1973 جىلى قازاقستاندا تىڭ يگەرۋدىڭ 25 جىلدىعى مەرەكەسىنە وراي, الماتىدا وداقتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ل.برەجنەۆ, ا.كوسىگين قاتىسقان ۇلكەن كەڭەس ءوتتى. د.قوناەۆ باستاپ اشىپ, ءسوزدى ب.اشىموۆكە بەردى. وسى جيىنداعى جارىسسوزدە سول كەزدەگى جامبىل وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حاسەن بەكتۇرعانوۆ مىنبەگە كوتەرىلىپ, وداقتىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى الەكسەەۆسكيگە قاراتا سويلەپ, قىرعىزستان مەن جامبىل وبلىسىنىڭ اراسىندا سۋ جونىندە داۋلى ماسەلە بار ەكەنىن ايتتى. ءارى سول ماسەلەنى شەشىپ بەرۋدى سۇرادى. سونداعى ح.بەكتۇرعانوۆتىڭ ء«بىز ءبارىمىز ماسكەۋدىڭ پەرزەنتىمىز, ماسكەۋ پەرزەنتتەرىن الالاۋعا ءتيىستى ەمەس» دەگەن ءسوزى ءالى ويىمدا. سول كەزدە «ەتو پراۆيلنىي ۆوپروس, رەشات نادو» دەپ جاۋاپ قايتاردى, كوزىلدىرىگىنىڭ قۇلاعىمەن ويناپ وتىرعان لەونيد يليچ. ارينە مەن تىڭگەر ەمەسپىن, الماتىعا باسقا شارۋامەن بارعان بولاتىنمىن. رايكومنىڭ تاپسىرماسىمەن سول جينالىسقا قاتىسىپ ەدىم.
جوعارىدا ايتقانداي, ءبارىمىز قازاقستاننىڭ پەرزەنتىمىز. ءبىز كوپ حالىق ەمەسپىز. قازاقى سوزبەن ايتقاندا, ءبىر-اق ۋىس حالىقپىز. سوندىقتان قازاق ەلىن قالاي دا ءوسىرۋ, تۇرمىستىق جاعدايدى قالاي وركەندەتۋ ماسەلەسىن ەلباسى كۇن تارتىبىنە قويدى. قازاق ەلى ءوسۋ ءۇشىن وسى ءسوزدى ىسكە اسىرۋ كەرەك.
قازىرگى تاڭدا «كەلەشەگى جوق اۋىل» دەگەن ءسوز ورمانعا تيگەن ورتتەي قاۋلاپ بارا جاتىر. قازاقستاننىڭ ازعانتاي حالقىن بىرەۋىن اكەسى بار بالاداي, بىرەۋىن جەتىم وگەي بالاداي ءبولىپ ۇستاۋعا بولمايدى عوي. مەن ءبارىن دە تۇسىنەمىن, اۋىلداردىڭ ءبىرىن «تىرەك اۋىل» دەپ, ەكىنشىسىن «كەلەشەگى جوق اۋىل» دەپ ءبولۋ – ءبىزدىڭ ازعانتاي حالىققا جاراسپايتىن شارۋا.
ءبىز باسپاسوزدەن وقىپ, تەلەديداردان كورگەنىمىزدەي, «تىرەك اۋىلدار ارقىلى كومەكتەسەمىز» دەيدى. بۇل ۇسىنىس جالپى حالىققا ۇنامايدى. قازاقتا «اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر ءشارى» دەگەن ءسوز بار. تۋعان اۋىلىنىڭ تۇلەگەنىن ءبارى قالايدى. جاسىراتىنى جوق, قالا مەن اۋىل حالقىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. اۋىلعا ۇيرەنىپ, اۋىلدا ەڭبەك ەتىپ ۇيرەنگەن ادامنىڭ قالادا ونداي ەڭبەك ەتەتىن قابىلەتى بولمايدى, قالانىڭ ءتارتىبىن, جۇمىس ءتاسىلىن بىلمەيدى. ەلدەن قالاعا بارعان جاستار نە ءۇيى, نە كۇيى جوق قيىن ءومىر كەشۋدە. كوشەدە اربا سۇيرەتىپ, بىرەۋگە وت جاعۋشى بولۋ تاعى وسى سياقتى جاعدايلارمەن كۇندەرىن وتكىزىپ جاتىر. ەلدە وتىرىپ مالىن باعىپ, شارۋا قوجالىقتارى مەن كووپەراتيۆتەر قۇرىپ جۇمىس ىستەپ وتىرعان اۋىل حالقىندا قازىر ۇرەي بار. مەملەكەتتەن كوپتەگەن جەڭىلدىكپەن تەحنيكا, سۋبسيديا الىپ, جەڭىلدىكپەن تەحنيكالارىنا جانار-جاعارماي الىپ وركەندەپ دامىپ كەلە جاتقان اۋىلداردىڭ قورقاتىنى سول: قاي كۇنى مەكتەبىمىزدى جاۋىپ تاستايدى دەگەن ۇرەي. ءبىز قازىر قۇقىقتىق مەملەكەتپىز, اركىم ءوزىنىڭ قالاعان جەرىنە قونىستانۋعا ەرىكتى, ءوزىنىڭ قالاعان ورنىندا وتىرا بەرەتىنىن بىلەمىز. بىراق «كەلەشەگى جوق اۋىل» دەپ ات قويعاننان كەيىن حالىقتىڭ كوڭىلى ورنىقپاي, اسىرەسە جاستار جاعى تۇراقتامايدى. اۋىلدان جاستار كەتكەن سوڭ, «اۋىل قارتايىپ» جاڭاعى قۇرىلعان شارۋاشىلىقتار وركەندەمەي, قۇرىپ بىتپەي مە؟ كەلەشەكتەگى ەلدىڭ يەسى جاستار ەمەس پە؟! اۋىلدا جاستارعا جۇمىس جوق دەگەن قاۋلاعان ءسوز بار. بۇل دۇرىس ەمەس. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. ءبىر شارۋا قوجالىعىندا 500 باس ءىرى قارا, 500 باس قوي, 300 باس جىلقى بار دەيىك. 500 باس ءىرى قارانى 4 ادام باعادى, جەم-ءشوبىن 5 ادام دايىندايدى, 3 مەحانيزاتور – بارلىعى 12 ادام جۇمىس ىستەيدى. 500 باسقا 500 باس باعۋ ءارى تولدەتۋى, ءشوپ دايىنداۋعا 6 ادام ەڭبەك ەتەدى. 300 باس جىلقىنى 3 ادام باعادى. قۇرىلىسشىلار 7 ادام, سوندا ءبىر قوجالىقتا بارلىعى 28 ادام ەڭبەك ەتەدى. ادامنىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋى دەگەن مىنە, وسى. ءبىر اۋىلدىق وكرۋگتە 20 شارۋا قوجالىعى بولسا 560 ادام جۇمىسقا ورنالاسادى دەگەن ءسوز. وسىنداي جاعدايمەن ەلدى مەكەندى تولقىتپاي جۇمىس ىستەسە, ورنىقسا, ەل قالپىندا قايماعى بۇزىلماي وتىرار ەدى. قالا مەن اۋىلدىڭ ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن بىلەمىز. مەنىڭ تۇسىنىگىم بويىنشا, قالا حالقىن اسىراۋ ءۇشىن دالانىڭ ەڭبەگى كەرەك. قازىر قالانىڭ دۇكەن سورەلەرىندە سىرت ەلدەن كەلگەن جاساندى تاعام تولىپ تۇر. بۇل تاعام كوپ جاعدايدا ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ جاتىر.
ءبىز ءوز الدىنا تاۋەلسىز مەملەكەت بولا تۇرا, مىناداي بايلىقپەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامتاماسىز ەتپەۋ – حالىققا تالاپتىڭ دۇرىس قويىلماۋى. مىنادايدا اقپارات شىقتى: كەلەشەگى جوق اۋىلدان قالاعا كوشسە تەگىن پاتەرلەر بەرەمىز, كوشى-قون تەگىن بولادى. مەن ويلايمىن: كەلەشەگى جوق اۋىلدان 200 ءۇيدى كوشىردى دەيىك, ءاربىر وتباسىنا 15 ميلليوننىڭ ءۇيىن, كولىگىن ەسەپتەگەندە, 200 ۇيگە 3 ميلليارد تەڭگەدەي قارجى جۇمسالادى ەكەن. ودان دا حالىقتى ورنىنان قوزعاماي, جىل سايىن 3 ميلليارد تەڭگەنى سول كەلەشەگى جوق اۋىلعا ءبولىپ وتىرسا, وزىنەن ءوزى وركەندەپ كەتەر ەدى. سودان كەيىن جاناعى اۋىل ورنىعىپ, وزدەرى كاسىپتەرىن اشىپ, ءتيىستى سالىعىن مەملەكەتكە تولەپ, وركەندەر ەدى. سودان كەيىن حالىق مالىن ءوسىرىپ, جەرىن باپتاپ قالامەن ەنشىلەس بولىپ بارلىق وسىرگەن ءونىمىن مەملەكەتكە تاپسىرار ەدى. حيميالىق جولمەن وندىرىلگەن شەت مەملەكەتتەردىڭ ءونىمى ەمەس, حالىقتى تازا تابيعي ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتەر ەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, ءبىز وسى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلمىز. بىراق دامىعان امەريكامەن سالىستىرۋعا ءالى ەرتە. مىسالى, پالەنشە پايىزى قالادا, تۇگەنشە پايىزى اۋىلدا دەيدى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ دارەجەسى وعان جەتكەن جوق. مىسالى, جاڭاعى جاۋىپ تاستاعان اكىمشىلىكتى قىسقارتىپ, ەندى وزدەرىڭ كۇندەرىڭدى كورە بەرىڭدەر دەپ حالىقتىڭ وزدەرىن سالىپ قويادى. ول اۋىلدا مەكتەپ, دارىگەرلىك پۋنكت, كىتاپحانا, مادەنيەت ءۇيى بولماسا, اۋىرعان ادامعا كوڭىل بولىنبەسە, جول سالىنباسا بۇل بالانىڭ كورپە استىنا تىعىلىپ «كوكەك» ويناعانى سياقتى ءىس بولماق. قازاقستاننىڭ بايتاق جەرى, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردەگى وزەندەر, كولدەر, شابىندىقتار, جايىلىمدىق جەرلەر بوس قالسا, مال باعاتىن جەرلەر يگەرىلمەسە كەلەشەكتە حالىقتىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ بوس جاتقان جەرگە يە بولاتىن شارۋا قوجالىقتارى, كووپەراتيۆتەر بولماسا, جەردى سۇراۋشىلار كوبەيمەگەندە قايتەدى؟
وسى جەردە قانشاما وزەندەر, كولدەر, تازا قۇدىقتار, شابىندىقتار, جايىلىمدىق جانە ەگىستىك جەرلەر, حالىق تۇراقتانىپ وتىرسا ەل يگىلىگىنە جاراتىلار ەدى. مىناۋ ەل باسقارىپ وتىرعان جىگىتتەرگە «مەكتەپتى نەگە جاباسىڭدار؟» دەگەن سۇراققا «وقيتىن بالا جوق» دەگەن ءسوزدى ايتادى. سول سياقتى ءبىر ءسوزدىڭ دالەلىن ايتايىن, وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن قوستاناي وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارىنا «مەكتەپتەر نەگە جابىلادى؟» دەپ سۇراق قويعانىمدا ول «ەلدى مەكەندەردە مەكتەپتە وقيتىن بالا جوق, حالىق از» دەپ جاۋاپ بەردى.
وسى جانايقايىمىزبەن جازىلعان ماقالانى ەلباسىمىز, پرەزيدەنتىمىز, ۇكىمەتىمىز نازارىنا الىپ, ەكى اتاۋدى, ياعني «كەلەشەگى جوق اۋىل» مەن «تىرەك اۋىلدى» وزگەرتىپ, حالىقتىڭ كوڭىلى ورنىعاتىن ءبىر قازاقستاننىڭ حالقى جۇمىس ىستەپ جاتىر دەگەن شارا قولدانىلسا دەيمىز. «اۋىل – ەل بەسىگى» دەيدى. بالا سول بەسىكتەن وسەدى. قايىڭ دا, قاراعاي دا جەر بەتىنە شىققان وسىمدىكتەردىڭ ءبارى تامىر ارقىلى وسەدى, قالا حالقىنىڭ ءتۇپ-تامىرى – اۋىلدا. قازاقستاندا حالىق سانىن ءوسىرۋ, اسىرەسە اۋىلدىڭ حال-احۋالىن قىسقا مەرزىمدە شۇعىل كوتەرۋ كەرەك, كەشىكسەك ۇتىلامىز.
ءبىر ۇسىنىس – نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت سياقتى ۇلكەن قالالاردى ايتپاعاندا, مونوقالالاردىڭ اكىمدەرىنە, اۋدان باسشىلارىنا مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ بولسا... مىسالى, سول اۋداندار مەن وكرۋگتەردەن, مونوقالالاردان ءجون-جوسىقسىز كوشۋى ماسەلەسىن وبلىس باسشىلارى قاتاڭ باقىلاۋعا السا... سوندا حالىق ورنىعىپ اتاكاسىبىن جاسار ەدى. وسى ءسوزىمنىڭ دالەلى رەتىندە ايتارىم: كولقامىس – مەنىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلىم. قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانىنا قاراستى وسى اۋىلدىڭ ىرگەتاسىن كەڭەستىك زاماندا ءوزىم قالاعان ەدىم. اۋىل تۇرعىندارى توقىراۋ جىلدارى جان-جاققا كوشە باستادى. ءوز قولىممەن ىرگەتاسىن قالاعان اۋىلىم تاپا-تال تۇستە تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقانىن كورىپ, حالىقتى جيناپ, اقىلداسۋ كەڭەسىن وتكىزدىم. «جاعدايىمىزدىڭ قيىنداۋىنا بايلانىستى اۋىلدا نە جارىق جوق, نە بايلانىس جوق, نە دۇكەنىمىز جوق تاعى باسقا سەبەپتەرگە بايلانىستى كوشكىمىز كەلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى تۇرعىندار. كەڭەستىك زاماندا ۇكىمەت بارىنە جۇمىس, تاماعى مەن كيىمىن بەرىپ, مەكتەبى, ەمحاناسى جۇمىس ىستەپ, بالالارىن وقىتىپ, الاڭسىز ومىرگە ۇيرەتتى. كەيىن قوعام وزگەرگەننەن كەيىن بۇرىنعى سوۆحوزدار جابىلىپ, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ءبارى توقىراۋعا ۇشىرادى, جۇمىسسىز قالعان ادامدار نە ىستەرىن بىلمەي ابدىراپ قالدى. مەن تۋعان اۋىلىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, كوشى-قوندى توقتاتۋ ماقساتىندا جەكە شارۋا قوجالىعىن اشىپ, اۋىلداستارىما جاعداي جاساپ, جۇمىس بەرسەم قالاي قارايسىزدار دەگەن ۇسىنىس جاسادىم. جوسپارىممەن ءبولىستىم. 9 جىلدىق مەكتەپ, مەديتسينالىق پۋنكت, كىتاپحانا, مادەنيەت ءۇيى بارلىعىن ساقتاپ قالامىز. كولقامىس اۋىلىن 1992-2005 جىلدارى باسقاردىم. ۇكىمەت تاراپىنان ەڭبەگىم باعالانىپ, 10 مەملەكەتتىك ناگرادامەن ماراپاتتالدىم. اللانىڭ بەرگەن جاسى 82-گە كەلسەم دە, اۋىلىمنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەسىمدى قوسىپ كەلەمىن.
2005 جىلدان بەرى «سىما-ك» جەكە شارۋا قوجالىعىن مانات كاربوزوۆ باسقارىپ كەلەدى. ول – قوستاناي وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. اۋىلدا 300 شاماسىندا حالىق تۇرادى, بارلىق مادەني مەكەمەلەر جۇمىس ىستەپ تۇر. ءار ۇيگە تەلەفون بايلانىسى مەن جوعارى جىلدامدىقتاعى ينتەرنەت قوسىلعان. ۇكىمەتتىڭ ەلدى مەكەندەردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بەكىتىلگەن «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا «سىما-ك» جەكە شارۋا قوجالىعى جەكە قاراجاتىنان 6 ملن تەڭگە ءبولىپ, اۋىلعا اۋىز سۋ قۇبىرىن تارتىپ بەردى. شاعىن اۋىلدىڭ كوشەلەرىنە تاس جول توسەلگەن, اۋىلىمىز جاعالاي جاسىل اعاشتارمەن كومكەرىلگەن, ياعني داۋلەتىنە ساۋلەتى ساي كولقامىس بولدى.
كاكىمجان كاربوزوۆ,
قوستاناي وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
