قوعام • 25 ناۋرىز، 2020

ادامزات جاھاندانۋدان قۇتىلۋعا اسىقسا، قازاق اۋىلىنا اسىعىپ جاتىر

1556 رەتكورسەتىلدى

بۇل فاكتور قازاقتىڭ، قازاقستاننىڭ تامىرىنان اجىراماعانىن كورسەتىپ تۇر. وسىعان دەيىن قارابايىرلاۋ، ءتىپتى جاتتاندىلاۋ بولىپ كورىنگەن تۇسىنىكتى پاندەميا ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ءباسىن اسىرىپ جىبەردى.

كەشە  ديپلومات دوسىم باتىرحان قۇرمانسەيىت الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا «قازاقتى قارا شاڭىراق قۇتقارادى» دەپ باستالاتىن ەسسەسىن جاريالاپ، ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ەليس مەرتون ەسىمدى ەۋروپالىق ءانشى قىزدىڭ اعىلشىن تىلىندە جازىلعان «تامىرىم جوق» («No Roots») اتتى ادەمى ءانىنىڭ الەمدىك حيت بولعانىن ەسكە ءتۇسىردى.

«اكەسى يرلاندىق، شەشەسى نەمىس ەليس بالا كەزىنەن الەمنىڭ ءار قالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ، بويجەتە كەلە «مەن كىممىن؟»، «مەن قايدانمىن؟» دەگەن ادام بالاسى ءۇشىن ەڭ نەگىزگى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەي باستايدى. نەمىس ءتىلىن وقىپ، ناعاشى اپاسىنىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭدايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ شىعارعان «تامىرىم جوق»  انىندە «مەنىڭ تامىرىم جوق، مەنىڭ ءۇيىم ەشقاشان جەردە بولماعان. ءۇي سالام دا، ونى قاشان كىم بۇزار ەكەن دەپ كۇتىپ جۇرەم. سىعان قۇساپ قاڭعىرىپ ءجۇرىپ كۇن كەشتىم، قايدانسىڭ دەپ سۇراساڭ، ء«ار جەردەنمىن» دەپ جاۋاپ بەرەم» دەپ شىرقايدى جاس ءانشى. تامىرىن ىزدەگەن، ءتۇپ-توركىنىن ىزدەگەن ادامنىڭ جانايقايى دەرسىز... وقۋ قۋدىق، جۇمىس قۋدىق، اۋىلدان كەتىپ، قالادا تۇرىپ جاتىرمىز. ءار بالامىز ءار قالادا، ءتىپتى ءار ەلدە دۇنيەگە كەلدى. ءوسىپ جاتىر، قۇدايعا مىڭ شۇكىر دەيمىز. وسى ەمەس پە ەدى اڭساعانىڭ، ارمانداعان ارمانىڭ دەيمىز... بىراق دەيمىن دە، بۇل بايعۇستار بولاشاقتا «كىندىك قانىم تامعان جەر» دەپ قاي جەردى ايتادى، «تۋعان ءۇيىم» دەپ قاي ەل، قاي قالاداعى قاي پاتەردى اتايدى؟ «اكەم سالعان ءۇي» دەگەن، قۇداي-وۋ، «قارا شاڭىراق»  دەگەن بولماي ما سوندا بۇلاردا؟
سوندا قالاي بولدى، نە بولدى سوندا؟ ...اۋىلدا قالعان قارا شاڭىراق اناۋ. ول ءۇيدى سوققان اكەڭ ءولدى، باۋىرىڭ سەنەن كەم بە ەدى، ول دا قالمادى قالاعا بەزىپ، قىز ول كەتتى كەتەتىن جەرىنە، قىزدان باسقا نە سۇراۋ بار. ءبىزدى قويشى، بىزدە ارمان بار ما، اكەڭ سالعان ۇيدە شەشەڭ بەسىككە سالدى. اكەڭ ولگەنمەن، باۋىرى قالسا دا، اعايىنى قالسا دا، شىرەنىپ ءىشىپ-جەپ جاتا الماساڭ دا اۋىلعا بارعاندا قارا شاڭىراققا ءبىر باس سۇعىپ وتەمىز. ارۋاق ءۇشىن دەيمىز. ساعىنىش قوي سول تارتىپ تۇرعان، ساعىنىش. تامىرعا دەگەن، ءتۇپ-توركىنىڭە دەگەن ساعىنىش... ال ەندى ءاربىرى ءال ەلدە، ءار قالادا، ءار ۇيدە تۋسا، قارايتىنىڭ «كرىشا»  بوپ، جاتساڭ-تۇرساڭ ارمانىڭ پاتەر الۋ، الا ساپ قايتا ساتۋ، اۋىستىرۋ، الماستىرۋ بولسا، پروپيسكاڭ ءبىر ۇيدە، تۇرىپ جاتقانىڭ تاعى ءبىر ءۇي بولسا، اۋىسا بەرەتىن ادرەسىڭ اناۋ بولسا، جادىدا قالماس ۋاقىتشا مەكەن جايىڭ مىناۋ بولسا، «قارا شاڭىراق» قايدان شىقسىن. اناۋ  قارت قۇرلىقتاعى نەمىستىڭ جيەن قىزى «تامىرىم جوق» دەپ جىلاپ جاتقاندا دۇنيە مەن دۇنيەتانىمىنىڭ دىڭگەگى سول "قارا شاڭىراقتان" باستاۋ الاتىن قازاق بالاسى تامىرىن جوعالتپاسا ەكەن. جاتىرمىز، مىنە، كارانتين دەپ قالاداعى ۇيدە قامالىپ. «الماتى بوساپ قالدى دەپ جاتىرمىز، استانا بوس قالدى»  دەپ جاتىرمىز. اۋىلى بار قازاق، اۋىلدا اكەسى كالعان قازاق، اكەسى سالعان ءۇي قالعان قازاق، قارا شاڭىراعى بار قازاق قايتتى قالادان. قىزىعىپ جاتىرمىن. ەلدە جەرىڭ، جەردە ءۇيىڭ باردا، قارا شاڭىرعىڭ باردا، تامىرىڭ باردا نە ىندەتتەن دە ءدىن امان قالاسىڭ، سەن قازاق. قازاقتى قۇتقاراتىن سول  «قارا شاڭىراق»، «تامىرسىز قالماساق ەكەن»دەپ تولعانادى قازاق ديپلوماتى.

ءبىر كەزدەرى تامىرىنان ايىرىلىپ قالعان قازاقتىڭ بىرەر كۇننەن بەرى تامىرىنا اسىعىپ، اۋا كوشكەنىن اۋىر دا بولسا قابىلداپ جاتىرمىز. ء بىر كەزدەرى جايلى ءومىر ىزدەپ قالاعا اسىققان قازاقتى ءتۇپ تامىرى جاتسىنباپتى. سەبەبى قالادا تۋعان قازاقتىڭ بالاسى «مەن كىممىن؟»، «مەن قايدانمىن؟» دەيتىن دارەجەگە جەتكەن جوق. وعان دا شۇكىر.  قازاقستان تامىرىنان اجىراماپتى. پاندەميانىڭ اۋىلعا جەتكەنىن كەشەلى بەرى ەسىتىپ جاتىرمىز. «اعايىن – باۋىر» دەگەن تۇسىنىكتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ كەلگەن اۋىل ونىڭ زاردابىن ءالى ءتۇسىنىپ ۇلگەرگەن جوق.  

ال كەشە فرانتسيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حۋبەرت ۆەدريننىڭ «كوروناۆيرۋستىق پاندەميادان تۋىنداعان جاھاندىق داعدارىس جاھاندانۋ يدەياسىنىڭ السىزدىگىن كورسەتتى» دەگەن پايىمىنان باتىرحان قۇرمانسەيىتتىڭ يدەياسىنىڭ جالعاسىن تاپتىق. فرانتسيالىق ديپلومات الەمدىك ەپيدەميانىڭ پاندەمياعا اينالىپ كەتۋىنە گلوباليزاتسيا سەبەپكەر بولىپ وتىرعانىن ايتتى.

«بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ (بۇۇ، ددسۇ، G7، G20) دارمەنسىز ەكەنىن مويىنداپ وتىر. سەبەبى  ەۋروپالىق وداق، ءبىرتۇتاس نارىقتىق جانە باسەكەلەستىك ساياسات «تراگەدياسىز الەم ءۇشىن» قۇرىلدى. ولار مۇنداي جاعدايدارلا ەشقانداي ارەكەت جاساي المايدى، ەڭ دۇرىسى مەملەكەتتەر سىرتقا سەنبەي، ءوز كۇشتەرىنە سەنۋى كەرەكتىگىن قازىر كورىپ وتىرمىز»  دەپ سانايدى بۇرىنعى ديپلومات.

قازىرگى داعدارىس فرانتسيانىڭ  عانا ەمەس، وزدەرىن الپاۋىتتاردىڭ  كوش باسىندامىز دەگەن  دەگەن  ەلدەردىڭ بۇرىن-سوڭدى نازارعا الىنباعان  وسالدىعىن اشتى.  ح.  ۆەدرين اتاپ وتكەندەي، جاھاندىق ەكونوميكا الەمىندە اسكەري سالادان باسقالارى ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىنان ايىرىلىپ قالدى. رۋحانيات پەن مادەنيەت تاقىرىبى تەلەديدارلار مەن گازەتتەردىڭ تابالدىرىعىنا بارىپ جايعاستى. «بۇدان بىلاي كوپتەگەن قاتەلىك پەن ارتىقشىلىقتاردى، ونىڭ ىشىندە «باقىتتى جاھاندانۋ» يدەياسىن قايتا قاراۋ كەرەك»  دەپ سانايدى ساراپشى.

شىن مانىندە، «باقىتتى» جاھاندانۋدىڭ اسەرى جۇمىسشى جانە ورتا تاپتىڭ «كوڭىلىن قالدىرىپ» ەكى ورتادان قارا سۋعا دا زار بولىپ وتىرعان وتە كەدەي ادامداردىڭ توبىن قالىپاستىردى. بۇل پروتسەسس قوعامدىق فورماتسياداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالماۋىن عارىشتىق جىلدامدىقپەن تەزدەتىپ جىبەرىپتى. «قادىم زاماننان بەرى قوعامنىڭ كوشىن سۇيرەيتىن ورتا تاپ جويىلۋدىڭ ءسال عانا الدىندا تۇر. ونىڭ ورنىن وتە كەدەي ادامدار توبى الماستىردى» دەيدى حۋبەرت ۆەدرين.

سونىمەن، «2019 جىلى  4 ميلليارد اۋە جولاۋشىسى بولدى، ال 2035 جىلعا قاراي (پاندەمياسىز) ولار 8 ميللياردقا اينالۋى كەرەك» دەگەن دەرەك جاھاندانۋدىڭ قولايىنا جاعاتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز.

حۋبەرت ۆەدرين ايتىپ وتكەنىندەي، باتىس پەن ەۋروپادا شەكارانى قابىلداماۋ جاھاندانۋدىڭ باستى دىنىنە نەمەسە ۇرانىنا اينالدى. ادامداردا  كىندىك قانى تامعان جەرىنە دەگەن جەركەنىش نەمەسە مەنسىنبەۋشىلىك سەزىمى پايدا بولىپ، ءوزى كورىپ-بىلمەگەن ەلدەرگە دەگەن ماحاباتتى كەمەرىنەن اسىپ-توگىلىپ كەتتى. مۇنىڭ سوڭى ءبىر جىنىستاعى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ماحاباتىن وياتىپ، تابيعي تەپە-تەڭدىككتى بۇزىپ جىبەرىپتى.    قازىر ساياساتتانۋشىلار تاياۋ  شىعىس ەلدەرىندەگى قاقتىعىسقا، سيرياداعى سوعىسقا وسى فاكتورلار سەبەپ بولعانىن ايتىپ جاتىر. بۇنداي كوزقاراستىڭ دامۋىنا ەۋروپا مەن باتىس سەبەپ بولدى. ەندى ۆەدريننىڭ ايتۋىنشا، ەندى ولار پراگماتيكالىق تاسىلگە ورالىپ، «تۋعان جەر نەمەسە قارا شاڭىراق» دەگەن ۇعىمدى قايتا دارىپتەۋ كەرەك. «قازىر بولىپ جاتقان جاعدايلار الەمگە كوپتەگەن ساباق بەرىپ، كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزەدى» دەيدى ح. ۆەدرين.

ول سونداي-اق داعدارىستى جەڭگەننەن كەيىن «ينەرتسيانىڭ قۋاتتى ەكونوميكالىق، كوممەرتسيالىق جانە الەۋمەتتىك كۇشتەرى» قالىپتى جاعدايعا ورالۋدى ەتەتىنىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى.  « بىراق وسىعان دەيىن باسىمدىق بەرىپ كەلگەن كوزقاراستىڭ قايتا ويانىپ كەتۋىنە شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزبەسە، ءبىز قازىرگى جاعدايعا قايتا ورالامىز. مەملەكەتتەر  اراسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك - بۇل «جاھاندىق باسقارۋدى» شەكتەپ،  كەز –كەلگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى» دەيدى ح. ۆەدرين.

«بۇگىنگى داعدارىستىڭ ساباعى، باسقالارمەن قاتار، «شەكسىز قوزعالىستى» كوزدەيتىن جالپىعا بىردەي ءومىر سالتىن قايتا قاراۋ  كەرەك» دەگەندى ساراپشىلار وتكەن اپتادا جيىرەك ايتا باسادى.  ۆەدرين اتاپ وتكەندەي،  تۋريستىك اعىمنىڭ ازايۋى كوپتەگەن ەلدەردە، سونىڭ ىشىندە فرانتسيادا قارجىلىق شىعىندارعا اكەپ سوقتىرسا دا، جاپپاي تۋريزم سالدارىنان بولاتىن جويقىن جاعدايلار تۋرالى ءبىلىپ العان ءجون.  «ەۋروپاعا كەلەر بولساق، بالكىم، بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان. قىزىلدى –جاسىلدى جارنامالارمەن ادامزاتتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ العان باتىس ەندى سول ىقىلاستان قۇتىلۋعا اسىق: ادامداردىڭ تۋعان جەرىن جۇماققا بالاپ، ءومىر ءسۇرۋى  ەكونوميكا مەن ەگەمەندىك اراسىنداعى جاقسى ۇيلەسىمگە قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى» دەپ ويىن تۇيىندەپتى  ح. ۆەدرين.

 

الماتى

 

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار