ايماقتار • 19 ناۋرىز، 2020

ەگىس ناۋقانىنا دايىندىق قالاي؟

43 رەتكورسەتىلدى

قار كوبەسى سوگىلىپ، القاپ دەگدىسىمەن قىردا قىزۋ تىرشىلىك قاينايدى. قىستان قىسىلىڭقىراپ شىققان قوستانايلىق ديقاندار بۇل ءساتتى دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ وتىر. دەگەنمەن ول كۇن دە الىس ەمەس. ءارى كەتسە شامامەن ءبىر جارىم-ەكى اي عانا قالدى. ودان سوڭ تەحنيكاسىن وڭداپ، تۇقىمىن تۇگەندەپ، شارۋا ادامى توپىراعىنىڭ ءيىسى تاناۋدى جارا بۋسانىپ جاتقان تاناپقا اتتانادى.

ديقانداردىڭ كوكتەمگى ناۋ­­­قانعا دايىندىعى وبلىس اكىم­دىگىندە بيىل العاش رەت ار­نايى تالقىلانىپ، با­رىن­­شا پىسىقتالعانداي بول­دى. ءوڭىر باسشىسى ارحي­مەد مۇ­حامبەتوۆ، اۋىل شارۋا­شى­لىعى ۆيتسە-ءمينيسترى رۇستەم قۇر­مانوۆ، عىلىمي ينستيتۋت­تار مەن قارجىلاي قولداۋ ورتا­لىق­تارىنىڭ وكىلدەرى، سالا باسشىلارى قاتىسقان كەڭەيتىلگەن وتىرىسقا وڭىردەگى بارلىق اۋدان اكىمدەرى مەن 500-گە جۋىق ديقان ونلاين ارقىلى قوسىلدى.

– وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، وتكەن جىل وبلىستىق اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن كۇردەلى جىل بولدى. اۋا را­يىنىڭ قولايسىزدىعى سالا­نىڭ كورسەتكىشتەرىنە، تۇتاس­تاي العاندا وبلىس ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزدى، – دەگەن وبلىس اكىمى ەندى ەگىنشىلىكتىڭ اۋا رايىنا تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن ازاي­تاتىن تەحنولوگيالارعا كو­شە­تىن ۋاقىت جەتكەنىن قاداپ ايتتى.

وبلىس ادەتتە استىقتى 5 ملن توننادان اسىرىپ جيناپ الاتىن. الايدا بىلتىر قۇر­عاق­شىلىق سالدارىنان بيداي كولەمى جىلداعىدان 35%-عا كە­مىپ، قامباعا نەبارى 3 ملن تون­نا ءدان قۇيىلدى. شامامەن 1 جارىم ملن توننا استىق باس­تىرىلىپ، ۇن جىلداعىدان 36 پايىزعا كەمىدى. سالدارىنان ەكسپورت ۇلەسى ازايدى. ەسەسىنە مال شارۋاشىلىعىندا ءوسىم بار. مال باسى 1 پايىزعا كوبەيىپ، ەت، ءسۇت، جۇمىرتقا ءوندىرىسى ءوستى.

– بۇل كورسەتكىشكە ءبىز دەر كەزىندە كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ناتي­جەسىندە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. اراعا 5-6 جىل سالىپ ءبىر اينالىپ سوعاتىن تاقىر قۋاڭ­شى­لىق بىلتىر بىردەن 8 اۋداندى تۇرالاتىپ كەتتى. امالسىز ۇكىمەتتەن كومەك سۇراۋعا تۋرا كەلدى. بىلتىر وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت 33 ملرد تەڭگە بولگەن. ناتيجەسىندە شارۋاشىلىقتار كوكتەمگى جانە كۇزگى القاپ جۇمىستارىنا، سالا­لىق باعدارلامالار بويىنشا العان مالىنا، ليزينگتىك تەحنيكاسىنا تولەيتىن نەسيەلەرىنىڭ مەرزىمىن ۇزارتىپ الدى. 2019 جىلى بيداي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى ءبىر جاعىنان كوپتەگەن شارۋاشىلىقتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالدى، – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ.

جيىندا بيىل استىق نارى­عىنداعى باسەكە ءباسىنىڭ جوعارى ەكەنى ايتىلدى. وعان رەسەي مەن قىتايدا ەگىن شارۋا­شى­لىعىنىڭ دامۋى، وزبەكستان مەن تاجىكستان ديىرمەندەرىنىڭ كۇش الىپ، جىل ساناپ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتىپ بارا جاتقانى ىقپال ەتىپ وتىر. سوندىقتان بيىل بيدايدىڭ باعاسى تۇراقتى بولمايدى. قازىر قىمبات بولىپ تۇرعانىمەن، كۇزگە سالىم كۇرت ارزانداپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ونى الگى ايتىلعان سىرتقى ىقپالدار اسقىندىرا ءتۇسۋى مۇمكىن. اكىم­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ اي­تۋىنشا، دايىن استىقتى ساتا بەرمەي، قازىردەن باستاپ قولدان كەلگەنشە بيداي وڭدەۋ سالاسىن جان-جاقتى تەرەڭدەتە دامىتۋعا ۇمتىلعان ابزال. القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ دا اسا ماڭىزدى: شارۋاشىلىقتار راپس، زىعىر، جاسىمىق، قاراقۇمىق سياقتى ەكسپورتقا كەتەتىن باعالى داقىل القاپتارىن ۇلعايتۋى شارت.

وبلىس شارۋاشىلىقتارىندا كوكتەمگى ەگىن ناۋقانىنا ساق­تاپ وتىرعان 525،6 مىڭ توننا تۇقىمدىق بيداي بار. بۇل بۇكىل شا­رۋاشىلىقتارعا قاجەت تۇقىمنىڭ 99،5%-ى.

جىتىقارا جانە قامىستى اۋدان­دارىندا 5 400 تونناداي تۇقىم جەتپەي تۇرعانىن ايت­قان وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى: «وبلىستاعى بيداي تۇقىمىن وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردا 30 مىڭ توننا جوعارى سۇرىپتى تۇقىم بار. اتالعان اۋدانداردىڭ اكىم­دىكتەرى ناۋقان باستالعانشا شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعىن تۇقىممەن تولىق قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس»، دەدى.

اكىمدىكتە ايتىلماي قال­عان تاعى ءبىر اۋدان بار. بيىل ناۋىرزىم وڭىرىندەگى ون شاقتى شاعىن شارۋاشىلىق تۇقىم تاپپاي تارىعىپ وتىر. بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق بۇل ءوڭىردىڭ دە شارۋاسىن زار جىلاتىپ، قامباسىن قاڭىراتىپ كەتتى. تىعىرىققا تىرەلگەن ناۋىرزىمدىق ديقان­داردىڭ جان­ايقايىن گازەتىمىز بۇعان دەيىن دە جازعان. ەستىر قۇلاق، كورەر كوز، جاناشىر جا­قىن، پاناشىل اكىم بولمادى. شەندىدەن قايىر بولماعان سوڭ، قاراپايىم شارۋا بيىل القاپقا ءدان ەمەس، قي سەبەتىن شىعارمىن دەپ ءمۇجىلىپ وتىر.

بالكىم ءبىر امالىن قاراس­تىرىپ جاتقان بولار دەگەن ۇمىتپەن وبلىستىق اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى باسقارماسىنا تەلەفونمەن حابارلاسىپ، «ناۋىر­­زىمدا تۇقىم تاپپاي جۇر­گەن شارۋاشىلىقتاردىڭ تاع­دىرى قالاي بولادى؟ دە­مىگىپ قالعان ديقانداردى دە­مەپ جىبەرۋدىڭ ءبىر امالىن قا­راستىرىپ جاتىرسىزدار ما؟» دەپ سۇراپ كوردىك. ءوزىن باس مامان دينا حامزينا دەپ تانىستىرعان سىپايى داۋى­س:

– ۋ ناس نەت پروبلەم. سىزگە كىم ايتتى ونى؟ ءبىز ناۋىرزىم اۋدانىن تۇقىممەن تولىق قام­تاماسىز ەتىپ قويدىق قوي! – دەدى تاڭعالعانىن جاسىرا الماي. ودان ءارى بىردەمە سۇراۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىزداۋ بولىپ قالدى. ءسال توسىلىپ قالىپ: «قامىستى شە؟» دەدىك. قۇلاققا قاعاز ساپىرىلىسى كەلدى، بىرەر ساتتەن سوڭ، – قامىستى دا تۇقىممەن تولىق قامتىلدى، – دەگەن جاۋاپ ەستىلدى. قايران قالدىق. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تۇسكە دەيىنگى جينالىستا ايتقان مالىمەتتى باسقارمانىڭ باس مامانى تۇستەن كەيىن جوق­قا شىعاردى. امالسىز قا­مىستىعا تەلەفون شالدىق. اۋدان­دىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبو­لىمىنىڭ باس مامانى ءدامىر الدوڭعاروۆ «قايرات وكف»، «سودرۋجەستۆو-98»، «تيموفەەۆ اگرو»، «قايماقكول اگرو» ءتا­رىزدى ءىرى سەرىكتەستىكتەر مەن 10 شاقتى ۇساق شارۋالاردا بي­ىل سەبەتىن تۇقىم جوق ەكەنىن، ارقايسىسى ءوز بەتىنشە ىزدەستىرىپ جاتقانىن ايتتى.

جىتىقاراعا حابارلاسىپ ەدىك، اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ديار ايجاروۆ: ء«وزىڭىز بىلەسىز عوي. بىلتىر جاعداي قيىن بول­دى. قازىر اۋدانداعى ۇساق شارۋا­شىلىقتارعا 2140 توننا تۇقىم جەتپەيدى. اكىمشىلىك اندا-مۇندا شاۋىپ ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ، ەندى عانا تاپقانداي بولدىق. قازىر قارابالىق اۋدانىنداعى ەليتالى تۇقىم وسىرەتىن ءىرى شارۋا­شىلىقپەن كەلىسىم جاساسىپ جاتىرمىز. بۇل ماسەلە كوپ ۇزاماي شەشىلەتىن بولدى»، دەدى.

بيىل وبلىستا 5 ملن 200 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان ەگۋ جوس­پارلانعان. 3 ملن 900 مىڭ گەكتار القاپقا ءداندى جانە ءداندى بۇرشاق داقىلى ەگىلمەك. 2 مىڭ گەكتاردى مال ازىعى الادى. ماي­لى داقىل كولەمىن بيىل 700 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر.

ءدان ءسىڭىرۋ ناۋقانىنا جالپى سانى 23 مىڭعا جۋىق تراكتور، 1032 كەشەندى تۇقىم سەپكىش تەحنيكا قاتىسادى.

  

قوستاناي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار