قوعام • 26 ناۋرىز، 2020

ۇيالى بايلانىسى جوق ۇياداي اۋىل

167 رەتكورسەتىلدى

قوستاناي وبلىسىندا بىرنەشە اۋىل بۇگىنگە دەيىن رەسەيدىڭ ۇيالى بايلانىسىن پايدالانىپ وتىر. ماسەلەن، قارابالىق اۋدانىنا قاراستى پريرەچنىي اۋى­لىندا قازاقستاندىق بايلانىس وپەراتورلارى اتىمەن جوق.

تۇرعىندار ءبىر-بىرىمەن رەسەيلىك متس ارقىلى حابار الىسادى. بۇل اۋىل­دا «كسەll»-گە كەڭىستىك، «اسtiv»-كە اۋا جوق. سىرتتان كەلگەن جولاۋشىنىڭ تەلە­فونى تۇنشىعىپ، ءتىلسىز قالادى. قاي­تار جولعا شىعىپ، قارابالىققا جاقىنداعان سوڭ عانا قايتا تىرىلگەن ۇيالى تە­لە­فونعا «الەمدەگى ەڭ الىپ ەل – رەسەي­گە قوش كەلدىڭىز! روۋمينگكە تىركەلىڭىز. ار­زان تاريف!» دەگەن حابار تۇسەدى. ودان قوس­تا­نايعا جەتە بەرگەندە «ۇيىڭىزگە ورالۋى­ڭىزبەن! شەتەلگە ءجيى ساياحاتتايسىز با؟ ءبىز ارقىلى ارزان اۋە، تج بيلەتتەرىنە تاپسىرىس بەرىڭىز!» دەگەن حابارلاما تاعى تۇسەدى. وسىلايشا پريرەچنىيدان قايتقان جولاۋشى شەكارا اسپاي-اق شەتەلگە شىققانداي كۇيگە تۇسەدى.

 

قارابالىقتان 80 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان ورنەك اۋىلدىق وكرۋگى ءار جەردەن شوقتانىپ كەلىپ، تۇتاسىپ كەتەتىن سىڭسىعان قايىڭدى ورماندى كوركەم تابيعات اياسىندا جاتىر. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ترويتسكىدە «ايقاپ» جۋرنالىن اشىپ، ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ، ەلدى عىلىم مەن تەحنيكا ءتىلىن يگەرۋگە ۇندەگەن تۇڭعىش كاسىبي جۋرناليست مۇحامەتجان سەرالين وسى وڭىردە تۋعان. بەيىتى دە وسى ورنەكتىڭ ماڭىندا. بۇل جاققا باراتىن ادام الدىمەن كۇن رايىن اڭداپ الادى. ويتكەنى جاڭبىرلى كۇنى ونسىز دا وڭىپ تۇرعانى شامالى، جول مي باتپاق بولىپ، مەجەلى مەكەنگە جەتۋ مۇڭعا اينالادى.

جازدىڭ جايدارى كۇندەرى قارا­بالىق­تان اسقان سوڭ، كۇرە جولدىڭ ۇستىندە كو­لىكتەن گورى ەلىك كوپ كەزدەسەدى. جا­نۋارلار تاڭعى الاگەۋىمدە جول بويىن­دا ءورىپ جۇرەدى. تۇمسا تابيعاتتىڭ عا­جايىپ كورىنىسىنە تامسانىپ، جان راقا­تىنا بولەنگەن جاننىڭ اسقاق كوڭىلى جۇرت اۋىپ جارتىلاي بوس قالعان بۇيىعى ورنەكتەگى جۇپىنى تىرشىلىكتى كورىپ، ساپ باسىلادى. توپجارعان قالامگەر تۋعان مە­كەندەگى مەكتەپتە ءتورت-اق بالا قالعان. ءبىلىم وشاعى بيىل وقۋ جىلى اياقتالسا، جا­بى­لىپ قالۋى مۇمكىن. مەكتەپ جابىلسا، اۋىل دا الىسقا ۇزامايدى. قاراشا اۋىل­داعى 20 شاقتى ءۇي ينتەرنەت دەگەن يگى­لىك­تەن مۇلدەم ماقىرۇم.

جالپى، ورنەك اۋىلدىق وكرۋگىنە پريرەچنىي، قاراقوپا، پەرۆوماي، ورنەك ەلدى مەكەندەرى قارايدى. تورتەۋى دە كورشى ەلدىڭ بايلانىسىنا بايلانىپ وتىر. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى – پري­رەچنىي. 500-گە جۋىق تۇرعىنى بار بەرەكەلى اۋىل توعىزاق وزەنىنىڭ بويىندا قوس­تاناي مەن چەليابى وبلىسىنىڭ شە­كاراسىنا جايعاسىپتى. وتاندىق بايلانىس اياسىنان شەت قالعاندىقتان، شەكارا تۇبىندەگى اعايىن ۇيالى تەلەفوندارىنا رەسەيدىڭ ءنومىرىن سالىپ العان.

– مۇنى اۋىلدىڭ ىشىندە عانا قول­دانامىز. ال قوستاناي جاققا شىعۋعا كەل­مەيدى. اقشامىز كەتىپ قالادى. روۋ­مينگ كىرەدى دە بۇكىل تيىنىمىزدى قاعىپ الادى، – دەيدى اۋىل تۇرعىنى سەرىك قوستانوۆ.

بۇل اۋىلدا رەسەيلىك رۋبل تەڭگەمەن تەڭ سۇرانىسقا يە. جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇرمىسقا قاجەت بۇيىم تۇرلەرى مەن ازىق-ت ۇلىكتى شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى ۆارنا اۋدانىنان تاسيدى. ويتكەنى قارسى بەت اۋدان ورتالىعى سانالاتىن قارا­با­لىققا قاراعاندا قاتىناسقا قولايلى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، ۆارنانىڭ جولى تاقتايداي تەپ-تەگىس اسفالت. كادىم­گىدەي راحاتتانىپ وتىراسىڭ. بىزدە جول جامان. جاڭبىردا جەتۋ قيىن. جاي كۇننىڭ وزىندە، بايقاپ وتىرماساڭ، دوڭعالاعىن جولويىققا ۇرعان كولىك تەگەرشىگى كەتىپ ىستەن شىعادى.

ورنەك اۋىلدىق وكرۋگى تىرەك اۋىلدار تىزىمىنە ەنبەگەندىكتەن تابيعي گاز، ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ جۇيەسىنەن دە قاعىلىپ وتىر. ال ۇيالى بايلانىستىڭ ورناتىلماۋىن وتاندىق وپەراتورلار ادام سانىنىڭ ازدىعىمەن تۇسىندىرگەن.

– ولاردىڭ تالابى بويىنشا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 500-دەن تومەن بولماۋعا ءتيىس. بىزدە قازىر 700-دەي ادام تۇرادى. 70-كە جۋىق بالا مەكتەپتە وقىپ جاتىر. 2020-2021 جىلدارى بۇل ماسەلە شەشىلەدى دەپ وتىر. ينتەرنەت قويامىز دەپ جاتىر. ەندى سونى كۇتەمىز، – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى ورازحان قالدامانوۆ.

ءدال مۇنداي جاعداي ۇزىنكول اۋدانىندا دا بار. بۇل اۋداندا شەكارا بو­يىنا ورنالاسقان شەت اۋىلداردى كور­شى ەلدىڭ وپەراتورلارى ەركىن بيلەپ-توستەپ العان. ۇزىنكولگە قاراستى بىردەن-ءبىر قايماعى بۇزىلماعان قازاقى اۋىل وباعاندا بۇگىندە 105 ءۇي ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىر. اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ سانى شەكاراشىلارمەن قوسقاندا 400-دەن اسىپ كەتەدى. وكرۋگ ورتالىعى تايسويعاندا «كسەll» وپەراتورىنىڭ بايلانىس مۇناراسى بار. قۋاتى 2 G عانا. سوندىقتان ونىڭ كۇشى 18 شا­قىرىم قاشىقتىقتاعى ەڭىسكە ور­نالاسقان وباعانعا ابدەن السىرەپ جە­تەدى. بايلانىس مۇنارالارى وباعاننان 25 شا­قىرىم جەردەگى مەڭدىقارا اۋدانىنا قاراستى كراسنايا پرەسنيا ەلدىمەكەنى مەن توتەلەي ەسەپتەگەندە 29 شاقىرىم قا­شىقتىقتا جاتقان قاراتالدا دا بار. بىراق ودان وباعانعا كەلەر پايدا جوق.

ۇيالى بايلانىس اياسىنان تىس قالعان جالعىز اۋىلعا «قازاقتەلەكومنىڭ» تە­لە­­فوندارى ۇيگە قويىلعان. ينتەرنەت سول ار­قىلى كەلەدى. بى­راق ونىڭ ينتەرنەت دەگەن اتى عانا. جىلدام­دى­­­عى وتە باياۋ، ءتىپتى جوق دەۋگە بولادى.

وباعاندا ورىس مەكتەبى جوق. قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن جالعىز مەكتەپتە 78 بالا وقيدى. ەلەك­­تروندى كۇندەلىك تولتىرامىن دەپ ابدەن قينال­عان مەكتەپ مۇعالىمدەرى ۋاقىتىنىڭ كو­بىن كوم­­­­پيۋتەر الدىندا جوعالتىپ الادى.

– شەكارا تۇبىندەگى وباعاننان 19 شا­قىرىم جەردە رەسەيدىڭ زۆەرينوگولوۆ اۋدانى ورنالاسقان. ول جەردە 5-6 بايلانىس ءتۇرى بار. ارزان ءارى قۋاتتى. ماسەلەن، 350-400 رۋبلگە رەسەيلىك روۋتەر-چيپ ساتىپ الساڭ، شەكسىز تاريف بەرەدى. ونىسى ءبىر ايدان ارتىلادى. ينتەرنەت جەلىسىن پايدالانۋعا دا سول جەتەدى. بىراق ءبىزدىڭ قازاقستاندىق سايتتارعا كىرە المايمىز، – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى. تۇرعىنداردىڭ دەنى روۋتەردى رەسەيدە تۇراتىن تامىر-تانىستارىنىڭ اتىنا تىركەپ، ۇيلەرىنە قويىپ العان.

وباعانعا وتاندىق وپەراتور بايلانىسىن ورناتامىن دەپ ون شاقتى جىلدان بەرى شىرىلداپ جۇرگەن ازاماتتىڭ ءبىرى – اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى مارات نۇرجانوۆ.

– 2013 جىلى «Beeline»، «كسەll»-گە «بىزدە قاشان ۇيالى بايلانىس ورنايدى؟» – دەپ ساۋال جولدادىم. ودان كەيىن تەلە-2-گە جازدىم. بارلىعىنىڭ جاۋابى بىرەۋ-اق: ء«سىزدىڭ ساۋالىڭىزدى قاراپ جاتىرمىز»، دەيدى. 2017 جىلى اۋدانعا ءماجىلىس دە­پۋتاتتارى كەلدى. ءبىز ول كىسىلەردىڭ ال­دىن­­دا دا وسى ماسەلەنى كوتەردىك. 2017 جى­لى Nur Otan پارتياسى اۋداندىق في­ليا­لى­نىڭ جەتەكشىسى ەكەۋمىز اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ ون­لاين قابىلداۋىندا بولعاندا 2018 جىلى ۇيالى بايلانىس ورناتامىز دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. اقىرى، مىنە، 2020 جىلعا كىرىپ كەتتىك. ەندى وسى جىل قايىرلى بولسا ەكەن دەپ ءۇمىت ەتىپ وتىرمىز. 2019 جىلى «Beeline» مەن «كسەll»-ءدىڭ قوستانايداعى فيليالىنا حات جازدىم. «Activ» پەن «كسەll»-ءدىڭ تەحنيكالىق قولداۋ بولىمىنە بارىپ، ماماندارمەن سويلەستىم. ولار «2020 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 250 ادامنان ارتىق تۇرعىنى بار ەلدىمەكەندەرگە ورناتامىز، ءبىزدىڭ وسىنداي ليتسەنزيالىق مىندەتتەمەلەرىمىز بار. بۇل ءبىزدىڭ موينىمىزدا. قويىپ بەرەمىز» دەگەن ۋادە بەردى، – دەدى اكىم.

وسىلايشا وباعاندىقتار بيىل بەسىن­شى جىل وتاندىق وپەراتورلاردىڭ «ورنا­تىپ بەرەمىز» دەگەن ۋادەسىنە سەنىپ، ۇمىت­تە­نىپ وتىر. بۇل اۋىلدىڭ تۇرعىندارى دا ەلى­­مىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى وتانداس­تا­رى سياقتى ينتەرنەت يگىلىگىن كورگىسى كەلەدى.

– دۇكەندەرگە تەرمينال قويعىمىز كەلگەن. بىراق قازاقستاندىق بايلانىس بولماعاندىقتان، ونى دا ورناتا الماي وتىرمىز. وتاندىق ينتەرنەت بايلانىسى كەلسە، قاريالار دا زەينەتاقىسىن تەرمينالدان الىپ جەتىسىپ قالار ەدى. ەلەكتر قۋاتى مەن تەلەفونعا، نەسيە تولەۋگە تەرمينال ىڭعايلى. ولارعا حابارلاسساق، سەندەردە قازاقستاندىق بايلانىس جوق دەيدى. شىنىن ايتقاندا، بۇل ماسەلەنى ايتا-ايتا شارشادىق. جۇرت تۇڭىلە باستادى. شەكارانىڭ تۇبىندە ورنالاسقان قازاقتىڭ قاراشا اۋىلى داۋىل سوقسا، شەكارانىڭ ار جاعىنان بىراق شىقپاسىنا كىم كەپىل، ءبىز ءوزى قاي مەملەكەتتىكىمىز؟ كىمگە كەرەكپىز؟ – دەيدى اشىنعان اۋىل تۇرعىندارى. بۇل ماسەلە تۋرالى قۇزىرلى ورگان­داردان سۇراپ بىلمەك ماقساتتا اقپارات­تان­دىرۋ، مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جانە ارحيۆ باسقارماسىنا حابارلاستىق. وسىدان ءۇش اي بۇرىن تاعايىندالعان باسقارما باسشىسى ازامات قاشيەۆ:

– بىرىنشىدەن، وتاندىق بايلانىس وپەراتورلارى بىزگە باعىنبايدى، جەكە مەنشىك كومپانيالار. سوندىقتان بايلانىس نارىعىندا دەربەس جۇمىس ىستەيدى. قازىر وتاندىق وپەراتورلاردان ۇيالى بايلانىسپەن قامتىلماعان نەمەسە ينتەرنەت ءالسىز ەلدىمەكەندەر تۋرالى اقپارات سۇراتىپ جاتىرمىن. «الداعى جوسپارلارى قانداي، بايلانىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن قانداي شارالار جوسپارلاپ وتىر؟» دەگەن ساۋال جولدادىق. بىراق ولاردىڭ بارلىعى فيليال. ورتالىعى نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا. بۇل ماسەلەنى بىردەن شەشە قويۋ قيىن. ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزدى ورتالىققا جىبەردىك، دەپ وتىر. وكىنىشكە قاراي، ءدال قازىر بىزدە بۇعان قاتىستى ناقتى اقپارات جوق. شەكارالىق اۋىلداردا نەگە ينتەرنەت جوق دەگەن ساۋالعا وپەراتورلار تەحنيكالىق مۇمكىندىگىمىز جوق دەپ جاۋاپ بەرەدى. ولارعا حالىق سانى از شاعىن ەلدىمەكەندەرگە قۋاتتى ينتەرنەت بازاسىن سالۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. سايدا تۇرعان اۋىل­دار بار. ولارعا بيىك مۇنارا ورناتۋ كەرەك. وعان دا ۇلكەن قارجى كەرەك. وپەراتورلاردا قازىر مۇنداي قاراجات جوق، – دەدى.

باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، قازىر بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك رەتتەۋشى سانالاتىن «قازاقتەلەكوم» «كسەll» مەن «Activ»-ءتىڭ 75% اكتسياسىن ساتىپ العان كورىنەدى. سوندىقتان كوڭىلگە الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان بۇل سالاعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ، شەكارا تۇبىندەگى جوعارى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە مەكەندەر قۋاتتى ينتەرنەتپەن قامتىلا باستايدى دەگەن سەنىم ۇيالايدى.

ازىرگە شەكارالىق اۋىلداردا ۇيالى بايلانىس جوق. بار بولعاننىڭ وزىندە، تۇراقتى ەمەس. اندا-ساندا ءار جەردەن باي­لانىس ورناي قالسا، وعان سۇعا­ناق روۋ­مينگ قوسىلىپ كەتىپ، تەلەفون تەڭ­گەرىمىن جەپ قويا بەرەدى. جالپى، وتاندىق وپەراتورلاردىڭ قىزمەتىنە زار بولىپ وتىرعان ورنەك اۋىلدىق وكرۋگى مەن وباعان عانا ەمەس. ىشكى اۋدانداردى ايت­پاعاندا، شەكاراعا جاقىن ۇزىنكول اۋدا­نىنداعى ۆارۆاروۆ، سۋۆوروۆ، اقبال­شىق، ساتاەۆ ەلدىمەكەندەرى مەن مەڭ­دىقارا اۋدانىنا قاراستى بالىقتى اۋىلى دا بايلانىس اياسىنان تىس قالىپ قويعان.

 

قوستاناي وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار