى قۋاتتى. ماسەلەن, 350-400 رۋبلگە رەسەيلىك روۋتەر-چيپ ساتىپ الساڭ, شەكسىز تاريف بەرەدى. ونىسى ءبىر ايدان ارتىلادى. ينتەرنەت جەلىسىن پايدالانۋعا دا سول جەتەدى. بىراق ءبىزدىڭ قازاقستاندىق سايتتارعا كىرە المايمىز, – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى. تۇرعىنداردىڭ دەنى روۋتەردى رەسەيدە تۇراتىن تامىر-تانىستارىنىڭ اتىنا تىركەپ, ۇيلەرىنە قويىپ العان.
وباعانعا وتاندىق وپەراتور بايلانىسىن ورناتامىن دەپ ون شاقتى جىلدان بەرى شىرىلداپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى – اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى مارات نۇرجانوۆ.
– 2013 جىلى «Beeline», «كسەll»-گە «بىزدە قاشان ۇيالى بايلانىس ورنايدى؟» – دەپ ساۋال جولدادىم. ودان كەيىن تەلە-2-گە جازدىم. بارلىعىنىڭ جاۋابى بىرەۋ-اق: ء«سىزدىڭ ساۋالىڭىزدى قاراپ جاتىرمىز», دەيدى. 2017 جىلى اۋدانعا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كەلدى. ءبىز ول كىسىلەردىڭ الدىندا دا وسى ماسەلەنى كوتەردىك. 2017 جىلى Nur Otan پارتياسى اۋداندىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى ەكەۋمىز اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ ونلاين قابىلداۋىندا بولعاندا 2018 جىلى ۇيالى بايلانىس ورناتامىز دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. اقىرى, مىنە, 2020 جىلعا كىرىپ كەتتىك. ەندى وسى جىل قايىرلى بولسا ەكەن دەپ ءۇمىت ەتىپ وتىرمىز. 2019 جىلى «Beeline» مەن «كسەll»-ءدىڭ قوستانايداعى فيليالىنا حات جازدىم. «Activ» پەن «كسەll»-ءدىڭ تەحنيكالىق قولداۋ بولىمىنە بارىپ, ماماندارمەن سويلەستىم. ولار «2020 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 250 ادامنان ارتىق تۇرعىنى بار ەلدىمەكەندەرگە ورناتامىز, ءبىزدىڭ وسىنداي ليتسەنزيالىق مىندەتتەمەلەرىمىز بار. بۇل ءبىزدىڭ موينىمىزدا. قويىپ بەرەمىز» دەگەن ۋادە بەردى, – دەدى اكىم.
وسىلايشا وباعاندىقتار بيىل بەسىنشى جىل وتاندىق وپەراتورلاردىڭ «ورناتىپ بەرەمىز» دەگەن ۋادەسىنە سەنىپ, ۇمىتتەنىپ وتىر. بۇل اۋىلدىڭ تۇرعىندارى دا ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى وتانداستارى سياقتى ينتەرنەت يگىلىگىن كورگىسى كەلەدى.
– دۇكەندەرگە تەرمينال قويعىمىز كەلگەن. بىراق قازاقستاندىق بايلانىس بولماعاندىقتان, ونى دا ورناتا الماي وتىرمىز. وتاندىق ينتەرنەت بايلانىسى كەلسە, قاريالار دا زەينەتاقىسىن تەرمينالدان الىپ جەتىسىپ قالار ەدى. ەلەكتر قۋاتى مەن تەلەفونعا, نەسيە تولەۋگە تەرمينال ىڭعايلى. ولارعا حابارلاسساق, سەندەردە قازاقستاندىق بايلانىس جوق دەيدى. شىنىن ايتقاندا, بۇل ماسەلەنى ايتا-ايتا شارشادىق. جۇرت تۇڭىلە باستادى. شەكارانىڭ تۇبىندە ورنالاسقان قازاقتىڭ قاراشا اۋىلى داۋىل سوقسا, شەكارانىڭ ار جاعىنان بىراق شىقپاسىنا كىم كەپىل, ءبىز ءوزى قاي مەملەكەتتىكىمىز؟ كىمگە كەرەكپىز؟ – دەيدى اشىنعان اۋىل تۇرعىندارى. بۇل ماسەلە تۋرالى قۇزىرلى ورگانداردان سۇراپ بىلمەك ماقساتتا اقپاراتتاندىرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جانە ارحيۆ باسقارماسىنا حابارلاستىق. وسىدان ءۇش اي بۇرىن تاعايىندالعان باسقارما باسشىسى ازامات قاشيەۆ:
– بىرىنشىدەن, وتاندىق بايلانىس وپەراتورلارى بىزگە باعىنبايدى, جەكە مەنشىك كومپانيالار. سوندىقتان بايلانىس نارىعىندا دەربەس جۇمىس ىستەيدى. قازىر وتاندىق وپەراتورلاردان ۇيالى بايلانىسپەن قامتىلماعان نەمەسە ينتەرنەت ءالسىز ەلدىمەكەندەر تۋرالى اقپارات سۇراتىپ جاتىرمىن. «الداعى جوسپارلارى قانداي, بايلانىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن قانداي شارالار جوسپارلاپ وتىر؟» دەگەن ساۋال جولدادىق. بىراق ولاردىڭ بارلىعى فيليال. ورتالىعى نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا. بۇل ماسەلەنى بىردەن شەشە قويۋ قيىن. ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزدى ورتالىققا جىبەردىك, دەپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ءدال قازىر بىزدە بۇعان قاتىستى ناقتى اقپارات جوق. شەكارالىق اۋىلداردا نەگە ينتەرنەت جوق دەگەن ساۋالعا وپەراتورلار تەحنيكالىق مۇمكىندىگىمىز جوق دەپ جاۋاپ بەرەدى. ولارعا حالىق سانى از شاعىن ەلدىمەكەندەرگە قۋاتتى ينتەرنەت بازاسىن سالۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. سايدا تۇرعان اۋىلدار بار. ولارعا بيىك مۇنارا ورناتۋ كەرەك. وعان دا ۇلكەن قارجى كەرەك. وپەراتورلاردا قازىر مۇنداي قاراجات جوق, – دەدى.
باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك رەتتەۋشى سانالاتىن «قازاقتەلەكوم» «كسەll» مەن «Activ»-ءتىڭ 75% اكتسياسىن ساتىپ العان كورىنەدى. سوندىقتان كوڭىلگە الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان بۇل سالاعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, شەكارا تۇبىندەگى جوعارى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە مەكەندەر قۋاتتى ينتەرنەتپەن قامتىلا باستايدى دەگەن سەنىم ۇيالايدى.
ازىرگە شەكارالىق اۋىلداردا ۇيالى بايلانىس جوق. بار بولعاننىڭ وزىندە, تۇراقتى ەمەس. اندا-ساندا ءار جەردەن بايلانىس ورناي قالسا, وعان سۇعاناق روۋمينگ قوسىلىپ كەتىپ, تەلەفون تەڭگەرىمىن جەپ قويا بەرەدى. جالپى, وتاندىق وپەراتورلاردىڭ قىزمەتىنە زار بولىپ وتىرعان ورنەك اۋىلدىق وكرۋگى مەن وباعان عانا ەمەس. ىشكى اۋدانداردى ايتپاعاندا, شەكاراعا جاقىن ۇزىنكول اۋدانىنداعى ۆارۆاروۆ, سۋۆوروۆ, اقبالشىق, ساتاەۆ ەلدىمەكەندەرى مەن مەڭدىقارا اۋدانىنا قاراستى بالىقتى اۋىلى دا بايلانىس اياسىنان تىس قالىپ قويعان.
قوستاناي وبلىسى
