ماسەلەنىڭ جالپى شەڭبەرىن سىزاتىن بولساق, 2011 جىلدان بەرى سيريادا پرەزيدەنت باشار اساد پەن وعان قارسى شىققان وپپوزيتسيالىق كۇشتەر سوعىسىپ جاتىر. بۇل قاقتىعىستىڭ نەگىزىنە ۇڭىلەتىن بولساق, ب.اساد جانە ونىڭ جاقتاستارى يسلامنىڭ شيتتىك تۇسىنىگىنە جاقىن الاۆيتتەر بولسا, حالىقتىڭ سەكسەن پايىزىنا جاقىنى ءسۇننيت مۇسىلماندار. باسقاشا ايتقاندا, بيلىك – الاۆيت, ال حالىق – ءسۇننيت. 2010 جىلدىڭ سوڭىندا اراب ەلدەرىندە باستالعان حالىق تولقۋلارىنىڭ اسەرىنەن دەم العان حالىق بيلىككە قارسى ەرەۋىلگە شىقتى. بەيبىت باستالعان نارازىلىق ۇكىمەتتىڭ وق اتۋىمەن قىسقا ۋاقىتتا ىشكى سوعىسقا اينالدى.
سيريا ماسەلەسىندە تۇركيا ءاۋ باستان وپپوزيتسيانىڭ جاعىندا بولدى. مۇنىڭ سەبەبى انكارا سيريادا تەز ارادا بيلىك اۋىسادى دەپ ەسەپتەدى. ونىڭ ۇستىنە ر.ەردوعاننىڭ پارتياسى ءبىر جاعىنان دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارىن قولداعانىن كورسەتكىسى كەلسە, تاعى ءبىر جاعىنان پارتيانىڭ مۇسىلماندىق بولمىسى سۇننيتتىك مۇسىلمانداردى قولداۋدى زاڭدى شەشىم دەپ ەسەپتەدى. بۇل ساياسات انكارا مەن شام ارالىعىنداعى بايلانىستىڭ تۇپكىلىكتى ۇزىلۋىنە سەبەپ بولدى. ويتكەنى تۇركيا ءۇشىن ب.اساد ۇكىمەتى ءوز حالقىنا وق اتقان زاڭسىز بيلىككە اينالدى.
الايدا انكارانىڭ ەسەبى قاتە شىعىپ, ب.اساد ۇكىمەتى وڭايشىلىقپەن توڭكەرىلە قويمادى. بيلىكتىڭ شيتتىك يسلامي بولمىسىنا بايلانىستى يراندىق اسكەري كۇشتەر ب.اساد جاعىندا سوعىسقا كىردى. ال 2015 جىلى رەسەيدىڭ سيرياعا اسكەر ەنگىزۋىمەن ب.اساد ۇكىمەتى ودان سايىن كۇشەيە ءتۇستى. باسقاشا ايتقاندا, تۇركيا وپپوزيتسيانىڭ قامقورشىسى بولسا, رەسەي مەن يران ب.اسادتىڭ قامقورشىسىنا اينالدى. ءتىپتى انكارا مەن ماسكەۋ 2015 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا رەسەي ۇشاعىنىڭ تۇرىك تاراپىنان قۇلاتىلۋىنان كەيىن ءوزارا قاتىناستارىن ارەڭ جوندەدى.
2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا استانا پروتسەسىنىڭ باستالۋىمەن سيرياداعى «قامقورشى» ەلدەردىڭ مارتەبەلەرى رەسمي تۇردە مويىندالدى. مۇندا تۇركيا, رەسەي جانە يرانعا «كەپىلگەر» سيپاتى بەرىلدى. تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين جانە يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني سيرياداعى قان توگىستى توقتاتقان مەملەكەت باسشىلارى رەتىندە ۇشتىك سامميتتەر وتكىزە باستادى. الايدا 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تەگەراندا وتكەن ۇشتىك سامميتتە استانا پروتسەسىن رەسەي مەن يران تاراپىنان ۋاقىت ۇتۋ جانە سيرياداعى ب.اسادتىڭ باقىلاۋىنداعى جەرلەردى كەڭەيتۋ ماقساتىندا قولدانعانى بەلگىلى بولدى. ويتكەنى ءسامميتتىڭ شەشىمىنە ساي, تاراپتار يدليبكە شابۋىل جاساۋدى جوسپارلاعان بولاتىن. باسقاشا ايتقاندا, ب.اسادتىڭ وپپوزيتسيالىق كۇشتەرمەن ىمىرالاسۋ نيەتى جوق ەكەنى اشكەرە بولدى. بۇل جەردە ب.اساد جانە ونىڭ قولداۋشىلارى رەسەي مەن يران دايش-تەن قاشقان لاڭكەستەردىڭ دە يدليبكە شوعىرلانۋىن جەلەۋ رەتىندە قاراستىردى.
تۇركيا تۇرعىسىنان قاراعاندا, استانا پروتسەسىندە قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەرگە ساي وپپوزيتسيالىق كۇشتەر سيريانىڭ باسقا ايماقتارىن تاستاپ يدليبكە جينالعان بولاتىن. ەگەر بۇل ايماق تا وپپوزيتسيانىڭ باقىلاۋىنان شىعاتىن بولسا, وندا سيريانىڭ كەلەشەگىندە وپپوزيتسياعا ورىن بەرىلمەيدى دەگەن ءسوز. ويتكەنى وپپوزيتسيانىڭ, باسقاشا ايتقاندا تۇركيانىڭ قولداپ وتىرعان توپتارىنىڭ سيريانىڭ بولاشاعىندا ۇلەس سالماعى بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ول توپتاردىڭ باقىلاۋىندا بەلگىلى تەرريتوريا بولۋى كەرەك. ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ۇستەلىندە ءۋاجدىڭ ىقپالدى بولۋى ءۇشىن ايماقتاعى ۇستەمدىكتىڭ بەكەم بولۋى ءتيىس ەكەندىگى بەلگىلى.
تەگەرانداعى ۇشتىك سامميتىنەن كەيىن ر.ەردوعان يدليبكە ۇيىمداستىرعالى جاتقان شابۋىلدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۆ.پۋتينمەن سوچيدە جولىقتى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن 2018 جىلى 17 قىركۇيەكتە رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا سوچي مەموراندۋمىنا قول قويىلدى. بۇل كەلىسىمگە سايكەس, رەسەي ب.اسادتىڭ ايماققا شابۋىلىن توقتاتادى. ال تۇركيا جاعى ايماقتى لاڭكەستەردەن تازارتادى. سونىمەن قاتار تۇركيا ب.اساد كۇشتەرى مەن وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ قاقتىعىسىن بولدىرماۋ ماقساتىندا يدليب ايماعىندا 12 باقىلاۋ بەكەتىن ورناتادى. سوچي مەموراندۋمىنا ساي 2020 جىلعا دەيىن ايماقتا تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇرۋ مۇمكىن بولدى. الايدا تۇرىك جاعىنىڭ ءيدليبتى لاڭكەستەردەن تازارتا الماۋى ب.اساد پەن رەسەي جاعىنا ايماققا شابۋىل جاساۋعا نەگىز قالىپتاستىردى.
ب.اساد كۇشتەرىنىڭ شابۋىلىنان وسى جىلعى 3 اقپان كۇنى 8, 27 اقپان كۇنى 33 تۇرىك جاۋىنگەرى قازا تاپتى. بۇل جاعداي سوچي مەموراندۋمىنىڭ دا ىسكە اسپاي تۇرعانىن كورسەتىپ تۇر. انكارا تۇرعىسىنان ب.اسادتىڭ شابۋىلدارى جانە رەسەيدىڭ بۇعان رۇقسات بەرۋى تۇركيانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە شابۋىل بولىپ سانالادى. مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى يدليبتە شوعىرلانعان ءتورت ميلليون ادام تۇركياعا بوسقىن رەتىندە بەت الادى. ونسىز دا تۇركيادا قازىردىڭ وزىندە ءتورت ميلليونعا جاقىن سيريالىق بوسقىن بار. تۇركيا ەكونوميكاسى بۇل بوسقىنداردى اسىراپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرى تۇركيانىڭ بۇل بوسقىنداردى ەۋروپاعا جىبەرمەي ۇستاعانى ءۇشىن قارجىلاي قولداۋ كورسەتەمىز دەپ ۋادە بەرسە دە, ۋادەلەرىن ورىندامادى. سوندىقتان يدليبتەن تۇركياعا كەلەتىن بوسقىنداردى انكارانىڭ قابىلداۋعا مۇرشاسى جوق. تۇرىك قوعامى دا سيريالىقتاردان مەزى بولعان. وسى جاعدايعا بايلانىستى انكارا تۇركياداعى بوسقىنداردىڭ ەۋروپاعا وتۋىنە رۇقسات بەرىپ وتىر. ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە تۇركيانىڭ گرەكيا جانە بولگاريامەن اراسىنداعى شەكاراعا جينالعان بوسقىنداردىڭ سانى ءجۇز مىڭعا تايادى. جاعدايدىڭ شۇعىلدىعىن تۇسىنگەن ەۋروپا ەلدەرى ناتو-نىڭ توتەنشە جينالىسىندا باس قوسىپ, تۇركيانى يدليب ماسەلەسىندە قولدايتىنىن مالىمدەپ جاتىر.
يدليبتەگى ب.اسادتىڭ شابۋىلىن توقتاتۋ, حالىقتىڭ قىرىلۋىنا كەدەرگى بولۋ جانە ەڭ باستىسى بوسقىنداردىڭ تۇركياعا اعىلۋىن توقتاتۋ, ياعني اتاپ ايتقاندا, ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 28 اقپان كۇنى تۇرىك قارۋلى كۇشتەرى ايماقتا «كوكتەم قالقانى» اتتى اسكەري وپەراتسيا باستادى. وسى قاداممەن انكارا ءيدليبتى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا العان بولدى.
قورىتا ايتقاندا, ب.اسادتىڭ يدليبكە شابۋىلى جانە وندا تۇرىك اسكەرلەرىنىڭ قازا تابۋى انكارا مەن شامنىڭ قارىم-قاتىناستارىن تۇزەتۋ ىقتيمالدىعىن جويدى. رەسەيدىڭ ب.اسادتىڭ شابۋىلدارىن توقتاتپاۋى دا انكارا مەن ماسكەۋ دوستىعىنا سىزات تۇسىرگەنى بەلگىلى. بۇل جاعداي تۇركيانى اقش-پەن ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتۋگە يتەرمەلەۋدە. تۇركيا مەن سيريا اراسىنداعى سوعىس ب.اسادتىڭ ماسكەۋگە باعىنىشتىلىعىن ارتتىرسا دا, انكارانىڭ باتىستى پانالاۋى رەسەيدىڭ مۇددەسىنە ساي ەمەس. سوندىقتان ماسكەۋدە بولاتىن ەردوعان-پۋتين كەزدەسۋى تەك تۇركيا-رەسەي قاتىناستارى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, يدليب ماسەلەسى جانە جالپى سيريانىڭ بولاشاعى تۋرالى ماڭىزدى شەشىمدەر شىعاتىن ماڭىزدى باسقوسۋ بولادى.
دىنمۇحاممەد امەتبەك,
انكاراداعى داعدارىس جانە ساياسي زەرتتەۋ ورتالىعى (AHKACAم) ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى
