ەلباسى • 20 ناۋرىز، 2020

ەل الدىنداعى ەڭبەگى ولشەۋسىز

100 رەتكورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىكتى الۋدان ونى ساقتاپ، باياندى ەتۋ الدەنەشە ەسە قيىن. ازاتتىق حالىققا قانشالىقتى قۋانىش، باقىت سىيلاسا، ونى باياندى ەتۋ ءۇشىن سونشالىقتى تەر توگىپ، كۇن-ءتۇن دەمەي، نەبىر قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ ەڭبەك ەتۋ كەرەك بولادى. بۇرىننان قالىپتاسقان بايىرعى مەملەكەتتەردىڭ دە پروبلەمالارى از ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسىناۋ ەسەيۋ جىلدارى ىشىندە كەزدەسكەن كوپتەگەن سىناقتارعا لايىقتى شىدامدىلىق كورسەتىپ، جەڭە ءبىلدى.

وداق ىدىراعاننان كەيىن قازاق­ستانعا تيگەن باستى مۇرا اۋقى­مى جاعىنان كوز كورىپ-بىل­مەگەن جۇيەلى داعدارىس بولدى. ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە كۇيرەگەن ەكونو­ميكا، باسقارۋدىڭ ەسكىلىكتى جۇيە­سى جانە قول-اياعى قۇرساۋلى مەم­لەكەتتىك اپپارات ءتيدى. بۇل ءبىز باستان وتكەرگەن العاشقى ەڭ اۋىر دا سوزىلمالى بارلىق سالا­داعى داعدارىس ەدى. سول كەز­دە بىزگە قيىنشىلىقتارعا توتەپ بەرىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە ماكرو­ەكونوميكالىق تۇراق­تى­لىقتى قامتاماسىز ەتىپ، ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتتار قۇرۋ ءۇشىن نەگىز قالاۋعا جاعداي جاساعان بەتبۇرىستىق سيپاتتاعى رەفور­مالاردى جۇرگىزۋ كەرەك بول­دى. مەنىڭشە، سول رەفور­ما­لار­­دىڭ ارقاسىندا، قازىر بىز­دە ەكونو­ميكالىق سانا مەن جەكە­مەن­شىك ۇعىمى قالىپتاستى. ال ەندى عانا ازاتتىق العان تاۋەل­­سىز جاس مەملەكەتتى قۇرۋ، ونىڭ كۇر­مەۋى قاتتى كۇردەلى تۇيىن­دەرىن دۇرىس شەشە ءبىلۋ ەلدىڭ بولا­شاقتاعى تاعدىرىن ايقىن­دايتىنى ءسوزسىز.

قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا ءداۋىرى تاۋەلسىزدىك العان كۇنىنەن باس­تالادى. تاۋەلسىزدىك – ۇلى ۇعىم. ميلليونداعان حالقى بولا تۇ­را، تاۋەلسىزدىكتى ارمانداۋمەن وت­كەن، بۇگىنگى كۇنى دە تاۋەلسىزدىك كوزى­نەن بۇل-بۇل ۇشىپ، سول كۇندى ار­مان قاناتىنا بايلاپ، كۇرەس جولىن­دا جۇرگەندەر قانشاما. تاۋەل­سىز حالىقتىڭ بويىندا قۋا­نىش­تان، عاسىرلار بويى اڭسا­عان ار­مانى­نىڭ ورىندالۋى­نان تۋىندايتىن وراسان زور ەرىك-جىگەر، قۇلشىنىس، شابىت، جا­سام­پازدىق پايدا بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا تاۋەل­سىزدىك دە­گەنى­مىز – دۇرىس با­عىت-باع­دار بەرىلسە، تاۋ قوپارار كۇش. وسىنى دۇرىس پايدالانا بىل­­گەن ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاق­­ستاننىڭ پرەزيدەنتى قىز­مەتى­نە تاعا­يىندالعاننان باس­تاپ قازاق­ستاننىڭ ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق دەربەستىگىن نى­عايتۋعا باعىتتالعان باتىل دا بەلسەندى زور قادامدار جاسادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى كۇننەن-اق مەم­لە­كەتتىڭ سىرتقى ساياساتىن نەگىزدەۋ باستى مىندەتتىڭ بىرىنە اينالدى. ەڭ ءبىرىنشى ەلىمىزدىڭ 14،5 مىڭ شاقىرىم شەكاراسىن شەگەن­دەپ، قىتاي، رەسەي سياق­تى الىپ مەملەكەتتەرمەن، وزبەكستان، قىر­عىز­ستان، تۇرىك­مەنستان ءتارىزدى باۋىرلاس ەلدەرمەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناس جولعا قويىلدى. ۋاقىت تالابىنا ساي جۇرگىزىلگەن سىندارلى ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قىسقا مەر­زىم ىشىندە مەملەكەتىمىز الەم­دىك قوعامداستىققا بەرىك ەنىپ، ءوزىن بەيبىتسۇيگىش، تاۋەلسىز، قۇ­قىق­تىق مەملەكەت رەتىندە تانىتا ءبىلدى. رەسپۋبليكا جەر شا­رىن­داعى قازىرگى كۇنگى بارشا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ قابىلداندى. سو­نىڭ ىشىندە اتاپ ايتقاندا، قازاق­ستاننىڭ بۇۇ-داعى وزىندىك ورنى قالىپتاستى. مۇ­نىڭ ءبا­رىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىر­عان سەبە­بىم – تاۋەلسىزدىكتى بايان­دى ەتۋ كىم-كىمگە دە وڭاي تيگەن جوق. قي­نالعان كەزدە تىعىرىقتان شى­­عار جول ىزدەۋ بارىسىندا ءارتۇر­لى كەلىسپەۋ­شىلىكتەر ورىن الدى. ەڭ باستىسى، وسىنداي كەلىس­پەۋ­شىلىكتەردى داعدارىسقا ۇلاس­تىر­ماي، ۋاقىتىلى شەشىپ وتىرۋ، ەل بو­لا­شاعىنا قاتىسى بار دۇ­رىس شە­شىم­دەر قابىلداي ءبىلۋ كورە­گەن­دىكتى، ابجىلدىكتى تالاپ ەتەتىنى ءسوز­سىز. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­­قى كۇن­­دەرىندە: «كۇشىمىز – جاۋاپ­­كەر­­­شىلىكتە، بىرلىگىمىز – ار­الۋان­­دىق­تا، ەركىندىگىمىز – كەلىسىم­دە، ابى­­رو­­يى­مىز – يگىلىكتە، قاۋىپ­­سىزدى­­­گى­مىز – اشىقتىقتا، تاۋەل­سىزدى­­گ­ى­مىز – سەرىكتەستىكتە» دەگەن پىكىرى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق.

1991 جىلدىڭ 16 جەلتوق­سا­نىن­دا قا­بىلدانعان «قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مەم­­لە­كەت­­تىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونس­­تيتۋتسيالىق زاڭ ەۋرا­زيا قۇر­لىعىنىڭ جۇرەك تۇسىن­داعى ەجەلدەن ۇلى دالا اتان­عان ۇلان-عايىر ولكەدە جاڭا مەم­لەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلگە­نىن ايگىلەدى. ساناۋلى ساعات­تار­دان كەيىن الەمنىڭ ءار تارا­پىن­­داعى مەملەكەتتەردەن كەلىپ تۇسكەن ەجەلدەن ازاتتىق اڭسا­عان قاھارمان حالىقتىڭ تاۋەل­سىز­دىگىن تانىعان قۋانىشتى حابار­لار الەمدىك اقپارات قۇرال­دارى ارقىلى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرى­شىنا تۇگەل تاراپ جاتتى. ءبىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇ­گىنگى بيىگىندە تۇرىپ، وسى كۇندى ار­مان­­داعان بابالارىمىزدىڭ بيىك مۇ­رات­تارى الدىندا، جان الىسىپ، جان بەرىسكەن الماعايىپ زامان­داردا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن اتا­لارى­مىزدىڭ ءاز اماناتى ال­دىن­دا، ەل بوستاندىعى جولىن­دا قۇر­بان بولعان ەسىل ەر­لەرى­مىز­دىڭ ماڭگى وشپەس رۋحى الدىندا باسى­مىزدى ءيىپ، تاع­زىم ەتەمىز. رەسپۋب­ليكا حالقى­نىڭ بۇگىنگى تاڭدا قول جەتكىز­گەن تولايىم تابىستارىن ءسوز ەت­كەندە، وتكەن تاريحتى ەسكە تۇ­سىر­­مەي تۇرا المايسىڭ. سول ار­­قىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ قانشا­لىق­­تى قىمبات، باعا جەتپەس ۇعىم ەكەنىن، ونىڭ ۇدايى جاسام­پاز­­دىق­قا جەتەلەيتىنىن بۇكىل بول­­مى­سىڭ­مەن ۇعىنا تۇسەسىڭ. قازاق­ستان تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەكونومي­كالىق، الەۋمەتتىك قۋاتتى رەفور­مالاردى جەدەل دە ءتيىمدى ىسكە قوسىپ، قاي سالادا دا تمد ەلدەرى ىشىندە كوش­باسشى اتاندى. ءبىز، بۇل بيىك­تەرگە حالقىمىزدىڭ تاتۋ­لى­عى، ىنتىماعى مەن بىرلىگى، وتان­داس­تارىمىزدىڭ جانقيار­لىق ەڭبەگى ارقاسىندا قول جەت­كىزدىك. بۇگىن­دە حالىقارالىق قو­عامداستىق قازاق­ستاندى ورتا­زيالىق كوشباس­شى، شىنايى ارىپتەس، تاتۋ كورشى، تاعىلىمدى دوس رەتىندە تانيدى. قۇدايعا شۇكىر، دالا توسىندە الەم­گە اشىق تا، بولاشاعى بەكەم جاڭا مەملەكەت قۇردىق. ءوز كەزەگىندە، وسى مەملەكەتتىڭ كوك تۋىن بيىك­تەتە ءتۇسۋ مىندەتى ءاربىر قازاق­ستان ازاماتىنا تاعدىر سىي­لاعان ۇلى باقىت دەسەك تە بولادى. ال باق، حالقىمىز ايت­قان­داي، «باعالاي بىلگەننىڭ با­سىندا تۇرادى». ماسەلەن، پار­لا­مەنت جانە ساياسي پارتيالار ءرولى­نىڭ كۇشەيتىلۋى، سوت بي­لىگى تار­ماعى تاۋەلسىزدىگىنىڭ نى­عايۋى، ءماسليحاتتاردىڭ كۇ­شەيتىلۋى، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋدىڭ دامىتىلۋى، قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىلدىرىلۋى وسى جانە باسقا دا شارالار ەلىمىزدى ايتارلىقتاي ىلگەرى جىلجىتتى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىز وركەنيەت الەمىنە قاراي بەت بۇرعان جاڭا كەلبەتتى ەل قۇرا بىلدىك.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى، ەلباسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋعان ەلىنىڭ پايداسىنا شەشىلەر ءاربىر ۇرىمتال تۇستى ساتىمەن پايدالانا ءبىلدى. سونىڭ ءبىرى 40 جىل بويى حالقىمىزعا سور بولىپ جابىسقان، اتوم قارۋىن سىناقتان وتكىزەتىن سەمەي پوليگونىن جابۋ ماسەلەسى ەدى. بۇل پروبلەما كوپ جىلدار بويى ۇنە­مى قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرىپ، حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن ابدەن شەگىنە جەتكىزگەن بولاتىن. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى العاشقى پارمەندەرىنىڭ ءبىرى 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي ماڭىنداعى پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويۋى بولدى. استانانى ارقاعا كوشىرۋ، ەل دامۋىنىڭ 2030، 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى ءتارىزدى الىس بولاشاقتى كوزدەگەن جوبالار تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى. ەلور­دانى ارقاعا كوشىرۋدى الا­يىق. ەلوردانى مۇندا كوشى­رۋ­دىڭ استارىندا، مەنىڭ ويىم­شا، رەس­مي دەرەكتەردە اي­تىل­عان مالى­مەتتەردەن باس­قا، ەلى­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىن بايان­دى، ماڭ­گىلىك ەتۋ يدەياسى تۇر. سول كەزدە سولتۇستىك وبلىستاردا جەر­­گى­لىك­تى حالىقتىڭ سانى 15-20 پا­يىز­­دىڭ ول جاق، بۇل جاعى بولاتىن. قازاقتىڭ وسى ءبىر قۇيقالى ول­ك­ەسىنە ىشتەن دە، سىرتتان دا كوز الارتۋ­شىلاردىڭ از بولماعانىن نەسى­نە جاسىرامىز؟ مىنە، وسىنداي الماعايىپ كەزدە تۇڭعىش پرە­زيدەنت قابىلداعان شۇعىل شەشىم بۇگىندە ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر.

بۇگىندە سارىارقا توسىندەگى الىپ قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان سۇلۋ دا اسەم ەلوردانىڭ كەلبە­تىنە قاراپ، سۇيسىنەتىندەر دە، تاڭىر­قاپ باس شايقايتىندار دا جە­تەرلىك. سۇيسىنەتىن سەبەبى، اي­نال­دىرعان 20 شاقتى جىلدىڭ بە­دە­رىندە قالا ادام تانىماستاي­ وز­گەرىپ، ونداعى بۇرىنعى جۇپى­نى تىرشىلىك كوز الدىمدا قۇلپىرعان عاجاپ كورىنىسكە ۇلاستى.

ال جەلتوقسان وقيعاسىنا باي­­­لا­نىستى قازاق حالقىنا جو­عارى­دان، ياعني ماسكەۋدەن تا­عىل­عان «ۇلتشىل» دەگەن قارا كۇ­ي­ەنى ەلباسى قاتەلىكپەن قا­بىل­­­دانعان شەشىم رەتىندە ماس­­كەۋ­دىڭ ءوز قولىمەن الدىرتىپ تاستادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كە­نەۋى كەتە قويماعان 1989 جىلى قا­بىل­دانعان «تىلدەر تۋرا­لى» زاڭدا قازاق ءتىلىنىڭ مەم­لە­كەتتىك ءتىل دەپ جاريا­لانۋى كەزىندە تۋىنداعان ايتىس-تار­تىس­تا تۇڭعىش پرەزيدەنت ءوز جەرىن­دە ازشى­لىققا ۇشىراپ وتىر­عان قازاق­تاردىڭ تۋعان ءتىلىن مەم­لە­كەتتىك ءتىل دەپ جاريالاۋعا ابدەن قۇقىلى ەكەنىن دالەلدەپ، دەپۋ­تاتتاردىڭ قازاق ءتىلىن مەم­لەكەت­تىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرگەن زاڭ­دى قابىلداۋ كەرەكتىگىنە كوز­دەرىن جەتكىزدى. جالپى، ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە باعىت العان جىلدارىنان باستاپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى شەجىرەسىن تۇزەر بولساق، وندا ەلباسى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەگىز ۇعىم ەكەنى انىق بايقالادى.

 

قۋانىش ايتاحانوۆ،

قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار