الەم جاڭا ۆيرۋس جايلى تىڭ حاباردى قورقىنىشپەن كۇتىپ وتىرعاندا, نازارىمىزدان قايسىسى تىس قالىپ جاتىر دەگەن وي كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىدە ىندەت جۇقتىرعاندار كوبەيدى دەگەن اقپاراتتان بولەك, ولار كىمدەر, جاعدايلارى قالاي, ەمدىك شارالارى قانداي, جازىلعاندار نەگە كوپشىلىككە شىقپايدى دەگەن سۇراقتاردى كوزىڭ شالادى. دۇرىس ساۋال ەكەن دەگەن ءبىرىنشى ويدان كەيىن, مىنانداي جاعدايدا ناۋقاس پەن دارىگەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىگە كىرىپ, حال سۇراسىپ وتىراتىن ۋاقىتى قايدا دەگەن زاڭدى جاۋاپ پايدا بولادى. بۇل جاعدايدا ءبىر نارسەنىڭ انىق-قانىعىن بىلگىسى كەلگەن ادامعا, ەڭ الدىمەن, رەسمي ستاتيستيكا كومەككە كەلمەك. ال رەسمي دەرەككە سۇيەنبەي كولگىرسىپ وتىرعاندارعا نە دەرسىڭ؟ اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىدە مىڭداعان اۋديتوريانى تەلمىرتىپ كۇتتىرىپ وتىرعان بەلسەندى قولدانۋشىلار بار.
ستاتيستيكا نە دەيدى؟
قازىر ينتەرنەتتە نە كوپ, كوروناۆيرۋستىڭ الەمدەگى احۋالىن كورسەتەتىن ونلاين كارتالار مەن ينتەراكتيۆتى دەرەككوزدەر كوپ. وسىندايدا وقىرمان قايسىسىنا سەنەرىن بىلمەي, دال بولاتىنى انىق. ال ءبىز, ەڭ الدىمەن, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ستاتيستيكاسىنا قاراۋدى دۇرىس دەپ ەسەپتەدىك. ددۇ – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ عالامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باقىلايتىن ەڭ ءىرى ورگانى. دەگەنمەن, بۇل كارتادا كورسەتىلگەن مالىمەت ەسكى سەكىلدى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 33 ناۋقاستىڭ بارى بەلگىلى بولعاندا, ددۇ قازاقستاندا 6 جاعداي تىركەلگەنىن كورسەتىپ تۇردى. وسىلايشا ۇيىم ۇسىناتىن اقپارات كەش جاڭارتىلاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. كەلەسى ءبىر Johns Hopkins University (JHU) ۇسىنعان اقپارات سوڭعى جاڭالىقتارعا جاقىن بولدى. سونىمەن نەگىزگە وسى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى الدىق. وعان سەنسەك, الەمدە 182 413 ادام ىندەت جۇقتىرعان ەكەن. ال ءولىم سانى – 7154. بارلىق ۇيىمدار ۇسىنعان مالىمەتتەردە باق نازارىنان تىس قالىپ جۇرگەن ماڭىزدى ءۇشىنشى باعان بار. ول – دەرتتەن ايىققاندار تۋرالى مالىمەت. وعان سەنسەك, الەمدە 79 433 ادام ىندەتتەن جازىلعان. بۇل دەگەنىمىز, وسى كۇنگە دەيىن ۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ 40 پايىزدان استامى قۇلان تازا ايىعىپ, ۇيلەرىنە قايتقان. ۆيرۋستىڭ وشاعى بولعان قىتايدىڭ حۋبەي پروۆينتسياسىنداعى جاعدايعا قاراپ ۆيرۋستى جەڭۋگە ءۇمىت پايدا بولعانداي. ناۋقاستار سانى ەڭ كوپ ەل ءالى دە قىتاي بولىپ تۇر. دەسە دە ەلدەگى بارلىق 81 053 ناۋقاستىڭ 68 777-ءسى جازىلعان ەكەن. ال كوز جۇمعاندار سانى – 3230. ۆيرۋس جاپپاي جايىلعان ەلدەردىڭ ءبىرى قىتاي ستاتيستيكاسىنىڭ مىسالىندا جازىلعاندار جايلى اقپاراتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورگەندەيمىز.
وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن قىتايدان بولەك ىندەت نىسانىنا ىلىككەن ەلدەردىڭ قاتارىندا وڭتۇستىك كورەيا مەن يران دا بولعانى ەسىمىزدە. وڭتۇستىك كورەيا وسىمەن 3 كۇن قاتارىنان جاڭا اۋىرعان ناۋقاستار سانى از بولىپ تۇرعانىن مالىمدەدى. ستاتيستيكا 8320 ازاماتتىڭ 75-ءسى كوز جۇمسا, 1137 ناۋقاس جازىلعانىن ايتادى. ال يرانعا كەلسەك, بارلىعى 14 991 جاعداي تىركەلگەن, ونىڭ 5 مىڭعا جۋىعى ساۋىعىپ كەتكەن, قازا بولعاندار سانى 853 ەكەن. بۇل ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ىندەتتەن جازىلعانداردىڭ قاتارى از ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
دەگەنمەن, كەيبىر ەۋروپا ەلدەرىندە جاعدايدىڭ باسقاشا ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, قازىر ىندەت ۋشىعىپ تۇرعان يتاليادا 27 980 ناۋقاس انىقتالعان. ال ساۋىققاندار مەن كوز جۇمعانداردىڭ سانى دا قاتار بولىپ تۇر (2158 – ءولىم سانى, 2749 – جازىلعاندار). يسپانيادا دا جاعداي وسىعان ۇقساس, 9942 ناۋقاستىڭ 342-ءسى قازا بولسا, 530 ادام دەرتتەن ايىققان. بۇدان شىعارار قورىتىندى بىرەۋ بولماق. ىندەتتىڭ تارالۋىن باسىنان قاتاڭ باقىلاۋعا العان ەلدەردە جاعداي جاقسارسا, ۆيرۋسقا اسا ءمان بەرمەي, ساقتانۋ شارالارىن ەسكەرمەگەن قوعامدا ىندەت كەڭىنەن جايىلىپ جاتىر. مەديتسيناسى دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى دەرتتى اۋىزدىقتاي الماي جاتقانىن دۇيسەنبى كۇنى وتكەن بريفينگتە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى دا اتاپ ءوتتى.
جوعارىداعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتى مىسالعا كەلتىرۋدەگى ماقساتىمىز بىرەۋ. ازاماتتارىمىز قاۋىپتىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنىپ, جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە كوپ نارسە بايلانىستى ەكەنىن ۇعىنسا دەيمىز. مۇنى بارلىق الەم ەلدەرى مەن ساراپشىلار, وعان قوسا وتاندىق بيلىك وكىلدەرى مەن دارىگەرلەر دە ايتىپ جاتىر.
جالعان اقپاراتپەن كۇرەس
سوڭعى كۇندەرى اقپارات كەڭىستىگىندە كوروناۆيرۋسقا قاتىستى حابارلاردىڭ كوپتىگى جاسىرىن ەمەس. ال ولاردىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنى بولەك ماسەلە. جالعان اقپاراتپەن كۇرەس دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دا باسىن قاتىرعان ماسەلە بولدى. نورتۋمبريا ۋنيۆەرسيتەتىندە دەنساۋلىق پەن قاۋىپ كوممۋنيكاتسياسىن زەرتتەۋشى سانتوش ۆيدجايكۋمار ادامداردىڭ قورقىنىشتان تۋعان كەيبىر ارەكەتتەرى الەۋمەتتىك جەلىدە ءجيى تالقىلانعاندىقتان, وزگەلەرگە قالىپتى جاعداي سەكىلدى قابىلدانۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, شەتەلدەگى دۇكەن سورەلەرىنىڭ بوساپ قالعان سۋرەتتەرى مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ دارەتحانا قاعازدارىن جاپپاي ساتىپ الۋى بۇكىل الەمدە جالعاسىپ كەتكەنىن ايتادى. قازاقستاندا دا ىندەتتىڭ العاشقى جاعدايى تىركەلگەن كۇندەرى بازارلار مەن سۋپەرماركەتتەرگە اعىلعان ادامداردى كوردىك. بۇل كەرىسىنشە, دەرتتىڭ ودان ءارى تارالۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى. سول سەبەپتى دە جالعان اقپارات تاراتقان ادامدار زاڭ شەڭبەرىندە جازالانۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى.
دارىگەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋدە
الەم ەلدەرى ىندەتپەن بەتپە-بەت كەلگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتىر. مۇنى الەۋمەتتىك جەلىدەگى دارىگەرلەردىڭ قايسارلىعى مەن ماماندىعىنا دەگەن ادالدىعىن ۇلگى ەتكەن جازبالاردان بايقاۋعا بولادى. ءبىرىنشى جەلى قولدانۋشىلارى قىتايداعى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دەرتپەن كۇرەسىپ شارشاعان سۋرەتتەرىمەن بولىسە باستادى. سوڭعى تاۋلىكتەردە قازاقستاندا دا اق جەلەڭدىلەردىڭ ەڭبەگىن دارىپتەپ, قولداۋ كورسەتۋگە شاقىرعان ۇندەۋلەر كوبەيدى. Halyk bank پەن BI Group سەكىلدى كومپانيالار كومەككە قوماقتى قارجى بولەتىندەرىن مالىمدەپ جاتىر. ال يسپانيادا ەنگىزىلگەن تارتىپكە باعىنىپ ۇيلەرىندە وتىرعان تۇرعىندار ءبىر ساتتە بالكوندارىنا شىعىپ, دارىگەرلەرگە قوشەمەت ءبىلدىردى. راسىمەن, دەرتپەن كۇرەسۋدە الدىڭعى شەپكە شىققان دارىگەرلەر قولداۋعا ابدەن لايىق.
دەرتتى جەڭگەن 100 جاستاعى قارت
ال شولۋىمىزدىڭ سوڭىندا ۆيرۋسپەن كۇرەستە جەڭىسكە جەتكەن ەڭ قارت كىسىنىڭ وقيعاسىمەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك. قىتايدىڭ Xinhua اگەنتتىگى وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن ءجۇز جاستاعى ەگدە كىسى كوروناۆيرۋستان قۇلان-تازا ايىعىپ, ەمحانادان ۇيىنە قايتقانىن حابارلاعان ەدى. 1920 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەر ادام اقپان ايىندا عانا 100-گە تولعان. ول اۋرۋحاناعا 24 اقپان كۇنى ءتۇسىپ, 13 كۇن بويى ەم العان. ناتيجەسىندە, ىندەتتەن تولىعىمەن جازىلعان. وسىلايشا ول سىرقاتتى جەڭگەن الەمدەگى جاسى ەڭ ۇلكەن ناۋقاس بولىپ وتىر. دارىگەرلەر اۋرۋحاناعا تۇسكەن كەزدە التسگەيمەر, گيپەرتونيا جانە جۇرەك دەرتتەرىنە بايلانىستى ونى ەمدەۋ وڭاي بولماعانىن ايتقان. دەسە دە اسكەري دارىگەرلەر ۇزاق كەڭەسىپ, ءداستۇرلى قىتاي جانە زاماناۋي مەديتسينانى قاتار قولدانىپ, جەڭىسكە جەتىپتى.
جاھاندىق سيپات العان دەرتپەن كۇرەستە اينالاداعى بارلىق نارسە قاۋىپتى بولىپ تۇرادى, ءتىپتى اۋا دا. قازىر باستىسى ەلىمىزدىڭ ءار تۇرعىنى ءوزىنىڭ عانا ەمەس, باسقانىڭ دا ومىرىنە جاۋاپتى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, بارلىق شارالاردى بۇلجىتپاي ورىنداعانى ماڭىزدى.
