وداق ىدىراعاننان كەيىن قازاقستانعا تيگەن باستى مۇرا اۋقىمى جاعىنان كوز كورىپ-بىلمەگەن جۇيەلى داعدارىس بولدى. ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە كۇيرەگەن ەكونوميكا, باسقارۋدىڭ ەسكىلىكتى جۇيەسى جانە قول-اياعى قۇرساۋلى مەملەكەتتىك اپپارات ءتيدى. بۇل ءبىز باستان وتكەرگەن العاشقى ەڭ اۋىر دا سوزىلمالى بارلىق سالاداعى داعدارىس ەدى. سول كەزدە بىزگە قيىنشىلىقتارعا توتەپ بەرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتتار قۇرۋ ءۇشىن نەگىز قالاۋعا جاعداي جاساعان بەتبۇرىستىق سيپاتتاعى رەفورمالاردى جۇرگىزۋ كەرەك بولدى. مەنىڭشە, سول رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا, قازىر بىزدە ەكونوميكالىق سانا مەن جەكەمەنشىك ۇعىمى قالىپتاستى. ال ەندى عانا ازاتتىق العان تاۋەلسىز جاس مەملەكەتتى قۇرۋ, ونىڭ كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى تۇيىندەرىن دۇرىس شەشە ءبىلۋ ەلدىڭ بولاشاقتاعى تاعدىرىن ايقىندايتىنى ءسوزسىز.
قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا ءداۋىرى تاۋەلسىزدىك العان كۇنىنەن باستالادى. تاۋەلسىزدىك – ۇلى ۇعىم. ميلليونداعان حالقى بولا تۇرا, تاۋەلسىزدىكتى ارمانداۋمەن وتكەن, بۇگىنگى كۇنى دە تاۋەلسىزدىك كوزىنەن بۇل-بۇل ۇشىپ, سول كۇندى ارمان قاناتىنا بايلاپ, كۇرەس جولىندا جۇرگەندەر قانشاما. تاۋەلسىز حالىقتىڭ بويىندا قۋانىشتان, عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانىنىڭ ورىندالۋىنان تۋىندايتىن وراسان زور ەرىك-جىگەر, قۇلشىنىس, شابىت, جاسامپازدىق پايدا بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز – دۇرىس باعىت-باعدار بەرىلسە, تاۋ قوپارار كۇش. وسىنى دۇرىس پايدالانا بىلگەن ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان باستاپ قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دەربەستىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان باتىل دا بەلسەندى زور قادامدار جاسادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى كۇننەن-اق مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىن نەگىزدەۋ باستى مىندەتتىڭ بىرىنە اينالدى. ەڭ ءبىرىنشى ەلىمىزدىڭ 14,5 مىڭ شاقىرىم شەكاراسىن شەگەندەپ, قىتاي, رەسەي سياقتى الىپ مەملەكەتتەرمەن, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان ءتارىزدى باۋىرلاس ەلدەرمەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناس جولعا قويىلدى. ۋاقىت تالابىنا ساي جۇرگىزىلگەن سىندارلى ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قىسقا مەرزىم ىشىندە مەملەكەتىمىز الەمدىك قوعامداستىققا بەرىك ەنىپ, ءوزىن بەيبىتسۇيگىش, تاۋەلسىز, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە تانىتا ءبىلدى. رەسپۋبليكا جەر شارىنداعى قازىرگى كۇنگى بارشا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى وزىندىك ورنى قالىپتاستى. مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ كىم-كىمگە دە وڭاي تيگەن جوق. قينالعان كەزدە تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەۋ بارىسىندا ءارتۇرلى كەلىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەڭ باستىسى, وسىنداي كەلىسپەۋشىلىكتەردى داعدارىسقا ۇلاستىرماي, ۋاقىتىلى شەشىپ وتىرۋ, ەل بولاشاعىنا قاتىسى بار دۇرىس شەشىمدەر قابىلداي ءبىلۋ كورەگەندىكتى, ابجىلدىكتى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىندە: «كۇشىمىز – جاۋاپكەرشىلىكتە, بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا, ەركىندىگىمىز – كەلىسىمدە, ابىرويىمىز – يگىلىكتە, قاۋىپسىزدىگىمىز – اشىقتىقتا, تاۋەلسىزدىگىمىز – سەرىكتەستىكتە» دەگەن پىكىرى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق.
1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ جۇرەك تۇسىنداعى ەجەلدەن ۇلى دالا اتانعان ۇلان-عايىر ولكەدە جاڭا مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن ايگىلەدى. ساناۋلى ساعاتتاردان كەيىن الەمنىڭ ءار تاراپىنداعى مەملەكەتتەردەن كەلىپ تۇسكەن ەجەلدەن ازاتتىق اڭساعان قاھارمان حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان قۋانىشتى حابارلار الەمدىك اقپارات قۇرالدارى ارقىلى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تۇگەل تاراپ جاتتى. ءبىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى بيىگىندە تۇرىپ, وسى كۇندى ارمانداعان بابالارىمىزدىڭ بيىك مۇراتتارى الدىندا, جان الىسىپ, جان بەرىسكەن الماعايىپ زامانداردا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن اتالارىمىزدىڭ ءاز اماناتى الدىندا, ەل بوستاندىعى جولىندا قۇربان بولعان ەسىل ەرلەرىمىزدىڭ ماڭگى وشپەس رۋحى الدىندا باسىمىزدى ءيىپ, تاعزىم ەتەمىز. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا قول جەتكىزگەن تولايىم تابىستارىن ءسوز ەتكەندە, وتكەن تاريحتى ەسكە تۇسىرمەي تۇرا المايسىڭ. سول ارقىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ قانشالىقتى قىمبات, باعا جەتپەس ۇعىم ەكەنىن, ونىڭ ۇدايى جاسامپازدىققا جەتەلەيتىنىن بۇكىل بولمىسىڭمەن ۇعىنا تۇسەسىڭ. قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك قۋاتتى رەفورمالاردى جەدەل دە ءتيىمدى ىسكە قوسىپ, قاي سالادا دا تمد ەلدەرى ىشىندە كوشباسشى اتاندى. ءبىز, بۇل بيىكتەرگە حالقىمىزدىڭ تاتۋلىعى, ىنتىماعى مەن بىرلىگى, وتانداستارىمىزدىڭ جانقيارلىق ەڭبەگى ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. بۇگىندە حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاندى ورتازيالىق كوشباسشى, شىنايى ارىپتەس, تاتۋ كورشى, تاعىلىمدى دوس رەتىندە تانيدى. قۇدايعا شۇكىر, دالا توسىندە الەمگە اشىق تا, بولاشاعى بەكەم جاڭا مەملەكەت قۇردىق. ءوز كەزەگىندە, وسى مەملەكەتتىڭ كوك تۋىن بيىكتەتە ءتۇسۋ مىندەتى ءاربىر قازاقستان ازاماتىنا تاعدىر سىيلاعان ۇلى باقىت دەسەك تە بولادى. ال باق, حالقىمىز ايتقانداي, «باعالاي بىلگەننىڭ باسىندا تۇرادى». ماسەلەن, پارلامەنت جانە ساياسي پارتيالار ءرولىنىڭ كۇشەيتىلۋى, سوت بيلىگى تارماعى تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋى, ءماسليحاتتاردىڭ كۇشەيتىلۋى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ دامىتىلۋى, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىلدىرىلۋى وسى جانە باسقا دا شارالار ەلىمىزدى ايتارلىقتاي ىلگەرى جىلجىتتى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىز وركەنيەت الەمىنە قاراي بەت بۇرعان جاڭا كەلبەتتى ەل قۇرا بىلدىك.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋعان ەلىنىڭ پايداسىنا شەشىلەر ءاربىر ۇرىمتال تۇستى ساتىمەن پايدالانا ءبىلدى. سونىڭ ءبىرى 40 جىل بويى حالقىمىزعا سور بولىپ جابىسقان, اتوم قارۋىن سىناقتان وتكىزەتىن سەمەي پوليگونىن جابۋ ماسەلەسى ەدى. بۇل پروبلەما كوپ جىلدار بويى ۇنەمى قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرىپ, حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن ابدەن شەگىنە جەتكىزگەن بولاتىن. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى العاشقى پارمەندەرىنىڭ ءبىرى 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي ماڭىنداعى پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويۋى بولدى. استانانى ارقاعا كوشىرۋ, ەل دامۋىنىڭ 2030, 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى ءتارىزدى الىس بولاشاقتى كوزدەگەن جوبالار تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى. ەلوردانى ارقاعا كوشىرۋدى الايىق. ەلوردانى مۇندا كوشىرۋدىڭ استارىندا, مەنىڭ ويىمشا, رەسمي دەرەكتەردە ايتىلعان مالىمەتتەردەن باسقا, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى, ماڭگىلىك ەتۋ يدەياسى تۇر. سول كەزدە سولتۇستىك وبلىستاردا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى 15-20 پايىزدىڭ ول جاق, بۇل جاعى بولاتىن. قازاقتىڭ وسى ءبىر قۇيقالى ولكەسىنە ىشتەن دە, سىرتتان دا كوز الارتۋشىلاردىڭ از بولماعانىن نەسىنە جاسىرامىز؟ مىنە, وسىنداي الماعايىپ كەزدە تۇڭعىش پرەزيدەنت قابىلداعان شۇعىل شەشىم بۇگىندە ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر.
بۇگىندە سارىارقا توسىندەگى الىپ قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان سۇلۋ دا اسەم ەلوردانىڭ كەلبەتىنە قاراپ, سۇيسىنەتىندەر دە, تاڭىرقاپ باس شايقايتىندار دا جەتەرلىك. سۇيسىنەتىن سەبەبى, اينالدىرعان 20 شاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە قالا ادام تانىماستاي وزگەرىپ, ونداعى بۇرىنعى جۇپىنى تىرشىلىك كوز الدىمدا قۇلپىرعان عاجاپ كورىنىسكە ۇلاستى.
ال جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى قازاق حالقىنا جوعارىدان, ياعني ماسكەۋدەن تاعىلعان «ۇلتشىل» دەگەن قارا كۇيەنى ەلباسى قاتەلىكپەن قابىلدانعان شەشىم رەتىندە ماسكەۋدىڭ ءوز قولىمەن الدىرتىپ تاستادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەنەۋى كەتە قويماعان 1989 جىلى قابىلدانعان «تىلدەر تۋرالى» زاڭدا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالانۋى كەزىندە تۋىنداعان ايتىس-تارتىستا تۇڭعىش پرەزيدەنت ءوز جەرىندە ازشىلىققا ۇشىراپ وتىرعان قازاقتاردىڭ تۋعان ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالاۋعا ابدەن قۇقىلى ەكەنىن دالەلدەپ, دەپۋتاتتاردىڭ قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرگەن زاڭدى قابىلداۋ كەرەكتىگىنە كوزدەرىن جەتكىزدى. جالپى, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە باعىت العان جىلدارىنان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى شەجىرەسىن تۇزەر بولساق, وندا ەلباسى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەگىز ۇعىم ەكەنى انىق بايقالادى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى
