ال ەندى وسى توپىراقتا تۋعان الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ناۋرىز – قازاقشا جىل باسى» - دەسە, كىندىك قانى قىزبەلگە تامعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلى: «بولماشى بورانعا, جاۋىن-شاشىنعا, توپتانعان بۇلتقا, اۋىسقان جەلگە, كەرەك دەسە, جاڭا ايدىڭ قالاي تۋعانىنا شەيىن قازاقتىڭ زور ماعىنا بەرۋى اشەيىن ەرىككەننەن تاپقان ەرمەگى ەمەس. قىستىڭ اۋىر, يا جەڭىل وتۋىنەن تىرشىلىگى وزگەرەتىن, جەڭىل بولسا قۇت, اۋىر بولسا – جۇت بولاتىندىعىن بايقاعان تاجىريبەدەن شىققان نارسە. مالسىز قازاقتىڭ كۇنى بار ما؟ سول مالىن امان ساقتاۋ ءۇشىن قىسقى ايازدا, ىزعىرىق بوراندا بەينەت شەگىپ, ەڭبەك ءسىڭىرىپ, مالىمەن بىرگە جاتىپ, بىرگە تۇرىپ, بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە ىعىپ, قىس قانداي قىسىلسا, جاز سونداي جازىلاتىن, جادىرايتىن, شارۋاشىل, ەڭبەكشىل قازاق قىستىڭ وتكەنىنە, جازدىڭ جەتكەنىنە قالايشا وزگەلەردەن ارتىق قۋانباسىن. جازدىڭ باسى جاڭا كۇن – ناۋرىزدى, قالايشا مەيرام ەتپەسىن؟! – دەپ, ۇلىس تويىنىڭ قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتىمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتقانىن شەگەلەي تۇسەدى.
تورعاي وڭىرىندە بۇل كۇندى قارسى الۋدىڭ ازەلدەن ۇزىلمەي كەلە جاتقان وزىندىك ءداستۇرى بولعانىن بەلگىلى ايتىسكەر-اقىن ءالپيا ورمانشينا دا راستايدى. ول كىسىنىڭ اڭگىمەسى قىزىق.
- 21 كۇنى بىزدە قاربالاس باستالادى. ول كەزدە كىشكەنتاي عانا قىزبىن. ءالى ەسىمدە, يتارقا ۇيدە تۇراتىنبىز. ءبىزدىڭ ۇيدە ەكى قازان بولدى. اپالارىمىزدىڭ بىرەۋى بيدايىن اكەلەدى, بىرەۋى اقتاعان سوگىن اكەلەدى, بىرەۋى ءسۇتىن اكەپ جاتادى. ءسويتىپ جاڭاعى ۇلكەن قارا قازان ءسۇت پەن سۋعا تولادى. وعان تۇز سالادى, ساقتاعان سارى مايىن, تارى, ارپا, بيداي ۇشەۋىن قوسىپ سالادى. قازاندى قويدىڭ قيىمەن ءبىر قايناتىپ الىپ, تارس قىپ جاۋىپ تاستايدى. سول جاڭاعى 21-ءى كۇنى باستالعان تاماق, 22-ءسى كۇنى تۇستە بىراق اشىلادى. اشىپ قاراساڭ, قۇداي-اۋ, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن كىلكىلدەگەن ءبىر تاڭسىق اس شىعادى. اپا-اۋ, بۇنىڭ اتى نە؟ – دەپ سۇرايمىز. اپام: - بۇل سۇمەلەك دەگەن تاماق, - دەيدى. اپام سۇمەلەكتى الدىمەن اۋىلعا تاراتادى. ءار ءۇيدىڭ كەلىنشەكتەرى ءبىر-ءبىر شاراشا قۇشاقتاپ ءبىزدىڭ ۇيگە كەلەتىن. اپام ۇلكەن نانقالاقپەن ارقايسىنىڭ ىدىسىنا سالىپ, ونىڭ بەتىن جاۋىپ بەرەدى. الگى كەلىنشەكتەر جىپ-جىلى قالپىندا ۇيلەرىنە اپارىپ, بالا-شاعاسىنا بەرەتىن.
ءبىزدىڭ قوسجان دەگەن مىڭباسى بولعان اتامىزدىڭ بيعالي دەگەن بالاسىنىڭ ايەلى بولدى. ءبارىمىز زياقان اجە دەيمىز. مەنىڭ انام سۇمەلەك ءپىسىرىپ جاتقاندا, سول زياقان اجەم بار, ءداۋ اجە دەيمىز ەندى, بۇرىش اجەم بار – ءبارى جابىلىپ, ايدىك ەكى قازانعا ناۋرىز كوجە ءپىسىرىپ جاتاتىن. ناۋرىز كوجە دە جاڭاعىداي ءۇيدى-ۇيگە بولىنەدى. ءبىزدىڭ يتارقا ءۇيدىڭ ءتور بولمەسى كەڭ بولدى. سوعان ۇلكەن كىسىلەر جينالىپ, اۋىلدىڭ بۇكىل بۇزاۋلاعان سيىرىنىڭ ۋىزىن بۇيەنگە قاتىرىپ, قانت, باۋىرساق, سارى ماي, ىرىمشىكپەن داستارقاندى جايناتىپ, سۇمەلەك پەن ناۋرىز كوجەدەن قالعانىن ىشەتىن. ۇلىس وڭ بولسىن, اق مول بولسىن! - دەپ, جاڭا جىلعا ىزگى نيەت, جاقسى تىلەكتەرىن ارنايدى. تىلەكپەن قوسا, ءان ايتىلىپ, كۇي تارتىلادى...
انا تاربيەسىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ءار ءسوزىن جادىنا توقىپ وسكەن ءالپيا اپايدىڭ ايتۋىنشا, ناۋرىز تويدىڭ باس تاعامى – ناۋرىز كوجە. ناۋرىز كوجە – مولشىلىقتىڭ, ىرىس-بەرەكەنىڭ بەلگىسى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دايىندالاتىن ۇلتتىق تاعامعا 7 ءتۇرلى ءدام قوسىلادى. بۇل - جەتى قازىنانىڭ بەلگىسى. كەلەر جىلعى ناۋرىزعا دەيىن جەتى قازىناڭ امان بولسىن, ورتايماسىن دەگەندى بىلدىرەدى. ونىڭ سىرتىندا, ناۋرىز كوجە تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ بەلگىسى, بەرەكە مەن ىرىستىڭ باسى.
ال ناۋرىز - كوكتەمدە جەردىڭ استىنان ءبىرىنشى بولىپ ءبۇر جارىپ شىعاتىن گۇلدىڭ اتى. مۇنى ناۋرىزگۇل دەپ اتايدى. بۇل گۇل – كوكتەمنىڭ العاشقى بەلگىسى. قاراتاعان – ناۋرىزدان ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن ۇشىپ كەلەتىن كوكتەمنىڭ العاشقى قۇسى. مەنىڭ 104-كە كەلىپ قايتقان اتام – قيراقايدىڭ ەرماعامبەتى دەگەن كىسى ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر ەدى. كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىن قايىپ, 62 ۋىعىن ءيىپ, سىقىرلاۋىق-ەسىگىن سالىپ كيىز ءۇيدى 97 جاسقا دەيىن قولدان جاسادى. اتام: - ويبوي! قاراتاعان كەلىپتى عوي! – دەپ وتىراتىن.
مەن قۇيايىن كوجەنى,
ناۋرىزدىڭ باسى دەپ.
قۇت-بەرەكە اكەلسىن,
جاڭا جىلدىڭ باسى دەپ
ىشە بەرسىن ۇيىمنەن
جاقسىنىڭ ۇلكەن-جاسى كەپ...
انام ناۋرىز كوجە قۇيعاندا وسى ءاندى ايتاتىن. ابدەن جاتتالىپ قالىپتى. قازىر قالاداعى تاس ۇيدە وتىرسام دا, اپامنان كورگەن ءداستۇردى ۇمىتپاي, جىل سايىن ناۋرىز كوجە جاساپ, كورشى-قولاڭعا تاراتامىن, - دەدى اقىن.
قوستاناي
