- قادىرمەندى قالامداستار, ۇلت ادەبيەتى ورتالىق قالادا عانا جاسالمايتىنى بەلگىلى, دەگەنمەن... تالانتقا تالدىقورعان تارلىق ەتىپ جۇرگەن جوق پا؟ بۇل سۇراقتىڭ استارىندا وبلىستاعى ادەبي ورتانىڭ احۋالى, وقىرمان مەن بيلىك تاراپىنان قولداۋعا يە بولۋى, تانىلۋ مەن قۇرمەتكە يە بولۋ سياقتى نارسەلەر جاتقانىن ۇعارسىزدار دەيمىن...
ساعىنىش نامازشاموۆا:
- تالدىقورعان قالاسى جالپى تىنىش, ابىر-سابىر, ارسى-گۇرسى اسىعىس تىرشىلىكتەن ادا, جانعا جايلى قالا. جانە سولاي بولا تۇرا, قاجەت بولسا الماتىعا ەكى-اق ساعاتتا جەتىپ باراتىنداي, ارا قاشىقتىعى الىس ەمەس. قايتا وسىنداي جايلى تىنىشتىق مەن ءۇشىن جازۋعا, ىزدەنۋگە قولايلى. قازىر وقىعىڭ كەلگەن دۇنيەلەردى بۇرىنعىداي تەك كىتاپحانادان عانا ىزدەمەيسىڭ. ءتىپتى ىزدەگەن كۇندە كەرەك كىتابىڭدى وڭىرلىك كىتاپحانالاردان تاپپايسىڭ. ەسەسىنە كىتاپ ساتاتىن ينتەرنەت-دۇكەندەردەن تاپسىرىس بەرىپ ساتىپ الۋعا نەمەسە ينتەرنەتتەن ەلەكتروندى نۇسقالارىن وپ-وڭاي تاۋىپ الۋعا بولادى. سوسىن الەۋمەتتىك جەلىلەر دامىعان زاماندا كىم قاي قيىردا, قاي قالادا بولسا دا, اراسىندا ديستانتسيا بولمايدى.
تالدىقورعاندا ادەبيەتكە قادام باسقان جاس بۋىن مەن قالامى توسەلگەن ورتا بۋىننىڭ اراسىندا جىگى بىلىنبەيتىن, شەكاراسى شەكتەلمەگەن تۇتاستىق بار. ارالاستىعى, اڭگىمەسى, تالدايتىن تاقىرىبى ورتاق. ادەبي ورتانى تۋعىزاتىن باسپالداقتار وسى بولسا كەرەك.
گۇلباقىت قاسەن:
- قالامگەر ءۇشىن ادەبي ورتا قاجەت شىعار, ارينە. ال, ادەبيەتكە, ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوساتىن, ادەبيەت ءۇشىن شىنايى تەر توگىپ, ادال قىزمەت جاسايتىن ادامعا ورتالىقتان شالعاي تۇرىپ جاتقانى اسەر ەتپەيدى دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ تالدىقورعاننىڭ الماتىدان نەمەسە ەل استاناسىنان ەش كەمدىگى جوق. قايتا ءبىزدىڭ جەتىسۋلىق ادەبي ورتاعا ورتالىق قالاداعىلاردىڭ ءوزى قىزىعىپ قارايدى. ويتكەنى, وبلىس اكىمى ا. باتالوۆتىڭ ادەبيەت پەن مادەنيەتكە دەگەن قولداۋى زور. وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن «جەتىسۋ كىتاپحاناسى» ايدارىمەن جىل سايىن قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارى شىعارىلىپ, ادەبي شارالار ءجيى ءوتىپ تۇرادى. ءتىپتى, ءبىزدىڭ تالدىقورعاندا ءوزىمىزدىڭ عانا ەمەس, نۇر-سۇلتان, الماتى قالاسىنىڭ قالامگەرلەرى دە ادەبي شىعارماشىلىق كەشتەرىن ءجيى وتكىزىپ تۇرادى. وسىنداي شارالار ءبىزدىڭ رۋحاني تولىسۋىمىزعا اسەر ەتەرى ءسوزسىز.
اينۇر تولەۋ:
- ءوزىم تالدىقورعانعا ۋ دا شۋ مەگاپوليستەن تىنىعۋ ءۇشىن كەلدىم. عالامتوردىڭ مۇمكىندىگى تالانتتىڭ تانىلۋىنا تۇساۋ بولا قويماس. ءبىزدىڭ ايماق بيلىگىنىڭ قولداۋى مەن قۇرمەتىنە يە بولىپ كورمەدىم. بۇل زاڭدىلىق تا. سەبەبى, مۇندا كەلگەلى مۇشايراعا قاتىسپاسام, ودا جازباسام, كىتابىمدى وتكىزبەسەم, ولار مەنى قالاي قۇرمەتتەپ, قالاي قولداماق؟ تالدىقورعاننىڭ كىتاپ وقيتىن قاۋىمى كىتاپحاناعا بارسام, تانىپ جاتادى. اۆتور ءۇشىن سونىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا. بىراق, كىتاپحانادان وزىمە قاجەتتى كىتاپتاردى تابا الماي قينالىپ ءجۇرسىن. كەزىندە "مادەني مۇرا" باعدارلاماسىمەن قازاق تىلىندە شىققان الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى كىتاپحانادا جوق. قالاعان كىتاپقا قول جەتكىزىپ ۇيرەنگەن وقىرمانعا بۇل قيىن جاعداي.
- جالپى, جەتىسۋلىق جاس قالامگەرلەردىڭ وزگە وڭىردەگى زامانداستارىمەن بايلانىسى قالاي؟ ۇلت ادەبيەتى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن شىعارما يەسى قاي وبلىستادا بايقالادى؟ ال سىزدەن اينالادان, ياعني, جەرلەستەردەن كىمدى ايتا الاسىزدار؟
اينۇر تولەۋ:
- ارينە, وزگە وڭىردەگى قالامگەرلەرمەن جاقسى ارالاسامىن. بىراق, ءسىزدىڭ سۇراققا جاۋاپ بەرە المايمىن. سەبەبى ۇلت ادەبيەتى دەگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك قوي. سوندىقتان بۇل ساۋالدان سانالى تۇردە جالتارايىنشى...
ساعىنىش نامازشاموۆا:
- كۇندە حابارلاسىپ, ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جۇرمەسەم دە, كوپشىلىگىمەن شىعارماشىلىق بايلانىسىم جاقسى. ۇلت دەڭگەيىندەگى ادەبيەتتى جاساپ جۇرگەن قالامگەرلەرى بار قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, اقتوبە, وسىلاي كوپتەگەن وبلىستاردى اتاۋعا بولادى.
گۇلباقىت قاسەن:
- جالپى, ادەبيەت وڭىرگە, جەرگە بولىنبەيدى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا, مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە تۇراتىن قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسپىن, پىكىر الماسىپ تۇرامىن. الماتىدا تۇراتىن زامانداس قالامگەرلەرمەن شىعارماشىلىق ورتالاردا بىرگە جۇرەمىز. مەن كوبىنە, اعا بۋىن وكىلدەرىمەن ارالاسادى ەكەنمىن. زامانداستاردان, نۇر- سۇلتان قالاسىنان تاناگوز تولقىنقىزىمەن, ەربول بەيىلحانمەن, تۇركىستان وبلىسىنداعى الىبەك شەگەبايمەن, شىعىس قازاقستان وبلىسىنان اسكەرحان اقتايمەن شىعارماشىلىققا وراي وي ءبولىسىپ تۇرامىز. ال ۇلت ادەبيەتى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن شىعارما يەسى دەگەندە, تۇركىستان وبلىسىنداعى مارحابات بايعۇت اعامىزدى, الماتى وبلىسىنان تامىرىن ۇزبەگەن جازۋىشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىن ابدەن لايىق دەپ ايتا الامىن. جانە جەرلەستەرىمنىڭ اراسىندا دا تالانتتى قالامگەرلەر جەتەدى. ءالي ىسقابايدى, ءنۇسىپباي ءابدىراحماندى, ايدىن كالىمحاندى, روزا سەيىلحاندى, ەسبولات ايدابوسىندى, ساعىنىش نامازشاموۆانى وسى قاتارعا قوسار ەدىم...
- قازىر ادەبيەتتى مونتەتيزاتسيالاۋ ءۇردىسى باستالدى. الەم بۇل جولدان ءوتىپ قويعان شىعار, بىراق قازاقستان ەندى قوزعالدى. ياعني, شىعارماشىلىق ادامى قالامىنان تۋعان دۇنيەسىن كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, ونى وقىرمانعا جەتكىزۋدىڭ ءتۇرلى جولىن تاۋىپ, ساتىپ, پايدا تابۋ جولىن مەڭگەرە الا ما؟ بۇل ءسىزدىڭ قولىڭىزان كەلە مە؟
گۇلباقىت قاسەن:
- دامىعان ەلدەردە ادەبي اگەنتتەر, ادەبي مەنەدجەرلەر جۇمىس جاسايتىنىن بىلەمىز. وكىنىشتىسى, بىزدە ول ءۇردىس جوقتىڭ قاسى. قالامگەرلەر كىتابىن شىعارۋىن شىعارادى-اۋ, بىراق ونى وقىرمانعا جەتكىزۋدىڭ جولدارى ءالى كەمشىن سوعۋدا. ءوز باسىم قازاق اقىن-جازۋشىسىنىڭ كىتابىن ساتىپ, پايدا تاۋىپتى نەمەسە بايىپ كەتىپتى دەگەندى ەستىمەپپىن...
ساعىنىش نامازشاموۆا:
- كەشىرىڭىزدەر. ءوز باسىم ولەڭگە ءالى تاۋار رەتىندە قاراي المايمىن. سوندىقتان بۇل سۇراق ماعان ارنالماعان سياقتى...
اينۇر تولەۋ:
- دايىنمىن. سانالى تۇردە وسى قادامعا بارۋ ءۇشىن ارنايى جازىلعان ەڭبەكتەردى وقىپ جاتىرمىن. سوسىن بىلتىر كوكتەمدە بالالارعا ارنالعان ميني پوەما جازعانمىن. ونى ەشكىمگە كورسەتكەنىم جوق. گازەت- جۋرنالدار مەن سايتتارعا دا باستىرۋعا بەرمەدىم؟ نەگە؟ سەبەبى ونى بالالار ادەبيەتىن شىعارۋمەن اينالىساتىن كومپانيا تاپسىرىسپەن جازدىردى. قالاماقىسىن تولەدى. ال, قالاماقىسى تولەنگەن دۇنيەنى باسپا بەتتەرىنە ۇسىنا الماي, تىپ- تىنىش وتىراسىڭ.
- سىزدەردىڭ تۋىندىلارىڭىز شەت تىلدەرگە اۋدارىلعانىن بىلەمىز, بۇل ەندى باسقا جۇرتتىڭ وقىرمان ورتاسىن جاۋلاپ الۋ دەپ ارتىق ايتپايىق, بىراق, ول شىعارماشىلىق يەسىنە, سىزدەرگە قانداي وڭ اسەرىن بەردى؟ قازاق ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋ ءۇشىن تاعى نە ىستەۋگە بولادى؟
ساعىنىش نامازشاموۆا:
- ءوزىڭىز ايتقانداي, جەكەلەگەن ولەڭدەرىمنىڭ وزگە تىلدەرگە اۋدارىلۋى – جاپپاي تانىلدىم دەگەن ءسوز ەمەس. ونىڭ سول ەلدە وقىلۋ-وقىلماۋى ول بولەك اڭگىمە. بىراق, تۇتاس العاندا قازاق ادەبيەتىنىڭ باسقا تىلدەردە سويلەي باستاۋىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ قاراۋعا ءتيىسپىز. جالپى شىعارماشىلىق جاعىنان يسپانيا, ءازىربايجان, تۇركيا ساپارلارى اسەرلى بولدى. دەگەنمەن, مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى, تاتار, ءازىربايجان, ياكۋت اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ تۋىستاس ەلدەر پوەزياسىنىڭ بۇگىنگى دەڭگەيى, قارىم-قۋاتى, تاقىرىپ اياسى, كوركەمدىك كوكجيەگى دەگەن سياقتى ادەبيەتىنىڭ باعىت-باعدارىن باعامداپ بىلۋگە, اۋدارۋ ارقىلى ىزدەنىستى ەسەلەۋگە قامشى بولدى. تاتار جانە ءازىربايجان اقىندارىن تىكەلەي تۇپنۇسقادان اۋدارۋ قيىندىق تۋدىرعان جوق.
اينۇر تولەۋ:
- ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى شەشىلۋى ءتيىس. سوسىن قازاقشا كىتاپ وقيتىن ادامدار كىتاپقۇمار بولسا دەيسىڭ. ءبىز وقىمىستى ۇلتقا جاتپايمىز عوي. مويىندايىقشى. ءوزىمىز قارىق قىلماعان ءتىلىمىز بەن ادەبيەتىمىزگە نەگە وزگەلەر قىزىعۋى كەرەك؟ مەن وسىنى تۇسىنبەيمىن. سوسىن الىپ ەلدىڭ ادەبيەتى دە الىپ. مىسالى مالازيا ادەبيەتى تۋرالى ءبىز نە بىلەمىز. ەشتەڭە بىلمەيمىز عوي. ءبىزدىڭ وي- ءورىسىمىز, ءومىردى قابىلداۋىمىز, كوركەمدىك ويلاۋىمىز الەمنىڭ نازارىنا ىلىكسە, قازاق ادەبيەتى الەمگە تانىلادى. ال قازاقتىڭ كوركەم ويلاۋى, مۇڭى مەن ءومىرتانىمى الەم تۇگىلى قازاقتىڭ وزىنە كەرەك پە؟
گۇلباقىت قاسەن:
- شىعارمالارىڭ وزگە تىلدەرگە اۋدارىلىپ, شەت ەلدەردە تانىلىپ, وقىلىپ جاتسا قالامگەر ءۇشىن – ۇلكەن جەتىستىك. جالپى, اۋدارما ارقىلى قالامگەر ءوزىن, شىعارماشىلىعىن ءبىر ساتىعا كوتەرە الادى. كوكجيەگىڭ كەڭەيدى, ادەبي بايلانىس اۋقىمى ۇلكەيەدى. مەن سونى ۇقتىم.
قازاق ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيگە تانىتۋ ماقساتىندا – قازاقستان جازۋشىلار وداعى تاراپىنان اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. ادەبيەتىمىز الەمنىڭ 6 تىلىنە اۋدارىلىپ, ۇلكەن باسقوسۋلار ءوتتى. بۇل جۇمىس ارى قاراي جالعاسىن تاپسا, قۇبا-قۇپ. كىتاپتارمەن عانا شەكتەلمەي, قازاقتىڭ مىقتى قالامگەرلەرى, شىعارمالارى تۋرالى بەينە باياندار شىعارىلسا. قازىرگى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى, زاماناۋي اقپاراتتىق-نۇسقالارىن دايىنداسا. قازاق ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىن شەتە ەلدەرى كەز-كەلگەن اقپارات ارنالارىنان الا الاتىنداي مۇمكىندىكتەر جاسالسا دەگەن ويىم بار.
- وسى شىعارماشىلىق لابوراتوريا دەگەن ۇعىم جويىلعان جوق پا؟ ولەڭدى ماقساتتى تۇردە جازۋ, بەلگىلى تالاپ شەڭبەرىنەن تابىلۋ, جوسپار بويىنشا ارەكەت ەتۋ قازىرگى بۋىنعا جات سياقتى... جالپى, قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
گۇلباقىت قاسەن:
- شىعارماشىلىق لابوراتوريا – قالامگەر ءۇشىن وتە قاجەت دۇنيە. مەن ءوزىم مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەندىكتەن, ءوز شىعارماشىلىعىما ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىن. قىم-قۋىت ۋاقىتتىڭ اراسىندا اقىندىق ونەرىمدى, ولەڭىمدى ءولتىرىپ الماس ءۇشىن «كۇرەسەمىن» دەسەم دە بولادى. مەيلىنشە, جوسپار جاساپ, جازاتىن كەزدە جازۋعا, وقيتىن كەزدە وقۋعا, ىزدەنىپ, تانىمىمدى كەڭەيتىپ, ءوز-ءوزىمدى دامىتىپ وتىرۋعا تىرىسامىن. ۇنەمى ءبىر ۋاقىتتا وتىرىپ, ارنايى بولەك ۋاقىت تابامىن دەپ ايتا المايمىن. بىراق, جوسپارىما ساي مۇمكىندىگىنشە «ادەبي الەمىمنەن» الىستاماي, شىعارماشىلىعىما كوڭىل ءبولىپ وتىرامىن.
ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بالالىق شاعىم, انام, اكەم تۋرالى شاعىن ەسسە جازۋدامىن, اراسىندا اۋدارما جۇمىسى دا بار. قىرعىزدىڭ مىقتى اقىنى, اۋدارماشى تاشتانبەك چاكيەۆتىڭ 40 جىردان تۇراتىن ء«سۇيۋ ءلابيرينتى» دەگەن جيناعىن اۋدارىپ بولىپ قالدىم.
ساعىنىش نامازشاموۆا:
- شىعارماشىلىق جوسپار جاسايمىن, بىراق ول ولەڭدى جوسپارلاپ جازۋ تۋرالى ەمەس, ىزدەنىس, وقۋ-توقۋعا بايلانىستى. مەندەگى ولەڭ جوسپارعا باعىنا بەرمەيدى. اۋقىمدى تاقىرىپتارعا باراتىن كەزدە ۇلكەن دايىندىق كەرەك بولادى, جوسپارلاپ جازۋ دەگەندى سول تۇرعىدان ايتۋ كەرەك. ءوزىمنىڭ ەشتەڭە جازباعانىما ەكى اي بولدى. تەك وقىپ جاتىرمىن...
اينۇر تولەۋ:
- شىعارماشىلىق لابوراتوريا تۋرالى ءجيى ويلانامىن. بىزدە وسىنداي ءدارىس تە بولعان. قولجازبا – قۇندى ماتەريال عوي. قازىر قولجازبا جوق. قالامگەردىڭ لابوراتورياسىن ۇعىپ بولمايسىڭ. سوسىن, قازىر قازاق ادەبيەتىندە جاپپاي فورما ىزدەۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتقان سياقتى. فورماسى بار دا, ويى جوق ولەڭدەر وقىپ ءجۇرمىن. ويى بار دا, فورماسى تۇسىنىكسىز ولەڭدەر دە بار. نە دە بولسا, ءبىزدىڭ ادەبيەتتانۋشىلار بۇل پروتسەسس اياقتالعان سوڭ سويلەيتىن شىعار. قازىرگە ماماندار اتتىڭ باسىن بوس قويىپ, اقىندارعا شاماڭ كەلگەنشە شاپ دەپ وتىرعانداي.
وزىمشە قۇپيام ەدى, بىراق, ايتايىن, قازىر ەدگار پونىڭ «تەمىرلانىن» اۋدارىپ جاتىرمىن. ەدگار مىقتى اقىن عوي. ءميفتى وزەك ەتىپ الاتىنى ۇنايدى. سونىسىمەن جانىما جاقىن...
ساۋال قويعان قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى وبلىسى
