جالپىحالىقتىق ەرلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان شايقاستىڭ ەلدىك تۇرعىدا نازارعا الىنباۋى كوپشىلىككە تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ تۇر. دەسەك تە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتتىققا تاربيەلەۋ ءۇشىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتۋ دە كەرەك سياقتى. سەبەبى وتىرار تاريحى قالاي دەسەك تە ءبىزدىڭ تاريحىمىز. ەگەر وتىرار تاريحى بىزگە جات, كەرەك بولماسا, 50 جىلدان بەرى نەسىنە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, زەرتتەپ جاتىرمىز؟! نەسىنە مۋزەي سالىپ, جۇزدەگەن عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە اي سايىن ميلليونداعان تەڭگە جالاقى تولەيمىز؟!
وتىراردان باس تارتساق, ودان 350 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن, بيىل حالىقارالىق دەڭگەيدە 1150 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان جەرلەسىمىز, ۇلى عالىم ءابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد يبن ۇزلاع يبن تارحان ءات-تۇركي ءال-فارابي بابامىزدان دا باس تارتۋىمىز كەرەك شىعار, بالكىم؟!
ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ. ەڭ وكىنىشتىسى ءارى قورقىنىشتىسى كەيبىر وتىرارلىقتاردىڭ ءوز تاريحىنان جەرىنە باستاۋى. بۇل تەندەنتسيانى سوڭعى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىلەردەن بايقاپ تا ءجۇرمىز. ءوز قاعىنان جەرۋدىڭ سوڭى ەشقاشان جاقسىلىققا اپارماعان. ءيا, قاريا-تاريحقا ءتىل بىتسە وسىلاي دەۋى داۋسىز.
سارى دالا توسىندە, ارىستاندى-قاراباس جەلىنىڭ وتىندە, تىرشىلىككە ءنار بەرگەن قوس وزەن سىرداريا مەن ارىستىڭ توعىسىندا اۋماعى اتشاپتىرىمداي, بيىكتىگى 18-20 مەتردەي توبە تۇر. بۇل كونە گرەك, اراب, پارسى, تۇرىك, قىتاي وقىمىستىلارى مەن شەجىرەشى-تاريحشىلارىنىڭ, جيھان كەزگەن گەوگرافتارىنىڭ جازبا دەرەكتەرىندە ۇنەمى اتالاتىن, اڭىزداردا ايتىلىپ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىندا جىرلاناتىن, الەمگە ايگىلى ورتاعاسىرلىق قالا وتىراردىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشكە اينالعان قالدىعى – وتىرار توبە.
ءابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد يبن ۇزلاع يبن تارحان ءات-تۇركي ءال-فارابي, قالا بەردى وتىراردان شىققان 30-دان اسا بارلىق ءال-ءفارابيدىڭ جانە ولاردىڭ ارعى-بەرگى ءىزباسارلارىنىڭ مەكەنى بولعان ەجەلگى وتىراردىڭ وتان تاريحىندا دا, الەم تاريحىندا دا ورنى ەرەكشە.
وتىرار – سول زامانداعى الەمدىك ەكى الىپ مەملەكەتتىڭ شىڭعىسحان يمپەرياسى مەن حورەزمشاح يمپەرياسىنىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن بولعان جاھاندىق سوعىستىڭ ورتاسىنداعى وت-جالىندا قالىپ تۋعان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن «ەلىم, جەرىم» دەپ ايقاسقا تۇسكەن وتىراردىڭ ءامىرشىسى قايىرحاننىڭ باسشىلىعىمەن جاسانعان جاۋدى التى اي بويى ەۋروپاعا جىبەرمەي, جەر قاپتىرىپ, ۇستاپ تۇرعان, الەمگە ايگىلى بىردەن-ءبىر قاھارمان قالا. ۇلى وتىرار – كۇللى الەمگە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ەرلىك پەن قاھارماندىقتىڭ ونەگەسىن پاش ەتكەن ەڭسەلى, وركەنيەتتى وردا.
...ورتاعاسىرلىق وتىرار. ۇلى وتىرار وركەنيەتى. شىعىس پەن باتىستى, باتىس پەن شىعىستى سان عاسىرلار بويى جالعاپ, ەكى ارادا التىن كوپىر بولعان بۇل شاھار. گۇلدەنگەن, وركەندەگەن كەزىندە تالايدىڭ كوزقۇرتىنا اينالىپ, سۇلۋ كوركى الىستان كوز ارباعان, عاجايىپ قالا بۇل شاھار. جىلدىڭ بارلىق ماۋسىمىندا ەرسىلى-قارسىلى ساپارلاعان ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ ايالداپ, الىس-بەرىس جاساپ, ساۋدا كورىگىن قىزدىرعان بۇل شاھار. ەڭ باستىسى, ءىلىم-ءبىلىم ىزدەگەن جاس تالاپتاردىڭ اسىل ارمانى بولعان بۇل شاھار. سول كەزەڭدە الەمدەگى ەڭ ۇلكەن الەكساندريا كىتاپحاناسىنا جەتەعابىل كىتاپحاناسى بار, ونەر-ءبىلىم شامىن جاعىپ, عىلىم ورداسى اتانعان بۇل شاھار. وسى كىتاپحانادان ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداپ; ءىلىم تالاستىرۋدا وزدەرىنە تەڭ تاپپاعان وتىرارلىق عۇلامالاردى, بىرىنەن سوڭ ءبىرىن باعداد, مىسىر, شام شاھارلارىنا شىعارىپ سالعان بۇل شاھار.
تۋعان جەرىنەن ءتۇبىت يەك بوزبالا شاعىندا اتتانىپ, تەرەڭ بىلىمىمەن از جىلدا ابىزعا اينالعان, ءبىلىم سايىسىندا اراب, گرەك ءبىلىمپازدارىن تىزە بۇكتىرىپ, دارالىعى مەن دانالىعىن مويىنداتقان, عۇلامالاردىڭ وتانى بولعان بۇل شاھار!
قارا شەگىرتكەدەي قاپتاعان قالىڭ جاۋدان قايمىعىپ, كىرپىك قاقپاعان, قابىرعالارىن بىرتىندەپ سوگىپ, تەرىلەرىن تىرىدەي سىپىرعاندا دا قىڭق دەمەگەن, باسقا ەل-جۇرت قاھارلى اسكەرگە ءۇش-التى كۇننەن ارىگە شىداس بەرمەي, امىرشىلەرى قاقپالارىن ايقارا اشىپ, ءوز ەرىكتەرىمەن مويىنسۇنعاندا, التى اي بويى شىڭعىس حاندى تىرپ ەتكىزبەي بوگەگەن, ەرلىك پەن ورلىكتىڭ ەڭ بيىك ۇلگىسىن كورسەتىپ, قاس دۇشپانىن دا مويىنداتقان, ارىستان جۇرەك باتىرلار مەكەندەگەن, قاھارمان قالا بۇل شاھار.
جاۋجۇرەك ساربازدارى جورىقتاردا توقىمىن توسەپ, ەر-تۇرمانىن جاستىق ەتكەن, تۇتاس پىسكەن جىلقى ەتىن قىلىشىمەن تۋراپ, قالقانىن تاباق ەتكەن, ەتتى نايزاسىنا شانشىپ جەپ; دۋلىعاسىمەن سۋسىن ىشكەن, توياتتاپ, دامىلداعان ساتتە تىستەرىن جەبە ۇشىمەن تازالاعان, كوكبورى تەكتەس باھادۇرلەردىڭ, مەكەنى بولعان بۇل شاھار.
ءوز بەتىمەن ەشكىمگە, ەشقاشان, ءجونسىز سوقتىقپايتىن, ءوزى كەلىپ ۇرىنعاننىڭ اياماي سىباعاسىن بەرەتىن, سۇڭگىسىن بۇلدىراعان ساعىمعا قادايتىن, جەبەسىن ىدىراعان بۇلتقا ىلەتىن; قىلىشىنىڭ سىلتەنۋى نايزاعايدان جىلدام, نايزاسىنىڭ ەكپىنى داۋىل تۇرعىزاتىن, قاھارلانسا قاراتاۋدىڭ ءوزى قاق جارىلىپ, جول اشاتىن, جىلقى مىنەزدى, نامىسىن ەشكىمگە تاپتاتپاعان, اتا-بابا ارۋاعىن سىيلاعان, شەيىتتەرىن قۇراننان جوقتاعان; سالت-داستۇردەن اتتاماعان, وتىرارلىقتاردىڭ ۇرپاعى ەدىك.
الماس اقىلبەك
