مىنە, وتكەن اپتادا «وتانداستار قورى» كەاق جانىنداعى قوعامدىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا شەتەلدەگى قازاقتاردى قولداۋ جانە رەپاترياتسيانى ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى.
– ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن باستى قاۋىپ, كوشىپ كەتۋشىلەر بولىپ تۇر, – دەيدى «وتانداستار قورى» كەاق اقپاراتتىق-تالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ن.جاليەۆ. – قازاقستاننان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 43,8 پايىزىن 15-تەن 34 جاسقا دەيىنگى جاستار قۇرايدى, بۇل ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ازايۋىنا اكەلۋدە. ءبىر ايتارى, قازاقستانداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ كوبەيۋىنەن ەمەس, ەل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزارۋىمەن بايلانىستى. تۇرعىنداردىڭ قارتايۋىنىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن شىعىسىندا بايقالادى. ناقتىراق ايتساق, ءاربىر 100 بالاعا قازاقستان بويىنشا ورتا ەسەپپەن 65 جاستان اسقان 26 ازاماتتان كەلەتىن بولسا, ياعني يندەكس 25,9 كورسەتسە, سولتۇستىك قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 55,8, قوستاناي وبلىسىندا – 53,2, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 47,4-كە جەتكەن.
ەندەشە, بۇل فاكتورلار دەموگرافيالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى مەن ادىستەرىن ۇسىنۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. شەتەلدەردە 7-8 ملن قازاق ۇلتى تۇرادى. كەيبىر ساراپشىلار ەلىمىزدە حالىق سانىن كوبەيتۋدە وسى رەسۋرستى دۇرىس پايدالانۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى.
حالىق سانىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانى كورشى رەسەي ەلىن دە قاتتى الاڭداتۋدا. سوندىقتان رەسەي بيلىگى ەرىكتى قونىس اۋدارۋشىلاردى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان ساياساتقا قاتتى كۇش سالۋدا. ءسويتىپ ولار قازاقستاندى رەسەيدىڭ دەموگرافيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە دونور رەتىندە قابىلداپ, جاقىن جىلداردا 5-10 ملن ادامدى وزدەرىنە كوشىرۋدى جوسپارلاپ قويعان. بۇل ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنا وتانداستاردى ەرىكتى كوشىرۋدىڭ مەرزىمى شەكتەلمەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. 2008 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە باعىناتىن فەدەرالدىق اگەنتتىك قۇرىلعان. مىنە, وسى اگەنتتىك 30 ملن شەتەلدىك وتانداستارىن ەلگە قايتارۋعا كۇش سالماق. بۇل رەسەيدىڭ جالپى حالىق سانىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ءدال وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلدەگى «وتانداستار قورى» دا شەتەلدە تۇراتىن 7 ملن قانداسىمىزدى اتامەكەنىنە قايتارۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. بۇل قازاقستانداعى قازىرگى حالىق سانىنىڭ 38 پايىزى دەگەن ءسوز.
تاعى ءبىر ايتارى, رەسەي بيلىگى قونىس اۋدارۋشىلارعا قارجىلاي كومەك كورسەتۋدە ەل قازىناسىنا قولدى تەرەڭىرەك سالۋدا. مىسالى, رەسەيدە 4 ادامنان تۇراتىن قونىس اۋدارۋشى وتباسىنا تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن – 600 مىڭ رۋبل نەمەسە 3,6 ملن تەڭگە, كىرىسى جوق وتباسىنا 67 مىڭ رۋبل نەمەسە 402 مىڭ تەڭگە بەرۋدى مىندەتتەپ قويعان. سوندا ورىستار ءار وتباسىنا 4 ملن تەڭگە جۇمساماق بولسا, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 848 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننان رەسەيگە 300 مىڭنان استام ادام كوشىپ كەتكەن. سولاي بولا تۇرا, 2020 جىلى ەلگە ورالامىن دەگەن قانداستارىمىزعا كۆوتا بويىنشا 1378 ورىن عانا بەلگىلەندى.
جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى اتامەكەنىنە قونىس اۋدارۋشى قانداستار كوشىنىڭ ەكپىنى باسىلىپ قالدى. شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ كوشى-قونعا دەگەن كوڭىلدەرىنىڭ الا-قۇلا بولۋىنا مىنا ءبىر فاكتورلار دا قاتتى اسەر ەتۋدە. 2009 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى كراسنىي يار اۋىلدىق وكرۋگىندە «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا 276 وتباسى ءۇشىن ەكى پاتەرلى 138 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, 2010 جىلى شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزعا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل قۇرىلىسقا 1 ملرد 200 ملن تەڭگە جۇمسالدى. سوندا سول كەزدەگى دوللار باعامى بويىنشا ءار ۇيگە 59 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قارجى ءبولىندى دەگەن ءسوز. جاڭا ۇيگە قونىستانۋشىلارعا «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق-تىڭ دەپوزيتتىك نەسيەلەۋ باعدارلاماسى بويىنشا ءتيىمدى شارتتار ۇسىنىلدى. ياعني, ولار پاتەر قۇنىنىڭ 50 پايىزىن دەپوزيتىندە جيناقتاۋ قاجەت. سودان كەيىن ولارعا پاتەردى 5 پايىزدىق جەڭىل مولشەرلەمە بويىنشا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. ناقتىراق ايتساق, جالعا بەرىلگەن بۇل باسپانا ءۇشىن ولار ءار اي سايىن 7 مىڭ تەڭگەدەي تولەپ تۇرۋى ءتيىس. سوندا ءار تۇرعىن ءۇيدىڭ ورتاشا قۇنى 3 ملن 200 مىڭ تەڭگە بولىپ ەسەپتەلگەن. وسىلايشا 215 شارت جاسالادى. بىراق كوپتەگەن سالىمشىلار شارت تالاپتارىن ورىندامايدى. 215-ءتىڭ ەكەۋى عانا كەستەنى بۇزباي, جارنالاردى اۋدارعان. ءسويتىپ بۇگىندە جارنالار بويىنشا جالپى بەرەشەك 32,4 ملن تەڭگەگە جەتتى. ال كەلىسىمشارت بويىنشا قانداستارىمىز 2015 جىلى نەسيەنى تولەپ ءبىتىرۋى ءتيىس ەدى.
اتامەكەنىنە اڭساپ جەتكەن قانداستارىمىز نەسيەنى نەگە تولەمەدى؟ كەلىسىمشارت نەگە ورىندالمادى؟ سويتسەك ءبارىن بۇلدىرگەن باسپانانىڭ ساپاسى ەكەن. قوماقتى قارجى بولىنگەنىنە قاراماستان, بۇل تۇرعىن ۇيلەر سولتۇستىكتىڭ 40 گرادۋس قىسىنا مۇلدەم شىداس بەرمەيتىن گيپسوكارتون, پەنوپلەكس, پانەلدەن سالىنعان. ۇيلەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك ىرگەتاس جوق. قابىرعالارى وتە جۇقا, اراسى قۋىس, تۇرعىندار قىستا جاۋراپ, ۇيدە تۇرۋ مۇلدەم مۇمكىن بولماعاندىقتان تۋعان-تۋىستارىنىڭ باسپانالارىن ساعالاۋعا ءماجبۇر بولعان. كوبىسى قىستاي اۋىرىپ شىققان. ۇيلەردى قايتادان جوندەۋ مۇمكىن ەمەس. كوبىسى اپاتتىق جاعدايدا. مىنە, وسىدان كەيىن ورالماندار نەسيەنى تولەۋدەن باس تارتىپتى.
– قازىر بۇل ۇيلەردىڭ داۋى تىپتەن ءورشىپ بارادى, – دەيدى بۇل جونىندە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ نۇر-سۇلتان جانە اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى قارلىعاش قوجامۇرات. – جەرگىلىكتى بيلىك وسى ءىس بويىنشا داۋ شىعارعانداردى سىرتىنان ءۇي تىركەۋىنەن شىعارىپ جىبەرگەن. ونى وزدەرى دە بىلمەي قالعان. تەك مۇنىڭ سوڭى ۇلكەن ايقاي-شۋعا ۇلاسقان سوڭ امال جوق, قايتادان تىركەۋگە قويدى. بىراق ءالى كۇنگە بۇل ۇيلەر كىمنىڭ مەنشىگىنە قارايتىنى بەلگىسىز. ەكى-اق ادام بەرەشەكتى تولەگەن بولسا, سول ەكەۋىنە دە ءالى كۇنگە ءۇي قۇجاتتارى بەرىلمەگەن. تۇرعىندار ۇيدەن بۇرىن سول جەر ۋچاسكەسىنىڭ قۇجاتتارىن تۋرالاپ بەرسە ەكەن دەگەن ءوتىنىش ايتۋدا. «جەردى اتىمىزعا اۋدارىپ بەرسە, بەرەشەكتى دە تولەر ەدىك, ءۇيدى دە ءوزىمىز جوندەپ الار ەدىك» دەيدى ولار.
بۇعان كوكشەتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيبىت ءجۇسىپوۆ بۇل ۇيلەر ءدال قازىر تۇرعىن ءۇي جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەنشىگىندە تۇرعانىن, ءۇي كىتاپشالارى قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتقانىن ايتىپ اقتالدى. ياعني, جاعدايدى تۇزەتۋ جانە قارجىلىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ءۇشىن 238 كەلىسىمشارت قايتا جاسالعان. 38 تۇرعىن ءالى دە قول قويماپتى. قازىرگى ۋاقىتتا 138 تۇرعىن ءۇيدىڭ 35-ءى كۇردەلى جوندەۋدى, 102-ءسى اعىمداعى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. قاراجات ءبولىنىپ, جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
قىسقاسى, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋدا. دەگەنمەن دە بار اقشانىڭ ءوزىن جىرىمداپ, وسى ۇيلەردى ارزان ماتەريالدارمەن وتە ساپاسىز تۇرعىزعان قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ جانە ءتيىستى اكتىلەرگە كوزدى تارس جۇمىپ تۇرىپ قول قويىپ جىبەرگەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قايدا قالادى؟ ءار ءۇيدى سالۋ ءۇشىن 59 مىڭ اقش دوللارى بولىنگەن, بۇل ءبىر باسپانانى جايناتىپ جىبەرۋگە مولىنان جەتەتىن قارجى ەمەس پە؟ ساۋاپتى ءىستىڭ توپالاڭىن شىعارعان بۇل قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ بۇگىندە سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق, ياعني تاراپ كەتىپتى. قايران قور بولعان مەملەكەتتىڭ قارجىسى-اي... بىرەۋگە مال قايعى, بىرەۋگە جان قايعى. جانىاشىماستىق دەگەن وسى. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسىنداي جاعداي شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىعىس اۋىلىندا دا قايتالانعان.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو بويىنشا قازاقستان رەسەيدەن ءسال عانا كەيىن كەلەدى. ال قىتاي بارىنەن وزىپ بارادى. بۇل سول ەلدەگى ەتنوستىق قازاقتاردىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ تۋرالى شەشىمىنە تەرىس ىقپال ەتۋى دە مۇمكىن. «وتانداستار قورى» كەاق-تىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى 2019 جىلى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانعا 1,5 ملن ەتنوستىق قازاق تۇراقتى تۇرۋعا قونىس اۋدارعىسى كەلەتىنىن انىقتاپتى. ناقتىراق ايتساق, وزبەكستانداعى 1,5 ملن قازاقتىڭ 37,6 پايىزى نەمەسە 564 مىڭ ادام, رەسەيدەگى 1 ملن قازاقتىڭ 12,3 پايىزى نەمەسە 123 مىڭ ادام, موڭعولياداعى 130 مىڭ قازاقتىڭ 24,7 پايىزى نەمەسە 32 مىڭ ادام اتاجۇرتقا ورالعىسى كەلەدى. بۇدان بولەك قىتايداعى ساياساتقا بايلانىستى 800 مىڭ ەتنوستىق قازاق قۇجاتتارىن تۇگەندەپ, قازاقستانعا كوشۋگە دايىن وتىر.
جالپى العاندا, قازاقستانعا كەلگەن رەپاتريانتتار اعىنى 2007-2011 جىلدار ارالىعىندا جىلىنا 61 776 ادامدى قۇراعان بولسا, سوڭعى 8 جىلدا بۇل كورسەتكىش ورتا ەسەپپەن 10 077 ادامعا دەيىن تومەندەگەن. بۇل, ارينە قونىس اۋدارۋ ماسەلەسىندە ەكونوميكالىق العىشارتتار مەن قۇقىقتىق جاعدايدىڭ ناشارلىعىن, ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ السىزدىگىن بايقاتادى. 2018 جىلى اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان 15 760 ادام كوشىپ كەتكەن. ولاردىڭ جارتىسى, ياعني 7880-ءى ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى جاندار. ەندەشە, قازاقستانعا جىلىنا 40 مىڭ قانداسىمىز كەلەتىن بولسا, ولاردىڭ ەڭبەكتەنىپ بيۋدجەتكە بەرەر كىرىسى ولاردى كوشىرۋگە جۇمسالعان بيۋدجەتتىك شىعىنداردان الدەقايدا اسىپ كەتەرى انىق. بۇل ءۇشىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن جىلجىمايتىن م ۇلىك, ياعني ءۇي-جايلار مەن جەر تەلىمدەرىن يەلەنۋگە باعىتتاۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە سول م ۇلىك تۇرلەرىنە بيلىك ەتۋ, ياعني ساتۋ, ايىرباستاۋ جانە باسقا دا قۇقىقتارىن 7 جىلدىق ۋاقىت كولەمىمەن شەكتەپ, يەلەنۋشىلەرگە تەك يەلەنۋ جانە پايدالانۋ قۇقىقتارىن عانا قالدىرۋ كەرەك. بۇل قانداستارىمىزدىڭ يەلىككە العان م ۇلىكتەرىن مەملەكەتتىك
نەسيەلەۋ باعدارلامالارىنا بەلسەندى قاتىسۋى ءۇشىن كەپىلدىك م ۇلىك رەتىندە پايدالانۋعا, ەڭبەك نارىعىنا ءتيىمدى ينتەگراتسيالانۋىنا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
جات جەردە جۇرگەن قازاقتارعا قولداۋ كورسەتۋ باعىتىندا ولارعا انا تىلىندەگى وقۋلىقتار جىبەرۋ دە وتە ماڭىزدى ءىس. 2019-2020 وقۋ جىلىندا رەسەي فەدەراتسياسىنا, موڭعوليا, فرانتسيا, مىسىر, ليتۆا, اقش, تايلاند پەن مالايزياعا 28 618 گۋمانيتارلىق باعىتتاعى وقۋلىقتار جىبەرىلدى. الايدا كوپ جاعدايدا بۇل ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سۇرانىسقا ساي ەمەس دەپ, بۇل وقۋلىقتاردى قابىلداۋدان باس تارتادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك قارجىعا جىبەرىلەتىن كىتاپتار شەتەلدىكتەر ءۇشىن بەيىمدەلمەگەن. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى شولپان كارينوۆا جيىندا «شەتەلدەگى قانداستارىمىزعا جىبەرىلەتىن وقۋلىقتاردى مينيسترلىك شىعارمايدى, ءبىز ول ءىستى بيزنەس ورتاعا بەرگەنبىز. بۇل ماسەلەمەن نەگىزىنەن باسپالار اينالىسادى» دەگەن پىكىر ايتتى. بۇعان تۇركىتانۋ جانە التاي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قارجاۋباي سارتقوجا قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ «شەتەلگە شىعاتىن وقۋلىقتارعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تىكەلەي جاۋاپتى بولۋى كەرەك. قازاق كەرەك بولسا سول كىتاپتاردىڭ قارجىسىن دا, جەتكىزىپ بەرۋ شىعىندارىن دا قازاقستان ۇكىمەتى موينىنا الۋى قاجەت» دەگەن ويىن جەتكىزدى.
شىنىندا وزگە ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا ارالاسۋ دۇرىس ەمەس. ول ەلدەردىڭ وقۋلىقتار بويىنشا بەلگىلەگەن ءوز ستاندارتتارى بار. سوندىقتان نەگىزىنەن ءتىل ۇيرەتۋ باعىتىنداعى جانە كوركەم ادەبيەتتەر جىبەرۋ كەرەك جانە بۇل كىتاپتاردى وسى جاقتان تاسىپ, شىعىندانباي-اق سول ەلدەردىڭ باسپالارىنان باسىپ شىعارۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت. مىسالى, موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ تاريحى, شىعارماشىلىعى تۋرالى كىتاپتار شىعارۋعا بولادى. بۇل ءبىر جاعى مادەني مۇرامىزدى تۇگەندەۋگە دە سەپ بولار ەدى.
جيىندا كوپشىلىكتىڭ ويى جالپى شەتەلدىكتەر ءۇشىن جاڭا كىتاپ شىعارۋدا عىلىمي كەڭەس وتكىزىپ, بۇرىن شىعارىلعان كىتاپتاردى ساراپتاپ, وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىممەن توقايلاستى.
