قانشا دەگەنمەن تاريح دەگەنىمىز تۇنىپ تۇرعان يدەولوگيا. بالالاردىڭ ءتول تاريحىمىزعا دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. ارينە بۇل باعىتتا وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلە بار.
مىنە, الماتىدا وتكەن تاريحشىلاردىڭ كەلەلى كەڭەسىندە ۇلتتىق تاريحقا دەگەن كوزقاراس, وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر اڭگىمەنىڭ وزەگىنە اينالدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ جانە ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشى عالىمدار, جوو-نىڭ باسشىلارى, مۇعالىمدەر, وقۋلىق اۆتورلارى, باسپاگەرلەر قاتىسقان بۇل جيىندى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇركولوگ, «ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى جۇرگىزدى.
شىنىندا بۇگىنگى تاريح ءپانىنىڭ اۆتورلارى كىم جانە ولار تاريح ءپانىن جازعان كەزدە قانداي نەگىزدەرگە سۇيەندى؟ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ قازاقستاندا بۇل ءپان بويىنشا تەمىرقازىق بولاتىن اكادەميالىق وقۋلىق جوق ەكەنىن اشىق ايتتى. بۇرىننان نەمەسە جاڭادان زەرتتەلگەن ماسەلەلەردى قامتيتىن عىلىمي جۇمىستىڭ جوقتىعىنان وقۋلىقتارىمىزدىڭ مازمۇنىنا كوڭىل تولمايدى. ياعني, ۇلتتىق تاريحقا جاڭاشا كوزقاراس كەرەك.
– تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدا اتقارىلعان جۇمىستار كوپ. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى», «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» سەكىلدى ماقالالارى تاريح عىلىمى, جالپى ۇلتىمىز ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولدى, وسى سالاعا ۇلكەن سەرپىن بەردى. ەندى تاريح سالاسىنا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋلەر, جاڭا كونتسەپتسيالار كەرەك, – دەيدى بۇل جونىندە ا.ايماعامبەتوۆ.
راسىندا تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىز ءوز تاريحىنا كوپ ءمان بەرۋدە. بىراق اقتاڭداق ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. مىسالى, بيىل جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى. الايدا ءالى كۇنگە ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى « ۇلى وتان سوعىسى» دەۋدەن تانباي كەلە جاتقاندار بار, بۇل ءالى كۇنگە ءبىر ىزگە تۇسپەي كەلەدى.
ورازاق سماعۇل ۇلى,
انتروپولوگ-عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك:
– انتروپولوگيا سالاسىنا العاش رەت اكادەميك قانىش ساتباەۆ جان بىتىرگەن. ەندى قازىرگى ارحەولوگتەر نەمەن اينالىسىپ جاتىر؟ شىنىمدى ايتسام, كوڭىلىم تويا قويمايدى. كورشى رەسەيدە شىعىپ جاتقان كىتاپتاردا قازاق حالقىنىڭ ەتنوستىق تاريحىنا بايلانىستى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. ول بىلاي تۇرسىن, ارحەولوگيالىق قازبالاردىڭ ناتيجەسىندە تابىلىپ جاتقان دۇنيەلەردىڭ قازاق حالقىنىڭ اتا-تەگىنە قاتىسى تۋرالى ەشقانداي ماعلۇمات بەرىلمەگەن. بۇگىنگى ارحەولوگتەردىڭ باعىتى دۇرىس ەمەس. ءتىپتى كەيبىر ەتنوستىق تەرميندەردى دۇرىس پايدالانبايمىز. مىسالى, ساقتى سكيف دەيدى. «سكيف» دەگەن ءسوز يتاليان ديالەكتىسىمەن قاراساق, «وڭباعان, نادان» دەگەن ءسوز. ال ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ساق پەن سكيفتىڭ ايىرماشىلىعىن بىلمەيدى.
بولات كومەكوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك:
– ءوز تاريحىن بىلەتىن ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى. تاريح ارقىلى ەلدىڭ سانا-سەزىمى وسەدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى ەلدىڭ سانا-سەزىمى ءبىر دارەجەدە ەدى. قازىر وزگەردى. قازاق – مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت, وسىنى باسا ايتۋ كەرەك. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە شەتەلدەن قانشاما دەرەكتەر الدىق. بىراق ولار بىردە-ءبىر زەرتتەۋدە نەمەسە جوبادا پايدالانىلمايدى. دەرەكتانۋشىلار جوق. ارينە مۇنىڭ ءبارى قاراجاتقا كەپ تىرەلەتىن جۇمىستار. ەندى مينيستر بۇل سالاعا بولىنەتىن قارجى كوبەيەدى دەپ جاتىر. وتە قۋانىشتى جاعداي. وسى دەرەكتانۋ ماسەلەسىن مينيسترلىك ۇنەمى نازاردا ۇستاۋى كەرەك.
مامبەت قويگەلديەۆ,
قازاقستان تاريحشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, اكادەميك:
– بۇل سالاعا مەملەكەتتىڭ قولداۋى جوق ەمەس. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى كوپ قولداۋ كورسەتىلۋدە. بىراق ماسەلە تاريحشىلاردىڭ وزىندە. ءبىز قانشالىقتى دۇرىس باعىت ۇستانىپ وتىرمىز؟ تاقىرىپتاردى قانشالىقتى زەرتتەپ جاتىرمىز؟ ونى وقۋلىققا قانشالىقتى ەنگىزە الدىق؟ تاريح ءبىلىمىن ىرگەلەندىرۋ دەگەن ماسەلە بار. كەڭەس زامانىندا وسى بار بولاتىن. قازىر جوق. مىسالى, وتان تاريحى قانداي تۇجىرىمدارعا نەگىزدەلۋى كەرەك؟ مۇنى كەزىندە ەۋروپانىڭ تورىندە مۇستافا شوقايدىڭ ءوزى ايتقان بولاتىن. ءبىزدىڭ وقۋلىعىمىزدا تاس داۋىرىنەن باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىمىزدىڭ ءبارى جازىلۋى كەرەك. تاريحىمىزدا قانداي ىرگەلى كەزەڭدەر بار؟ سونى اجىراتىپ الۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, تاريحتى ىرگەلەندىرۋ ماسەلەسىن زەرتتەپ, بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمدار جاساۋ كەرەك. ايتپەسە قازىرگى باعىتپەن وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقستان تاريحى وقۋلىعىن الىپ تاستاۋ كەرەك. بارلىق حرونولوگيالىق نارسەلەردى وقىتۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ قازىر كەيبىر وقۋ ورىندارى تاريحتى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدا. ءبىز دۇرىس دەپ باسىمىزدى شۇلعىپ وتىرمىز. ۇيات قوي. ەلدىڭ ءوز-ءوزىن سىيلاماعانى ما؟ باياعىدا ورىس تىلىندە وقىدىق. ەندى جاقىندا قىتاي تىلىندە وقيمىز با؟ قازاقستاندا قازاق تاريحى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلۋى نە دەگەن سۇمدىق؟
جيىندا بۇگىنگى ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ ساپاسى توڭىرەگىندە كوپتەگەن وي-پىكىرلەر ايتىلىپ, بارلىعىنىڭ پىكىرى قازاقستان تاريحى بويىنشا ءبىر بازالىق وقۋلىق دايىنداۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىم توڭىرەگىندە توقايلاستى. جيىندى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ءوزى قورىتتى.
– بۇگىندە ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا بويىنشا ەلىمىزدەگى 7 جوو, تاريح ءپانى بويىنشا 43 ۋنيۆەرسيتەت مامان دايىنداۋدا, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ. – ارينە بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنا كوڭىل تولماۋشىلىق بار. سوندىقتان الەۋەتى جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەر عانا تاريحشى ماماندىعىن دايىنداۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى ءتيىستى كوميتەت زەرتتەيتىن بولادى. پەداگوگتەر ماماندىعى بويىنشا دا سونداي شەشىم قابىلدادىق. بۇگىندە 86 ۋنيۆەرسيتەت پەداگوگ ماماندىعىن دايىندايدى. ارينە سانى كوپ, ساپاسى شە؟ تاريح ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى تۋرالى دا وسى نارسەنى ايتۋعا بولادى. 25 ۋنيۆەرسيتەتتە ارنايى كافەدرا بار. قازىرگى قازاقستان تاريحى ءپانى بويىنشا 150 ساعات بولىنگەن. بۇل جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. باستى ماسەلە نە ۇيرەتىپ, نە وقىتىپ جاتىرمىز؟ تاريح ءپانىن قازىر وقۋشىلار 5-سىنىپتان باستاپ وقيدى. ال 10-11 سىنىپتا سول نارسەلەردى قايتالايدى. ودان جوعارى وقۋ ورنىندا تاعى وقيدى. سوندىقتان سول مازمۇندى ۋنيۆەرسيتەتتە قايتالاۋدىڭ ماڭىزى جوق دەگەن پىكىرلەر ايتىلۋدا. تاريحتى وقىتۋ كەرەك, بىراق باسقا قىرىنان وقىتۋ كەرەك. بۇل باعىتتا 1,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 76 جوبانى قارجىلاندىرىپ وتىرمىز. باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا 2,2 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان. سوندا تاريح سالاسىنا 4 ملرد-قا جۋىق قارجى قاراستىرىلعان. ياعني, قارجى بار, ەندىگى ماسەلە ساپادا. 76 جوبانىڭ ىشىندە ماڭىزدىلارى دا, السىزدەرى دە بار. تاريحتى وقىتۋدا ءبىز كوبىنەسە فاكتىلەرگە, داتالارعا كوبىرەك ءمان بەرىپ كەتكەن سياقتىمىز. مۇنىڭ ءبارى تاريح عىلىمىنا نۇقسان كەلتىرەدى. مەكتەپتەردە 17 106 مۇعالىم بار. وسى مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى قايتادان قاراستىرۋدامىز. دۇنيەجۇزىلىك تاريحتى وقىتۋدا دا ءبىر تۇجىرىمعا كەلۋىمىز كەرەك. ال قازاقستان تاريحى بويىنشا ءبىر بازالىق وقۋلىق دايىنداۋ قاجەت. مەملەكەت تاپسىرىس بەرەدى, قاجەتتى اۆتورلىق ۇجىمدى جينايمىز, ولار 5-11 سىناپتاردا وقىتىلاتىن تاريح ءپانىن دايىنداۋى كەرەك. ۇبت-دا ەڭ كوپ اپپەلياتسيا بەرەتىندەر وسى تاريح ءپانى بويىنشا. ويتكەنى ءبىر دەرەك ءۇش وقۋلىقتا ءۇش ءتۇرلى جازىلعان.
