ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ جانە گۇلدەنۋىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى ءارى كەپىلى بولعان ەلىمىزدىڭ باستى زاڭى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا بيىل ون سەگىز جىل تولىپ وتىر. ونىڭ نەگىزىندە, ەلىمىزدە ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى سانالاتىن ادامنىڭ دامۋىنا, ونىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى قايتا قۇرۋلار جۇزەگە اسىرىلدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حالىق ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى مەملەكەتىمىزدەگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى مىندەتى سانالدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك.
«قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنا سايكەس الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ۇلتتىق ۇلگىسى قالىپتاستىرىلدى جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى الەۋمەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى.
حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تۇراقتى ءوسۋى – بۇل ءبىز قول جەتكىزگەن العاشقى ماڭىزدى ناتيجە. ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2000 جىلعى 12,8 پايىزدىق كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 2005 جىلى 8,1 پايىزعا دەيىن, 2012 جىلعى 5,3 پايىزدىق كورسەتكىش 2013 جىلدىڭ 2-توقسانىمەن سالىستىرعاندا 5,2 پايىزعا تومەندەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 2011 جىلى قولعا الىنعان «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى بولدى. ونىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 200 ملرد. تەڭگە ءبولىندى, ناتيجەسىندە 235 مىڭ ادام ء(ۇ.ج. 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا) مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولدى. ونىڭ ىشىندە:
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ جانە گۇلدەنۋىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى ءارى كەپىلى بولعان ەلىمىزدىڭ باستى زاڭى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا بيىل ون سەگىز جىل تولىپ وتىر. ونىڭ نەگىزىندە, ەلىمىزدە ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى سانالاتىن ادامنىڭ دامۋىنا, ونىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى قايتا قۇرۋلار جۇزەگە اسىرىلدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حالىق ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى مەملەكەتىمىزدەگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى مىندەتى سانالدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك.
«قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنا سايكەس الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ۇلتتىق ۇلگىسى قالىپتاستىرىلدى جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى الەۋمەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى.
حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تۇراقتى ءوسۋى – بۇل ءبىز قول جەتكىزگەن العاشقى ماڭىزدى ناتيجە. ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2000 جىلعى 12,8 پايىزدىق كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 2005 جىلى 8,1 پايىزعا دەيىن, 2012 جىلعى 5,3 پايىزدىق كورسەتكىش 2013 جىلدىڭ 2-توقسانىمەن سالىستىرعاندا 5,2 پايىزعا تومەندەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 2011 جىلى قولعا الىنعان «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى بولدى. ونىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 200 ملرد. تەڭگە ءبولىندى, ناتيجەسىندە 235 مىڭ ادام ء(ۇ.ج. 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا) مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولدى. ونىڭ ىشىندە:
– 100 مىڭنان استام ادام وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋدان ءوتتى. وقۋدى اياقتاعان قاتىسۋشىنىڭ 82 %-ى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى;
– 35,0 مىڭعا جۋىق جاس ماماندار جاستار پراكتيكاسىنا قاتىستى جانە حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىنان 63,0 مىڭنان استام ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىندا ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى;
– باعدارلامانىڭ 12 مىڭعا جۋىق قاتىسۋشىسىنا جالپى سوماسى 23,9 ملرد. تەڭگەگە جۋىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان ميكروكرەديتتەر بەرىلدى;
– 10 مىڭنان استام ادام (2,8 مىڭ وتباسى) توقىراۋعا ۇشىراعان وڭىرلەردەن ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى ەلدى مەكەندەرگە قونىس اۋداردى, ونىڭ باسىم بولىگى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى.
ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوڭعى 15 جىل ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 16 ەسەگە ارتتى. ءبىر قىزمەتكەردىڭ ورتاشا ايلىق تابىسى ون ەسەگە دەيىن, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرىنىڭ تابىسى 10,7 ەسەگە ارتتى. ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ ءتۇرلەرى بويىنشا 2013 جىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا ونىڭ كولەمى 104 135 تەڭگەنى قۇرادى.
مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋىنداعى ازاماتتار ەڭ جوعارى قولداۋعا يە. قارتتىق, بالا تۋ, جازاتايىم وقيعالار, دەنساۋلىق ماسەلەلەرى, ەڭبەككە قابىلەتسىزدىكتىڭ, جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ جانە شەشۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ءوزىنىڭ ەرەكشە قامقورلىعىنا العان نەگىزگى مىندەتتەر بولىپ سانالادى.
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋدى شەكتەپ قويعان تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس الەمدىك قارجىلىق داعدارىس جاعدايلارىنا قاراماستان بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىلارى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارىنا بەرىلەتىن زەينەتاقى مەن تولەمدەر ارتتىرىلىپ وتىردى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا جانە الەۋمەتتىك قولداۋعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەگى شىعىندار 2000 جىلعى 151,0 ملرد. تەڭگەدەن 2013 جىلى 1 371 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ارتتى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى اي سايىن 4 ملن. ادام نەمەسە ەل حالقىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى الىپ وتىرادى. بۇلار ءتۇرلى سەبەپتەر بويىنشا ءالى ەڭبەك ەتە المايتىن نەمەسە ەڭبەك ەتۋگە مۇمكىندىگى جوق جانە ءوز ءومىرىن ءوز بەتىنشە قۇرا المايتىن ادامدار.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 1,8 ملن.-نان استام زەينەتكەر ءومىر سۇرۋدە. 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ زەينەتاقىلارىنىڭ ورتاشا مولشەرى 10 ەسەگە (4298 تەڭگەدەن 41790 تەڭگەگە دەيىن) ارتتى. سونداي-اق, ۇوس قاتىسۋشىلارىنا جانە مۇگەدەكتەرىنە, ۇوس-تا قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ جەسىرلەرىنە, جەتىمدەرگە, ەگدە جاستاعى ادامدارعا, بۇرىن زياندى ءوندىرىس جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەگەن ازاماتتارعا تولەنەتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ءجاردەماقىلاردىڭ دا مولشەرلەرى تيىسىنشە ارتتىرىلدى.
وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ماقساتىندا جانە ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ دامۋىنا قاجەتتى جاعداي جاساۋ ءۇشىن انا مەن بالانى قولداۋدىڭ ۇلتتىق ۇلگىسى قۇرىلدى. بۇگىندە بالا تۋعاندا بەرىلەتىن بىررەتتىك مەملەكەتتىك جاردەماقىنى, بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمى ءۇشىن بەرىلەتىن جاردەماقىنى, از قامتىلعان وتباسىلارداعى 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا بەرىلەتىن جاردەماقىنى, مۇگەدەك بالانى تاربيەلەپ وتىرعان ادامدارعا بەرىلەتىن جاردەماقىنى الاتىن 400 مىڭنان استام ادام بار. بۇل رەتتە, بالا تۋعاندا بەرىلەتىن جاردەماقىنىڭ مولشەرى وسى نورما ەنگىزىلگەلى, ياعني 2003 جىلمەن سالىستىرعاندا ورتا ەسەپپەن 5 ەسەگە دەيىن, ال, بالا كۇتىمى ءۇشىن بەرىلەتىن جاردەماقىنىڭ مولشەرى 3,1 ەسەگە دەيىن ارتتىرىلدى.
وتباسىن نىعايتۋعا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جانە كوپبالالى وتباسىلاردىڭ ءداستۇرىن ساقتاۋعا باعىتتالعان وزگە دە شارالار قابىلدانۋدا. بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ تۋ دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزدى, ياعني تۋ كورسەتكىشى سوڭعى بەس جىل ىشىندە ءبىرجارىم ەسەگە ارتتى. قازىردە ءتورت جانە ودان دا كوپ بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار قاتارى ەكى ءجۇز مىڭعا جۋىقتادى.
مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى قولدانىسقا ەنگىزىلگەلى بەرى وسى جۇيەنىڭ قاتىسۋشىلارىنا ەڭبەك قابىلەتىنەن جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا, جۇكتىلىگى مەن بوسانۋىنا جانە بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر ءۇشىن 330,5 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان.
بۇدان ءارى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن دامىتۋ قولعا الىندى. ەلىمىزدە 80 مىڭنان استام ازاماتقا (مۇگەدەكتەرگە, قارت ادامدارعا) 103 مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەدە, مۇگەدەكتەرگە ارنالعان 16 وڭالتۋ ورتالىعىندا, 35 كۇندىز بولۋ ءبولىمشەسىندە جانە ۇيدە قىزمەت كورسەتۋدىڭ 506 بولىمشەسىندە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتىلىپ كەلەدى.
بۇۇ-نىڭ مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىنا جانە اتالعان كونۆەنتسياعا فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا 2008 جىلى قول قويا وتىرىپ, قازاقستان مۇگەدەكتەرگە قاتىستى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ (يمپلەمەنتاتسيا) جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى قابىلدادى. وسىلارعا سايكەس, قازىرگى ۋاقىتتا داعدىلى ورتانى قامتاماسىز ەتۋگە, ومىرلىك مىندەتتەرىن قالىپقا كەلتىرۋگە قاجەتتى جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان مۇگەدەكتەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جاقسارتۋ جونىندەگى 2012-2018 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋ قولعا الىندى.
مۇگەدەكتەردىڭ ماسەلەلەرىنە وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋ, مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامداردىڭ شىعارماشىلىق باستامالارىن دامىتۋ ماقساتىندا بيىل «ءبارىمىز بىردەيمىز – كەمسىتۋدى بىلمەيمىز» اتتى العاشقى رەسپۋبليكالىق كونكۋرس وتكىزىلۋدە. بۇگىندە اتالمىش كونكۋرسقا قاتىسۋشىلار سانى 5,2 مىڭعا جەتتى.
ەل ۇكىمەتى جۇرگىزىپ وتىرعان بەلسەندى الەۋمەتتىك ساياسات كەدەيلىك دەڭگەيىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ازاماتتاردىڭ سانى 7,8 ەسەگە دەيىن ازايعان. دەمەك, 2003 جىلدان بەرى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلاردىڭ دا ۇلەسى 12 ەسەگە (97,3 مىڭ ادامعا دەيىن) ازايدى دەگەن ءسوز.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى الەۋمەتتىك ەڭبەك سالاسىندا اتقارىلعان ىستەردى قورىتىندىلاي كەلە, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ بەرىك ىرگەتاسى قالانعاندىعىن, قازاقستاندىقتاردىڭ ساپالى ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتىنىڭ ۇدايى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەرگە ناقتى باعا بەرە وتىرىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەل ازاماتتارىنىڭ تۇراقتىلىق پەن ءال-اۋقات جەمىسىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جاڭا مىندەتىن ايقىنداپ بەردى. «ءاربىر قازاقستاندىققا قامقور بولۋ... ءومىر جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىن
