1991 جىلدان باستاپ, بۇل سالادا ءبىرسىپىرا ىزدەنىس جاسالدى. دەسەك تە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن, الداعى 20-30 جىلدان كەيىن ومىرگە بەلسەنە ارالاساتىن جاس ۇرپاقتى, ۇلت كوشباسشىلارىن, قوعام قۇرىلىسشىلارىن دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنداعى جاعداي كوڭىل كونشىتپەي كەلە جاتقانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ باستى سەبەبى باتىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى – «بولون» ۇدەرىسىن ەشبىر ويلانباستان, دايىندىقسىز بىردەن جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزگەنىمىز بولدى.
الدىمەن, «بولون» جۇيەسى دەگەنىمىز نە نارسە, سوعان توقتالا كەتەيىك. «بولوننىڭ» نەگىزىن 1980 جىلدارى ينۆار دجونسون اتتى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ مامانى بىرىڭعاي تەستىلەۋ ەمتيحانىنىڭ العاشقى جوباسىن جاساپ, قالاعان. العاشىندا وقۋ ورىندارىنىڭ ءتۇرلى جيىندارىندا باياندامالار جاساپ, ناسيحاتتايدى. ادىستەمەلىك جاڭالىق رەتىندە جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارعان بۇل ءادىس مەكتەپتەرگە كەڭىنەن تارايدى. جۇلدىزىنىڭ وڭىنان تۋا باستاعانىن بايقاعان ي.دجونسون ء«بىلىم ساپاسىن باعالاۋ قاۋىمداستىعى», «كاپيتال-سيتي پەداگوگيكالىق اكادەمياسى» ۇيىمدارىن قۇرىپ, ءوزىنىڭ تاجىريبەلەرىن اقش-تىڭ بۇكىل مەكتەپتەرىنە تاراتادى. وسى ۇيىمداردىڭ باسشىسى رەتىندە ول ءبىلىمدى باعالاۋ ءىسىنىڭ تانىمال ساراپشىسىنا اينالادى. لەكتسيالار وقىپ, كۋرستان ءوتتى دەگەن سەرتيفيكاتتار, ديپلومدار, گراموتالار تاراتادى, مەكتەپتەردى تەكسەرىپ, رەيتينگىلەرىن انىقتايدى, ادىستەمەلىك جاڭالىقتارىن جەتىلدىرە, ناسيحاتتاي ءتۇسۋ ماقساتىندا بىرنەشە كىتاپ, كوپتەگەن ماقالا جازىلىپ, ولاردى ماقتاعان رەتسەنزيالار جارىق كورەدى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى دا اقىلى تۇردە جۇرگىزىلگەندىكتەن ي.دجونسون امەريكانىڭ اۋقاتتى ادامدارىنىڭ بىرىنە اينالادى.
وسىلايشا اقش-تىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى ي.دجونسوننىڭ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن باعالاۋ ءتاسىلىن بۇكىل جۇيەگە ەنگىزەدى. وسىدان كەيىن بۇل جۇيە الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرىنە تاراي باستايدى. 1999 جىلى 19 ماۋسىمدا يتاليانىڭ بولونيا قالاسىندا ەۋروپانىڭ 29 مەملەكەتىنىڭ وكىلدەرى «بولون» دەكلاراتسياسىن قابىلداپ, باستى ماقسات ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ورتاق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ دەپ جاريالادى. ناقتىلاي ايتقاندا, ەۋروپالىق ءبىلىمنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەلەرىن جاقىنداستىرۋ, ءۇش ساتىلى جوعارى ءبىلىمدى ەنگىزۋ, اكادەميالىق كرەديتتەر جۇيەسىن قابىلداۋ, ءبىلىم ساپاسىن باقىلاۋ, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ موبيلدىلىگىن كەڭەيتۋ, ت.ب. كوزدەلدى. وسى جەردە ءبىر ەسكەرتە كەتەتىنى, «بولون» جۇيەسى – حالىقارالىق ولشەمدەگى, وندا دا ءتۇپ-تامىرى اقش-تا باستاۋ العان باتىستىق جۇيە بولا تۇرعانىمەن دە وعان مۇشە ەلدەرگە ءوز ەلىندەگى ۇلتتىق ءبىلىم ولشەمىنەن باس تارتۋ مىندەتتەلمەدى. تەك قانا ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ECTS كرەديتتىك جۇيەسى ارقىلى انىقتالدى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن ءبىرىنشى بولىپ, قازاقستان «بولون» ۇدەرىسىنە 2010 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا بۋداپەشتتە وتكەن فورۋمدا مۇشەلىككە ءوتتى. بىزدەن كەيىن قىرعىزستان دا «بولون» جۇيەسىن قابىلدادى. قىرعىزدار ەۋروپالىق جۇيەنى ءبىز قۇساپ تۇگەلدەي سول كۇيىندە قابىلداي سالعان جوق. بارىنشا ساقتىقپەن قاراپ, كەلەدى-اۋ دەگەن جاقتارىن عانا الدى. تىلدىك جاعىنا كەلگەندە, ماسەلەگە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان كەلىپ, قوعامدىق پاندەر حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن رۋحاني جاعىنان قامتاماسىز ەتەتىن ۇلتتىق كومپونەنتتەر بولعاندىقتان, ولاردىڭ بارلىعى دا قىرعىز تىلىندە وتەتىن بولدى.
وزبەكستاندا دامىعان باتىستىڭ جۇيەسى ەكەن دەپ ەلپ ەتە قويعان جوق. ماسەلەگە ساقتىقپەن قاراپ, ءالىپتىڭ ارتىن باقتى. ەڭ سوڭىندا وسى جاعى دۇرىستاۋ بولار دەگەن ءبىرلى-جارىم وزگەرىس جاساۋمەن شەكتەلدى. مىسالى, جوعارى وقۋ ورىندارى بەس جىلدىق كۇيىندە قالىپ, ونىڭ العاشقى ءۇش جىلى باكالاۆريات, ودان كەيىنگى ەكى جىلى ماگيستراتۋرا, ەكى-ءۇش جىل اسپيرانتۋرا, ءۇش جىل دوكتورانتۋرا ساتىلارىنان تۇراتىن بولدى. 2019 جىلدىڭ باسىنان باستاپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەستەر جۇمىس ىستەي باستادى.
رەسەي فەدەراتسياسىندا بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ءتۇرلى پىكىرتالاس ءوتتى. ءبىلىم-عىلىم سالاسىنىڭ ماڭىندا جۇرگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگى جاڭا جۇيەنىڭ پايداسىنان گورى زياندى جاعىنا كوبىرەك نازار اۋداردى. ناتيجەسىندە ورىستار ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان, ابدەن تاجىريبەدەن وتكەن, ۋاقىتپەن بىرگە جەتىلدىرىلگەن كەڭەستىك جۇيەنى ساقتاپ قالدى.
قازاقستاننىڭ جاڭا جۇيەگە ەنۋدەگى باستى ماقساتى وتاندىق ءبىلىم جۇيەسىن ەۋروپالىق وزىق تاجىريبەلەر مەن عىلىمي جاڭالىقتاردى باتىل ەنگىزۋ ارقىلى حالىقارالىق ۇلگىدە دامىتۋ بولدى. جاڭا جۇيەگە قازاقستاننىڭ وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي مەكەمەلەرى 2020 جىلعا دەيىن تولىق كوشۋ مىندەتتەلدى.
بىراق... ءيا, وسىلايشا جاقسى باستالعان ءىستىڭ سوڭى ءبىز ويلاعانداي بولمادى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا اقش مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تومەندەپ كەتكەنى جونىندە ۇلكەن ايقاي-شۋ بولدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جاعدايدى تەكسەرگەن تاۋەلسىز ساراپشىلار كوپتەگەن بىلىقتىڭ بەتىن اشتى. ەڭ باستىسى, بۇل جۇيەنىڭ وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋدى ەمەس, بالل جيناۋدى ماقسات تۇتاتىنى, ال بالل جيناۋ ءۇشىن تەستىلەۋدەن ءوتۋدىڭ ار جاعىندا اقشا تۇرعانى, بۇكىل ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ اقشا تابۋ, بيزنەس كوزىنە اينالعانى بەلگىلى بولدى. ەڭ سوراقىسى, وسىنشا جۇمىستى اتقارىپ جۇرگەن ادامنىڭ 8 سىنىپتى عانا بىتىرگەنىن, ودان كەيىنگى نەبىر قۇجاتتاردى, ديپلومداردى, ءوزى اشقان ۇيىمنان العانى بەلگىلى بولدى. اقىرىندا امەريكانىڭ اتاقتى اۋقاتتى ادامدارىنىڭ بىرىنە اينالعان ي.دجونسوننىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 25 جىلعا سوتتالدى.
2012 جىلى اقش-تىڭ مەكتەپتەرىندە ي.دجونسوننىڭ ءبىلىم باعالاۋ جۇيەسى قولدانىستان شىعارىلىپ, ونىڭ ورنىنا كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋگە ۇقساس جاڭا جۇيە قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل وقۋ جۇيەسىنەن انگليا دا باس تارتىپ, وتكەن وقۋ جىلىنان باستاپ, ەۋروپالىق, وندا دا كەڭەستىك بەس جىلدىق وقۋ باعدارلاماسىنا تولىق كوشكەنىن جاريالادى. ۇلىبريتانيانىڭ اقپارات قۇرالدارىندا كەڭەستىك وقۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا نازار اۋدارعان ماقالالار جارىق كوردى.
بيىل قازاقستاننىڭ «بولون» ۇدەرىسىنە قوسىلعانىنا ون جىلدان اسادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جاڭا جۇيە قانداي وزگەرىس اكەلدى, جەتىستىكتەرىمىز قانداي, ويلاعانىمىز بولدى ما دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە وي قوزعار بولساق, ءبىراز ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارعانداي بولامىز. وكىنىشتىسى, ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە بارىنشا ناسيحاتتالعان ءبىلىم جۇيەسى ۇكىلەگەن ءۇمىتىمىزدى اقتامادى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا وڭ وزگەرىستەر جاساي المادى, كەرىسىنشە, وسى سالانىڭ پروبلەمالارىن ودان ءارى ۋشىقتىرا ءتۇستى.
بۇل جەردەگى باستى ماسەلە – اقش-تىڭ ءوزى جارامسىز دەپ, لاقتىرىپ تاستاعان جۇيەنى سول كۇيىندە اكەلىپ, «نەسىن ايتاسىڭ, دامىعان باتىستىڭ جاقسى دۇنيەسى» دەپ, بۇرىننان جەرسىنىپ, قالىپتاسىپ, جەمىسىن بەرىپ كەلە جاتقان ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بىردەن قوندىرا سالعانىمىزدا جاتقان سياقتى. قابىلدار كەزدە بۇل جۇيە نەگە ءوز وتانى اقش-تا, انگليادا قولدانىلمايدى, جۇيەنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن قولدانىلىپ كەلە جاتقان وقۋ باعدارلامالارىنان قانداي ارتىقشىلىعى بار, نەگە قول جەتكىزەمىز دەگەن سياقتى سانداعان ساۋالعا جاۋاپ ىزدەمەي, بىردەن قابىلداي سالۋىمىز ءبىزدىڭ باستى كەمشىلىگىمىز بولدى.
شىندىعىندا دا «بولون» جۇيەسىنىڭ ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋدەن گورى, ەكونوميكالىق, ساياسي سيپاتى باسىمداۋ. «بولون» جۇيەسىندەگى قازاقستاننىڭ وقۋ ورىندارى قازىر «قانبازاردى» كوزگە ەلەستەتەدى. ءاربىر ستۋدەنتتىڭ, وقىتۋشىنىڭ, وقۋ ورنىنىڭ دەڭگەيى بالمەن, رەيتينگىمەن ولشەنەدى. وقۋعا ءتۇسۋ, ەمتيحان تاپسىرۋ, ت.ب. ءۇشىن ستۋدەنت بالل جينايدى, ال شىنىنا كەلگەندە, مۇنىڭ بارلىعىن ساتىپ الۋعا بولادى. وقۋ ورىندارىنداعى نەگىزگى ماسەلە ساپالى ءبىلىم الۋ ەمەس, جوعارى بالل جيناۋ, ماماندىق يگەرۋ ەمەس, ديپلوم الۋ بولىپ كەتكەندەي. بارلىعىن اقشا شەشەتىن نارىقتىق قوعامنىڭ ۇستانىمدارى وقۋ ورىندارىندا دا بەلسەندىلىك تانىتىپ جاتىر. ال ۇلتتىڭ جانىن قۇرايتىن ءتىل, تاربيە, سانا-سەزىم ماسەلەلەرىن ساۋداعا سالۋعا بولمايتىنى ەسكەرىلە بەرمەدى.
بۇل جونىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ءوزى ء«بىز ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تالداۋ جۇرگىزدىك: 100 ادام تۇسەدى, 800 ادام بىتىرەدى. ستۋدەنتتەردىڭ اۋادان پايدا بولمايتىنى بەلگىلى. ساپالى ءبىلىم بەرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر ستۋدەنتتەردى ويلانباستان شىعارىپ جىبەرەدى. ال «شاڭسورعىشتار» (وقۋدان شىعىپ قالعانداردى جيناپ الاتىن جوو – رەد.) بۇل بالالاردى نارىقتىڭ ءار تۇكپىرىنەن جيناپ الادى, سودان كەيىن ولارعا ديپلومدار بەرەدى» دەپ مالىمدەۋگە ءماجبۇر بولدى.
«بولون» جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ەلەۋلى «جاڭالىعى» – وقىلاتىن پاندەردىڭ, ءار ساباققا بولىنەتىن ءدارىس ساعاتتارىنىڭ كۇرت ازايىپ كەتۋى. مىسالى, 1 سىنىپتان «الىپپەنىڭ» ءتۇسىپ قالۋى قوعامدى ءبىراز دۇرلىكتىردى. جاڭا جۇيەنىڭ تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن اسىرەسە, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرى بولدى. ساعاتى قىسقارعانمەن تۇرماي, قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتى قوسىلىپ, ءبىر ءپان رەتىندە وتە باستادى. بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىر ءپان 120-140 ساعات كولەمىندە وقىتىلسا, قازىر 32-48 ساعات بولىپ قالدى. قىسقاسى, «بولون» جۇيەسى ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ جاتىر.
«بولون» جۇيەسى قازاق بىلىمىمەن بىرگە عىلىمىن دا توقىراۋعا ۇشىراتتى. PhD دوكتورانتتارىنا «Thomson Reuters», «Scopus» رەيتينگىلەرىندەگى اعىلشىن تىلىندەگى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ مىندەتتەلگەن. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارىنان پەداگوگيكالىق قىزمەت اتقارۋ, ءتۇرلى عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋ ءۇشىن دە وسى سىندى ماقالانىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى. ءتىپتى, جوعارى وقۋ ورنى ۇستازدارىنىڭ, عالىمداردىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتى ول جازعان توم-توم عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمەن ەمەس, اعىلشىنعا اقشا تولەپ اۋدارتىپ, اقشا تولەپ جاريالاتقان ماقالالارىمەن باعالانادى. قازاق تىلىندە كولەمدى مونوگرافيا جازعان پروفەسسوردىڭ ەڭبەگىنە قاراعاندا, ءبىر ماقالاسى اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن PhD دوكتورىنىڭ رەيتينگى جوعارى. وسى جۇيە بويىنشا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگى انىقتالدى.
مىنە, قازاق دالاسىنا «بولون» جۇيەسىمەن بىرگە كەلگەن اعىلشىن ءتىلى قازاق ءتىلىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنان وسىلايشا ىعىستىرا باستادى. وسىلايشا, ءبىلىمى, عىلىمى ءوز تىلىندە سويلەمەگەن, ۇلتتىق تاربيەسىن الماعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالاتىنىن ەستەن شىعارا بەردىك.
قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى باتىسقا ەمەس, قازاقستانعا قاجەتتى ماماندار دايارلايدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ ديپلومىمەن ەۋروپادا قىزمەتكە الا قويۋى ەكىتالاي. دەسەك تە ءبىرلى-جارىم دارىندى جاستارىمىزدىڭ دۇنيە قۋىپ, شەتەل اسىپ جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. بۇل قانشاما قارجى جۇمساپ, مامان دايىنداعان ەڭبەگىمىز دالاعا كەتتى, مەملەكەتىمىز ەكونوميكالىق شىعىنعا ۇشىرادى دەگەن ءسوز. سول سياقتى شەتەلدە وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنىڭ ەلگە ورالىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا اتسالىسادى دەۋدىڭ ءوزى دە كۇماندى. دەمەك, بايقاپ قاراعان ادامعا «بولون» جۇيەسىندە دايىندالعان مامان الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە جۇمىسقا تۇرا الادى» دەگەن ادەمى ءسوزدىڭ ارتىندا نەبىر قيتۇرقى ارەكەت جاتىر.
مەملەكەتتىڭ مىقتى بولۋى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىن وندىرىستە, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانا بىلۋىندە. قازىر الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى عىلىمعا بولەتىن قارجىنى جىل سايىن ءوسىرىپ كەلەدى. ال بىزدەگى جاعداي مۇلدەم كەرىسىنشە. عىلىم سالاسىنا جۇمسالاتىن قاراجات جىل سايىن قىسقارا 0,16 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىندا 42 مىڭ عالىم ەڭبەك ەتسە, قازىر بۇل كورسەتكىش 22,4 مىڭعا دەيىن تومەن ءتۇسىپ كەتتى.
قوعامدىق عىلىمدار, ونىڭ ىشىندە ءتىلتانۋ, ادەبيەتتانۋ, تاريحتانۋ سەكىلدى عىلىمداردى دامىتۋ دەگەنىمىز – ۇلتتى دامىتۋدىڭ قامى. ۇلتتى ساقتاپ وتىراتىن دا, ىشتەي ءىرىتىپ قۇرتاتىن دا وسى – قوعامدىق عىلىمدار. سوندىقتان دا دامىعان ەلدەر قوعامدىق عىلىمدارعا كەلگەندە, قاراجاتتى ايامايدى. قوعامدىق عىلىمداردىڭ يدەولوگيالىق سيپاتى بار.
ءتىل – ۇلتتىڭ جانى. ءتىل مىقتى بولماي, رۋح مىقتى بولمايدى. رۋحى جوعارى ەل ەشقاشان دا جوعالمايدى. سول ۇلتتىڭ ءتىلىن, سول تىلدە جاسالعان رۋحاني قۇندىلىقتارىن جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ, ۇلتتىق تاربيە جۇيەسى سىڭىرەدى. ولاي بولسا, وزگە جۇرتتاردىڭ بۇل سالاداعى وزىق تاجىريبەلەرىنەن ۇيرەنە وتىرىپ, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ زامانعا لايىقتى ۇلتتىق ۇلگىسىن جاساۋ – بۇگىنگى ماڭىزدى ماسەلە.
دانداي ىسقاق ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
