ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اسەت ماعاۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي نارىعىنداعى جاعداي تۇراقسىز بولسا دا, ەلىمىزدە ءوندىرۋشى كومپانيالاردى قولداۋ تەتىكتەرى جەتكىلىكتى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ سوڭعى بىرنەشە كۇننىڭ بەدەرىندە مۇنايلى وڭىرلەردى ارالاپ, كومپانيالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ءسويتىپ بىرلەسىپ اتقارىلاتىن جۇمىستار بەلگىلەندى. ءتيىستى زاڭنامادا مۇناي باعاسى قۇلدىراپ كەتكەن جاعدايدا ونىڭ كەرى اسەرىن تومەندەتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان. اتاپ ايتار بولساق, رەنتالىق سالىق باعاعا «بايلانعان». 1 باررەل 60 دوللار بولعان كەزدە رەنتا مولشەرلەمەسى ەكسپورتتىڭ 11 پايىزىن قۇراسا, 40 دوللاردان تومەندەپ كەتسە مولشەرلەمە 0 پايىز بولادى, ياعني رەنتالىق الىم توقتايدى.
وعان قوسا, ەكسپورتتىق باج دا باعامەن بايلانىستى بەلگىلەنەدى. باررەلدىڭ باعاسى 60 دوللار بولسا, ءار توننا ءۇشىن باج – 60 دوللاردى, 35 دوللارعا تومەندەسە – ءاربىر ەكسپورتتالعان توننا ءۇشىن 35 دوللاردى قۇرايدى.
ءا.ماعاۋوۆ اتاپ وتكەندەي, قازىرگى باعا ءدالىزى ەل اۋماعىنداعى مۇناي-گاز جوبالارىنىڭ ءونىم ءوندىرۋ كولەمىنە ايتارلىقتاي سالماق سالمايدى دەۋگە بولادى.
– ءبىز باعا قاتىستى ءتۇرلى ستسەناريلەردىڭ قازاقستانداعى ءوندىرىس كولەمىنە قالاي اسەر ەتەتىنىنە الدىن الا تالداۋ جاسادىق. كەن ورنىن يگەرۋدىڭ كەزەڭىنە بايلانىستى كومپانيالاردىڭ شىعىندارى ءارتۇرلى. ءىرى جوبالاردا 1 باررەلگە شاققاندا شىعىن كولەمى 10 اقش دوللارىن, تاسىمالدى قوسا ەسەپتەگەندە 25 دوللاردى قۇرايدى. ال ءبىراز ۋاقىتتان بەرى يگەرىلىپ كەلە جاتقان ەسكى كەنىشتەردەن شيكىزات ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ, سالىق قۇنىن قوسا ەسەپتەسەك, 1 باررەلگە 30-35 دوللار كەتەدى, – دەدى ول.
قاتەرلى ۆيرۋستىڭ تارالعانىنا قاراماستان مينيسترلىك كومپانيالاردىڭ جۇمىسى توقتاپ قالماۋىنا, جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارماۋىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتەدى. ايتالىق, كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى ەل اۋماعىنا كىرە الماي قالعان شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ ورنىن جەرگىلىكتى ازاماتتار الماستىرادى.
– قازىر «Kazakhstan Petrochemical Industries» جشس-دا 397 قحر ازاماتى جۇمىس ىستەيدى. شەكتەۋ قويىلۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ 161-ءى قازاقستانعا كەلە المادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگى, KPI كومپانياسى ولاردى جەرگىلىكتى ماماندارمەن الماستىرۋدى قولعا الدى. ارنايى اڭگىمەلەسۋ جانە پراكتيكالىق ەمتيحان قورىتىندىسى بويىنشا 45 ادام جۇمىسقا ورنالاستى. دانەكەرلەۋ جۇمىستارىنا مامان ىرىكتەۋ بارىسىندا كەلگەن ادامداردىڭ بىلىكتىلىگى تالاپتارعا سايكەس كەلمەگەندىكتەن پروبلەما تۋىندادى, – دەدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى. ايتا كەتەيىك, ءمۇناي-گاز كومپانياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار اراسىندا COVID-19 ۆيرۋسىن جۇقتىرعاندار جوق.
قازاقستاننىڭ مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارى وداعىنىڭ تورالقا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ ايتقانداي, كوروناۆيرۋس ەپيدەمياسىنىڭ كەسىرىنەن الەمدەگى ەڭ ءىرى كومىرسۋتەگى تۇتىنۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى قىتايدا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تومەندەدى. وعان مەملەكەتارالىق, قالاارالىق اۋە تاسىمالدارىنىڭ توقىراۋى قوسىلدى. مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ اراسىنداعى قايشىلىق نارىقتاعى جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جىبەردى.
– الەم مەن قازاقستان ەكونوميكاسى قازىر ۇلكەن سىناق پەن قاۋىپتىڭ الدىندا تۇر. قازاقستان بيۋدجەتىنە نەگىزگى تابىستى مۇناي مەن ىلەسپە گاز وندىرەتىن كاسىپورىندار تۇسىرەدى. سوڭعى 2 جىلدا مۇناي بيۋدجەتكە 1 ترلن-نان استام ءتۇسىم اكەلدى. وسىعان قاراپ ونىڭ ەل ەكونوميكاسىندا قانشالىقتى ماڭىزدى ورنى بار ەكەنىن كورۋگە بولادى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت – جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ, – دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, شميكىزات باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى مۇناي-گاز سالاسىنداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ ازايۋى قاۋپى ءتونىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا سالاداعى 2 مىڭنان استام كومپانيادا 200 مىڭعا تارتا ادام ەڭبەك ەتەدى.
– ءبىز جاھاندىق مۇناي نارىعىنداعى احۋال بىرنەشە ايدا جاقسارادى دەپ كۇتپەيمىز. ءتىپتى, 1-2 جىلعا دەيىن جاقسارماۋى مۇمكىن. وبەكتيۆتى تۇردە ايتار بولساق, قىسقارتۋ مۇناي-گاز كاسىپورىندارىن جانە ولاردىڭ تىكەلەي مەردىگەرلەرىن ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستانداعى مۇناي سەرۆيس كومپانيالارىن شارپۋى مۇمكىن. بۇل جوبالارداعى جۇمىستىڭ اياقتالۋى مەن كومپانيالاردىڭ بيۋدجەتىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى. ماسەلەن, بيىل جازدا تشو-نىڭ بولاشاق كەڭەيتۋ جوبالارىنان 5 مىڭعا تارتا ادام بوسايدى, – دەدى ول.
ر.جاقسىلىقوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, جۇمىس ورىندارىن بارىنشا ساقتاۋ جانە وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ازايتۋ ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ولار: مۇناي سەرۆيستىك قىزمەتتەر بويىنشا قولدانىستاعى جانە جاڭا مەردىگەرلىك شارتتاردىڭ قۇنىن قايتا قاراۋعا جول بەرمەۋ; نەگىزگى مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ قارجىلىق جاعدايىنا تالداۋ جۇرگىزۋ; جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى, اتاپ ايتقاندا ينۆەستيتسيالار كولەمى شامامەن 4 ملرد دوللاردى قۇرايتىن قاراشىعاناقتى كەڭەيتۋ جوباسىن, گاز-حيميا جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى جەدەلدەتۋ; قازاقستاندىق مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارعا ءوز قىزمەتتەرىن ەكسپورتتاۋدا كومەك كورسەتۋ. وسى تەكتەس شارالار كومىرسۋتەك باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنىڭ جانە كوروناۆيرۋستىڭ ءورشۋىنىڭ ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن ازايتادى.
Centrasia Group مۇناي-سەرۆيس كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى الماس قۇدايبەرگەن الداعى 3-4 ايدا الەمدىك نارىقتا مۇناي تىم كوپ بولاتىنىن, سۇرانىستان الدەقايدا اسىپ كەتەتىنىن ايتتى.
– مۇنايعا جاھاندىق سۇرانىس پەن ۇسىنىس كولەمى – تاۋلىگىنە 100 ميلليون باررەل. كۇن سايىن وسىنشا شيكىزات وندىرىلەدى جانە كادەگە جاراتىلادى. الايدا, حالىقارالىق ساراپشىلار بيىل العاشقى جارتىجىلدىقتا نارىققا 1,3 ملرد باررەل ارتىق مۇناي شىعارىلادى دەپ بولجام جاساپ وتىر. شيكىزات تانكەردە, رەزەرۆۋارلاردا ساقتالادى. 2015-2016 جىلدارى باعا تومەندەگەن كەزدە نارىقتاعى ارتىق مۇنايدىڭ كولەمى بار بولعانى 350 ملن باررەلدى قۇراعان-دى. بۇل جولى 1,3 ملرد باررەل ءونىم باعانى تومەنگە تارتاتىنى ءسوزسىز, – دەدى ول.
وپەك+ ەلدەرى كەلىسىمدى توقتاتقاننان كەيىن ساۋد ارابياسى, رەسەي, بىرىككەن اراب امىرلىگى جانە يران سىندى ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ءوندىرىستى كۇرت كۇشەيتۋگە كىرىسكەنى بەلگىلى. ولار وندىرگەن كومىرسۋتەگىنىڭ تاۋلىگىنە شامامەن 15 ملن باررەلى ارتىلىپ قالىپ وتىرادى. ارتىلعان مۇناي كادەگە جاراتىلماي, جينالا بەرەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە قىتاي تۇتىنۋ قارقىنىن قالپىنا كەلتىرىپ, داعدارىسقا دەيىنگى كورسەتكىشكە جەتكىزگەننىڭ وزىندە ارتىق مۇنايدى تولىق كادەگە جاراتىپ بىتكەنشە 2 جىلعا جۋىق ۋاقىت كەرەك. قىسقاسى, پاندەميانىڭ سالدارىنان سۇرانىس تومەندەپ, ول تىزبەكتى رەاكتسياعا ۇلاستى. ەندى جاعدايدى رەتتەۋ وڭايعا تۇسپەيدى.
ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ءا.ماعاۋوۆ ۆەدومستۆونىڭ مۇناي كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ مۇناي باعاسى 20-25 دوللارعا دەيىن قۇلدىراعان جاعدايدا قانداي اسەرى بولاتىنىن زەرتتەپ جاتقانىن ايتقان ەدى. ارادا جارتى تاۋلىك وتپەي جاتىپ باعا 21 دوللارعا ءبىر-اق ءتۇستى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى 200 مىڭ ەڭبەككەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مۇناي باعاسىنا تاۋەلدى دەۋگە بولادى. تىكەلەي مۇناي وندىرىسىمەن اينالىساتىن ءار ازاماتقا 3-4 سەرۆيستىك ماماننان كەلەدى. باعا بولسا بولجانعان مەجەدەن دە تومەندەپ بارادى. سول سەبەپتى وتاندىق مۇناي-گاز سەكتورىنداعى سەرۆيستىك كومپانيالار مەملەكەتتەن قولداۋ كۇتۋگە ءماجبۇر.
