– ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي اكادەميالىق باسىلىم دايىنداۋ جۇمىستارى قاشان باستالدى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ 2019 جىلعى ءساۋىر ايىندا سەمەيگە بارعان ساپارىندا: «رۋحاني جاڭعىرۋ» نەگىزىنىڭ ءبىرى اباي شىعارماشىلىعى بولۋى ءتيىس», «الداعى جىلى اباي قۇنانباەۆتىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولادى. وسى ايتۋلى داتانى ءبىز تۇتاس ەل بولىپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوزى تاۋەكەلگە بارۋعا قاناتتاندىردى. ىلە-شالا عالىمدارمەن اقىلداسا كەلىپ ىسكە كىرىسىپ كەتتىك.
نەگىزىنەن, بۇل – ءبىزدىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, بۇرىننان اينالىسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى عىلىمي تاقىرىبى. سوناۋ م.اۋەزوۆتىڭ كوزى ءتىرى كەزىنىڭ وزىندە دايىندالىپ, باسىلعان تولىق جيناقتاردىڭ بارلىعى (1939-1940, 1945, 1954, 1957, 1977, 1995) ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنىپ, جارىق كورگەن. سونىڭ ەڭ سوڭعىسى – 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا باسىلىپ شىققان اقىننىڭ ەكى تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعى. ونىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان ۇعا اكادەميكتەرى ز.احمەتوۆ پەن س.قيراباەۆ. تومدىقتى دايىنداۋعا بەلگىلى ابايتانۋشىلار ق.مۇحامەتحانوۆ, م.مىرزاحمەتوۆ, ج.ىسماعۇلوۆ, ب.بايعاليەۆتەر قاتىسقان. بۇل اباي مۇراسىن جيناقتاپ, سارالاپ, جۇيەلەپ باسىپ شىعارۋداعى ءوز كەزىندەگى ەلەۋلى ەڭبەك بولدى. مىنە, سودان بەرى شيرەك عاسىر ءوتتى. زامان وزگەردى, قوعام جاڭاردى, الەمدىك وركەنيەت رۋحاني دۇنيەگە جاڭاشا قاراۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, جاڭا مەتودولوگيا مەن تەحنولوگيالار تاسقىنىن الىپ كەلۋدە, ەلىمىزدە تاۋەلسىز سانا ورنىعىپ, رۋحاني جاڭعىرۋدامىز. وسىنىڭ بارلىعى ابايدان قالعان اسىل مۇراعا جاڭا كوزقاراستى, تىڭ تانىمدى قاجەت ەتەتىنى انىق.
جالپى, ابايدىڭ العاشقى تولىق جيناعى 1933 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا شىققان. جيناقتىڭ العىسوزىن جازعان ءىلياس جانسۇگىروۆ ابايتانۋدى ءوز كەزەڭىندە جاڭا بەلەسكە كوتەرگەن. وسى العىسوزدە اباي ەلىندەگى كوپتەگەن ادامداردىڭ اتىن اتاي وتىرىپ, اقىن مۇراسىن جيناپ, تولىقتىرۋعا ۇلەس قوسۋعا شاقىرادى. باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ جۇرسە دە بۇل جيناقتىڭ تولىمدى شىعۋىنا م.اۋەزوۆ جانىن سالىپ, ءوز قولىمەن جيناعان جانە ابايدىكى ەكەنىنە كوڭىلى سەنگەن كوپتەگەن ولەڭدەردى جاڭادان قوستى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەڭبەك وسىعان دەيىنگى اقىن كىتابىنىڭ ەڭ تولىمدىسى بولدى. م.اۋەزوۆ ءوزى باس بولعان كەيىنگى باسىلىمداردىڭ بارلىعىندا (1939-1940, 1945, 1954, 1957) ونى ۇنەمى تولىقتىرىپ, جەتىلدىردى. «اباي قالدىرعان مۇرانى تانۋ كەرەك, زەرتتەۋ كەرەك دەگەندى ءبارىمىز دە تۇسىندىك. كۇننەن – كۇن, جىلدان – جىل وتكەن سايىن وسى ىستەرگە كوڭىل ءبولىپ, زەر سالۋشىنىڭ سانى مولايىپ كەلەدى», – دەپ قۋانا جازادى ول جونىندە ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى (م.اۋەزوۆ, 15-توم, 30-ب.).
تۇتاستاي العاندا, ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا اكادەميالىق باسىلىم دايىنداۋ ءىسى ابدەن جولعا قويىلىپ, يگىلىكتى داستۇرگە اينالا الماي كەلەدى. ونىڭ العاشقى ۇلگىسىن م.اۋەزوۆ ابايعا قاتىستى باستاسا دا, ول اكادەميالىق عىلىمنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ىسىنە اينالا قويعان جوق. قازاق رۋحانياتىنداعى اكادەميالىق باسىلىمنىڭ جاقسى ءبىر ۇلگىسى رەتىندە ءا.مارعۇلان نەگىزىن قالاعان ش.ءۋاليحانوۆتىڭ كوپتومدىعىن اتاۋعا بولادى. بۇل ەڭبەكتىڭ ارتىقشىلىعى سوندا, شوقانعا قاتىستى بارشا دەرەكتەر تولىق جيناقتالىپ, قولجازبالارى مەن حاتتارىنا دەيىن قامتىلىپ, كولەمدى عىلىمي تۇسىنىكتەرىمەن جاريالانعان.
الەمدەگى ۇلان-عايىر تاريحى بار وركەنيەتتى ەلدەردى بىلاي قويعاندا, وزىمىزبەن ىرگەلەس رەسەيدە بۇل ءداستۇر باياعىدا ۇلگىلى ۇردىسكە اينالعان. ماسەلەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ «پۋشكين ءۇيى» («پۋشكينسكي دوم») ورىس ادەبيەتى ينستيتۋتىندا وسىنداي ايدارمەن 40-تان استام ورىس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ اكادەميالىق باسىلىمدارى دايىندالىپ, ەلەكتروندى كىتاپحاناعا جيناقتالۋ ۇستىندە. اكادەميالىق باسىلىم دايىنداپ شىعارۋ ورىس فيلولوگيا عىلىمىنىڭ ماڭىزدى سالاسى رەتىندە, «پۋشكين ءۇيىنىڭ» باستى عىلىمي جەتىستىگى بولىپ سانالادى. ال بىزدە مۇنداي جۇمىس عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىنا جاتقىزىلمايدى دا. ەگەر ونى عىلىمي جوبا رەتىندە ۇسىنساڭىز, ەشقاشان وتكىزە المايسىز. اكادەميالىق تولىق شىعارمالار جيناعىنا ءتان باستى ەرەكشەلىك – جازۋشىنىڭ بۇكىل قولجازبا جانە باسپا ماتىندەرىن عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتپەن جاراقتاپ, بارلىق ادەبي, سىني, پۋبليتسيستيكالىق, قىزمەتتىك, ەپيستوليارلىق مۇراسىن تولىق جانە ناقتى سارالاپ كورسەتۋ.
عىلىمي نەگىزدە دايىندالعان ءماتىن بەلگىلى تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعى جونىندەگى قوعامداعى ءارتۇرلى قاڭقۋ سوزدەرگە توسقاۋىل قويادى, قالىڭ وقىرماننان باستاپ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورلارىنا دەيىن قۇنىعا باس قوياتىن رۋحاني يگىلىككە اينالادى. جاڭا باسىلىمدار مەن سوزدىكتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرادى. بىلايشا ايتقاندا, اكادەميالىق جيناق كلاسسيكالىق ءماتىننىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جاڭا ساپاسىن انىقتايدى, ونىڭ وتاندىق جانە الەمدىك مادەنيەتكە دەگەن ىقپالىن ەسەلەپ ارتتىرادى. ابايدان قالعان اسىل مۇرانى دا ءدال وسىلاي ايالاپ, قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. سونىمەن قوسا قازاقستاندا كەنجە قالىپ كەلە جاتقان تەكستولوگيا عىلىمىنا دا بارىنشا ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلدى.
– جۇمىس توبىنداعى عالىمداردىڭ الەۋەتى قانداي؟
–تومدى دايىنداۋعا ينستيتۋت قاراماعىنداعى بەلگىلى عالىم-اكادەميكتەر – س.قيراباەۆ, س.قاسقاباسوۆ, م.مىرزاحمەتوۆ, ت.جۇرتباي, ق.مادىباەۆا, س.قوراباي, ت.شاپاي, شىعىستانۋشى, ءماتىنتانۋشى عالىمدار ت.قىدىر, پ.اۋەسباەۆا, مۋزىكاتانۋشى ە.شۇكىمان سياقتى ماماندار مەن دوكتورانت جاس عالىمدار جۇمىلا كىرىسۋدە. ولاردىڭ ءبىلىم-بىلىگى مەن تاجىريبەسىن قازىر سارقا پايدالانىپ قالۋىمىز قاجەت. كەڭەستىك داۋىردە اقىن مۇراسىنىڭ بىلگىرى بولعان كوكىرەگىنىڭ كۇمبىرى بار قانشاما ادامدى شەتقاقپاي جاساپ, قازىر سان سوعىپ وتىرمىز. ماسەلەن, شاكارىمنەن باستاپ, اباي ۇرپاقتارىنىڭ بارلىعى قۋعىن-سۇرگىن كوردى. كەشەگى احات قۇدايبەرديەۆ پەن قايىم مۇحامەتحانوۆتىڭ ءوزى قانشاما دۇنيەنى ىشىنە بۇگىپ, شەرىن تارقاتا الماي كەتتى... سوندىقتان قازىرگى اعا ۇرپاقتىڭ ءبىلىم-بىلىگى مەن تاجىريبەسىن بارىنشا پايدالانىپ قالۋ پارىز, ال ولاردى وكشەلەپ كەلە جاتقان ابايتانۋشىلاردىڭ قاراسى تىم سيرەك. تالپىنىپ جۇرگەندەردىڭ ءوزى ءپىسىپ جەتىلگەن جوق...
– جاڭا باسىلىمنىڭ قۇرىلىمى قانداي بولماق؟ كولەمى قانشا تومنان تۇرادى؟
– اباي شىعارمالارىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى باسىلىمدارى ءبىر نەمەسە ەكى تومنان اسقان ەمەس. ولاردىڭ ءوزى اكادەميالىق جيناق تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە المايدى, سوندىقتان بۇلاردى «اباي شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى» دەگەنگە كەلەتىن سياقتى. ويتكەنى اكادەميالىق جيناقتا قالامگەر مۇراسىنىڭ تۇپنۇسقا قولجازبالارى تۇگەل قامتىلىپ, تەرەڭ تەكستولوگيالىق تالداۋ جاسالعان عىلىمي تۇسىنىكتەرمەن, انىقتاما ماتەريالدارمەن جاراقتالۋى ءتيىس. الدىڭعى باسىلىمداردا سوعان دەگەن ۇمتىلىس بولعانمەن, جەرىنە جەتكىزىلىپ, تولىق تياناقتالماعان. اسىرەسە ماتىندەرگە جاسالعان تەكستولوگيالىق تالداۋلار مەن عىلىمي تۇسىنىكتەر جەتكىلىكسىزدەۋ. ماسەلەن, سوڭعى 1995 جىلعى باسىلىمداعى ولەڭ سانى – 223 (اۋدارماسىمەن قوسا), ءۇش ءتول پوەما جانە ءبىر اۋدارما («ۆاديم»), 45 قارا ءسوز, ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋرالى» جانە «ۇكىمەت بيلىگىندەگى سەناتقا شاعىم پىكىر» دەپ اتالاتىن پروزالىق شىعارمالارى بار. بۇل از با, كوپ پە؟ ارينە قازىرگى قالامگەرلەر كوپتومدىقتارىمەن سالىستىرساق, تىم قوراش, ال شىعارمالارىنداعى وي تەرەڭدىگىمەن ولشەسەك, تەلەگەي تەڭىز مول مۇرا. «ەندى وسى اسىل مۇراعا جاسالعان عىلىمي پايىمدار بۇگىنگى وقىرماندى قاناعاتتاندىرا الا ما؟» دەگەن ساۋالعا تۇشىمدى جاۋاپ بەرۋ قيىن. وسى ورايدا, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسىدان 80 جىل بۇرىن اقىننىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا (1939 ج.) جازىلعان «اباي جايىن زەرتتەۋشىلەرگە» اتتى ماقالاسى ەسكە تۇسەدى. «تەگىندە, اباي شىعارماسىنىڭ ازدىعىنان كەندە بولىپ جۇرگەنىمىز جوق. بارىن بارشا, باجايىنا بارعىزا الماۋدان, زەرتتەي الماۋدان كەندەمىز», – دەپ جازعان ەدى عۇلاما (م.اۋەزوۆ, 15-توم. 30-33-بب.). وكىنىشكە قاراي, ءبىز وسى مارەدەن ءالى دە شىعا الماي كەلەمىز. جالپى, عىلىمي جيناقتى الدىن الا بەلگىلى مولشەرگە شەكتەۋگە بولمايدى, ونىڭ كولەمى دە, ساپاسى دا جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەر مەن تەكستولوگيالىق جۇمىستاردىڭ اۋقىمىنا, ناتيجەسىنە بايلانىستى. قالاي بولعاندا دا بۇل جولعى جيناقتىڭ ەكى تومنان قوماقتى بولارى حاق. ويتكەنى اكادەميالىق جيناقتىڭ قۇرىلىمى اسا كۇردەلى, وعان قولجازبالار مەن ليتوگرافيالاردان باستاپ, اباي شىعارماشىلىعىنا قاتىستى بارلىق دەرەكتەر مەن ماتەريالدار, سونىڭ ىشىندە مۋزىكالىق مۇراسى دا تۇگەل قامتىلادى. اسىرەسە تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار مەن عىلىمي تۇسىنىكتەر, انىقتامالار مەن سوزدىكتەر, مۋزىكالىق شىعارمالارىنىڭ نوتاسى مەن اۋديو جازباسى دا ەنگىزىلمەك.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ساقا عالىمدار توبى بۇل ىسكە كەڭىنەن تارتىلىپ وتىر. ويتكەنى كانىگى ابايتانۋشىلاردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن سيرەپ بارادى. سوڭعى شيرەك عاسىردا گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى بۇل سالادا ماماندار دايارلانعان جوق. سونىمەن بىرگە قازىرگى جاس مامانداردىڭ قولجازبا قاراۋعا, تەكستولوگيامەن اينالىسۋعا قۇلقى جوق.
– 1995 جىلعى ەكى تومدىقپەن سالىستىرعاندا ارتىقشىلىقتار بولا ما؟ ناقتى قانداي جۇيەگە سۇيەنىپ وتىرسىزدار؟
– ارينە وتە كوپ بولادى. اباي شىعارمالارىن زەرتتەۋ, ونىڭ استارىنداعى تۇڭعيىق ويدى سارالاپ, زامان تالابىنا قاراي جاڭاشا جۇيەلەپ وتىرۋ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەتىن ماڭگىلىك ماسەلە دەپ ايتتىق قوي. وكىنىشكە قاراي ءبىز ونى كوپ جاعدايدا مەرەيتوي قارساڭىندا عانا قولعا الىپ جاتامىز. وسى جولى دا قاستەرلى مۇراعا 25 جىلدان كەيىن عانا قايتا ورالىپ, اپىل-عۇپىل كىرىسىپ وتىرمىز. نەگىزىندە, ونىمەن عىلىمي كادرمەن جابدىقتالعان, وزىندىك تاريحي ءداستۇرى مەن عىلىمي ادىستەمەسى قالىپتاسقان عىلىمي ورتالىق ماقساتتى تۇردە اينالىسىپ وتىرۋى ءتيىس. شيرەك عاسىر بۇرىن 7 000 تارالىممەن عانا شىققان سول ەكى تومدىقتىڭ ءوزى قازىر قولعا تۇسپەيتىن سيرەك كىتاپقا اينالدى. وسى مەرزىم ىشىندە اباي مۇراسىنا بايلانىستى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر از ەمەس, كوپتەگەن جاڭالىقتار, تىڭ دەرەكتەر, ءبىرشاما زەرتتەۋلەر دۇنيەگە كەلدى. ءسوز جوق, ونىڭ بارلىعى جاڭا جيناققا قوسىمشا جۇك ارتادى. ماسەلەن, سوڭعى كەزدە اباي شىعارمالارىنىڭ اراپ الىپبيىمەن كوشىرىلگەن قولجازبالارىنىڭ سانى وننان استى. ونىڭ ۇشەۋى (1905, 1907, 1910) مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ اباي شىعارمالارىنىڭ تۇپنۇسقاسى سانالىپ جۇرگەن بەلگىلى قولجازبالار. قالعاندارى ءارتۇرلى كەزەڭدەردە جازىلعان كوشىرمەلەر. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن ءماتىنتانۋدا وزىنشە ءرول اتقاراتىن قۇندى مۇراعاتتار. بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى دا وسى ۋاقىتقا دەيىن سالىستىرىلىپ, سارالانىپ, جاريالانىپ, ەركىن عىلىمي اينالىمعا تۇسكەن جوق. ءتىپتى ەڭ تولىق دەگەن سوڭعى (1995) جيناقتىڭ وزىندە ولار جەتە قاراستىرىلعان ەمەس. سول سياقتى, ابايدىڭ 1909 جىلى ءا.بوكەيحانوۆ باس بولىپ, كاكىتاي ىسقاق ۇلى مەن تۇراعۇل اباي ۇلى قۇراستىرىپ, پەتەربوردا باسىلعان العاشقى جيناعى دا ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ دايىنداۋىمەن 2009 جىلى عانا از تارالىممەن (500) كيريلليتسامەن قايتا جارىق كوردى, سونىڭ وزىندە دە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كەتكەن اقاۋلىقتار بار. سوڭعى جىلدارى اباي زامانىنا بايلانىستى كوپتەگەن ارحيۆ دەرەكتەرى, الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرى, ەستەلىكتەر, شەتەل قازاقتارىنان تابىلعان ماتەريالدار مولىنان ءمالىم بولۋدا.
ابايدىڭ العاشقى جيناقتارى كەڭەستىك زاماندا دايىندالعاندىقتان دا, سول كەزدەگى ساياسي ۇستانىمدار زاردابىنان كەيبىر ءدىني ۇعىمداردىڭ ماعىناسى بۇرمالانىپ, تولىق اشىلماي قالدى. سول قاتەلەر ءالى كۇنگە قايتالانىپ كەلەدى.
– بىلۋىمىزشە, اكادەميالىق باسىلىمدى ادەبيەت ينستيتۋتى عانا ەمەس, تاعى باسقا تاراپتار دا شىعارماقشى. ءتىپتى ەكى تومدىق جاريالانىپ ۇلگەرىپتى. بۇل اباي تويىنىڭ ناۋقانعا اينالعانىن بىلدىرمەي مە؟
– ءسىزدىڭ مەڭزەپ وتىرعانىڭىز «اباي. جاڭاشا ۇلگىدەگى باسىلىم» دەپ اتالاتىن ەكى تومدىق شىعار. ءيا, ونداي تالپىنىستار بار. وعان ۇمتىلىس جاساعان جوعارى وقۋ ورىندارى دا بارشىلىق. «ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەگەندەي, ابايعا دا اركىمنىڭ تالاسى بار. ول زاڭدى دا, كەز كەلگەن ماسەلەگە عىلىمي, تياناقتى جاۋاپ بولمايتىن بولسا, وعان دەگەن قالىڭ قاۋىمنىڭ اۋەستىگى ارتا تۇسەدى. اركىم وزىنشە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسادى... جوعارىدا اتالعان جيناق تا سونىڭ ءبىر كورىنىسى. سونىمەن قوسا, مەرەيتوي قارساڭىندا بۇرىنعى جيناقتاردى قايتا باسىپ شىعارۋعا دا باسپاگەرلەر بەلسەنىپ وتىر. وعان دا توقتاۋ سالۋ قيىن. ارينە ابايدى ءارتۇرلى فورماتتا, جەكە-جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارۋدىڭ ەشقانداي ابەستىگى جوق. ءتىپتى سولاي ەتۋ قاجەت تە شىعار. دەگەنمەن, ءار نارسەنىڭ عىلىمي نەگىزى, قيسىنى مەن جۇيەسى بولۋى كەرەك. بىراق جاڭا باسىلىمدار بۇرىنعى قاتەلىكتەردى قايتالاماۋى جانە اقىن شىعارماشىلىعىندا اركەلكىلىك نەمەسە ء«بىز وسىلاي دەپ سانايمىز» دەگەن اۋا جايىلۋشىلىق بولماۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, قازىر ولاي بولماي وتىر ماسەلەن, وقۋلىقتاردان باستاپ, اباي اندەرىن ايتۋشى انشىلەرگە دەيىن اقىن ءسوزىن ءارتۇرلى قولدانۋشىلىق بار. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن عىلىمي تالقىدان وتكەن, جان-جاقتى سارالانعان, تەرەڭ تەكستولوگيالىق تەكسەرۋ جاسالعان, اركەلكى قولدانىستاردى بىرەگەيلەندىرگەن, كانوندىق قالىپقا تۇسكەن, اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ بۇكىل بولمىسىنا ۇيلەسىمدى, ءتاستۇيىن, ءبىرتۇتاس ءبۇتىن بىتىمگە اينالعان بارلىق باسىلىمدارعا تياناق بولاتىن, ءارتۇرلى ساۋالدار تۋىنداعاندا جۇگىنىسكە جارايتىن, مىزعىمايتىن ىرگەتاس ەڭبەك كەرەك-اق. مىنە, اكادەميالىق باسىلىمنىڭ اسىل مۇراتى وسى.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇلى ويشىلدىڭ تاڭدامالىلارى مەن قايتا باسىلىمدارىن ساناماعاندا وننان استام تولىق جيناعى باسىلعان ەكەن. ۇلى ابايتانۋشى م.اۋەزوۆ سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تولىعىپ كەمەلدەنۋىنە تىكەلەي باسشىلىق جاساعان. 1933 جىلعى جيناقتان باستاپ اقىننىڭ جاڭا ولەڭدەرىن ءوز قولىمەن جيناپ, باسىلىمدارعا قوسىپ وتىرعان. جوعارىداعى ماقالاسىندا «اباي ءسوزى دەگەن ءسوز ءبىر-اق جول بولسا دا, ابايشا شىقسا جاراسار, ابايدىڭ ابايلىعى دا سوندا شىعار. وسى اباي ولەڭدەرىنىڭ سانىن كوبەيتەيىك دەپ وزەۋرەگەنشە, بار ءسوزىنىڭ كەنەۋىن كەتىرمەيىك دەپ كوبىرەك ويلانايىق. اباي ءسوزىن كوبەيتەمىز دەپ, كوبىك ەتىپ المايىق. جاۋاپتىراق قارايىق», – دەپ بارىنشا نىقتاپ ايتقان. مىنە, ابايعا «تالاس قىلاتىندارعا» اۋەزوۆ وسيەتى وسىنداي. سەكسەن جىل بۇرىن ايتىلعان ءسوز ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءالى سول كۇيىندە شامشىراقتاي جارقىراپ تۇر.
قازىر اباي تۋرالى جارىق كورگەن ەڭبەكتەر كولەمى ەلۋ تومعا جۇك بولادى ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە اقىن شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگياسىنا ارنالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەر نەكەن-ساياق. ياعني, اكادەميالىق باسىلىم دايىنداۋ – اسا كۇردەلى عىلىمي ماسەلە. ال بۇرىنعى جينالعاندى ارلەپ شىعارا سالۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلەدى.
– جۇمىس بارىسىندا تۋىنداپ جاتقان ماسەلەلەر بار ما؟
– ارينە جۇمىس بولعان سوڭ قيىندىقسىز بولا ما؟. اكادەميالىق جيناق دايىنداۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى كوپ. بىرىنشىدەن, ءوزىن ابايتانۋشى دەپ جاريالايتىندار بارشىلىق, بىراق بىلىكتى ماماندار تاپشى. شىندىعىن ايتساق, ابايتانۋشىلاردىڭ الدى توقساننان اسىپ, سوڭى ەلۋدى ەڭسەرىپ, الپىستى القىمداپ ءجۇر... ەكىنشىدەن, اباي قولجازبالارىنىڭ بارلىعى اراپ الىپبيىندە جازىلعان, اسىرەسە ەسكى (قادىمشا) اراپ جازۋىنداعى ءماتىندى وقۋ قيىن. ۇشىنشىدەن, ەرتەدە جازىلعان (ا.بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيى شىققانعا دەيىن) قولجازبالاردا قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسى دا, پۋنكتۋاتسياسى دا بولماعان, ءتىپتى, داۋىستى دىبىستار جازىلماۋى دا مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە ول ءارتۇرلى قولتاڭبامەن اراب, پارسى تىلدەرىنە ىڭعايلانىپ جازىلسا, قيىندىعى ودان سايىن ارتا تۇسەدى. سول سياقتى 1909 جىلى شىققان جيناقتىڭ وزىندە كەتكەن اقاۋلىقتار جەتىپ ارتىلادى. مىنە, مۇنىڭ ءبارى – عالىمداردان كوپ ءبىلىمدى, ىقىلاس پەن ىجداھاتتىلىقتى, توزىمدىلىكتى تالاپ ەتەتىن مەحناتتى شارۋا. سونىمەن قوسا, اباي ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىمىنا, كەيبىر سوزدەردىڭ قولدانىلۋىنا, ماعىنالىق قيسىنىنا بايلانىستى عالىمداردىڭ پىكىرىنىڭ ءوزى الا-قۇلا, ال كەيىنگى جاس بۋىن اباي زامانىنىڭ لەكسيكاسىنا تەرەڭ بويلاي المايدى. وسىندايدا جاس ماماندارعا كومەككە كەلەتىن قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سوزدىگى دە جاسالعان جوق, سوندىقتان اركىمنىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە, وي قيسىنىنا, ىشكى تۇيسىگىنە سۇيەنگەننەن باسقا امال جوق... ال وسىعان دەيىنگى جيناقتارعا قوسىلماي كەلگەن ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن جيناقتاپ, عىلىمي تۇسىنىكتەرىمەن كىتاپقا قوسۋ دا ۇلكەن قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەدى. وسىنداي عىلىمي-شىعارماشىلىق جۇمىستارداعى قيىن تۇيىندەرگە قارجى تاپشىلىعىن, عالىم مامانداردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ تومەندىگىن قوسىڭىز...
– اكادەميالىق باسىلىم قاشان جارىققا شىقپاق؟
– قالايدا, ۇلى ويشىلدىڭ تۋعان كۇنىنە دەيىن ۇلگەرىپ, تاماشا ءبىر تارتۋ جاساعىمىز كەلەدى.
– بۇل مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ورىندالىپ جاتقان جوبا ما؟
– سولاي بولعانى ءجون دەپ ويلايمىز. بىلتىر تيىسىنشە ۇسىنىس جاساعانبىز. بىراق جيناقتى ازىرلەۋگە قاجەتتى قاراجات كوزى ءالى انىقتالعان جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
