جۋىردا نەمەرەممەن گروزنىي قالاسىنداعى يسلام مەديتسينالىق ورتالىعىنا بارۋ قاجەتتىگى تۋدى. مارقۇم ءۆاحيدتىڭ ۇلى رۋسلانمەن بايلانىسىپ, گروزنىيعا ماڭداي تىرەپ باراتىن تانىس ادام كەرەكتىگىن ايتتىم. رۋسلان اكەسىمەن بىرگە تۋىسقان اپاسىنىڭ قىزىنىڭ ۇلى ادام سۇلەيمانوۆ دەگەن ازاماتتىڭ تەلەفون ءنومىرىن بەردى. جوسالىدا تۋعان ادام قازاقشا جاقسى سويلەيدى ەكەن, تەلەفون ارقىلى بايلانىستىم. ءبىزدى كۇتىپ الاتىن, قوناقۇيگە ورنالاستىراتىن بولدى. اتىراۋ ارقىلى تاكسيمەن استراحان قالاسىنا, ودان ءارى قاراي گروزنىيعا تۇندەلەتىپ جەتتىك. ادام كۇتىپ الىپ قوناقۇيگە ورنالاستىردى. ەرتەڭىنە ماشينامەن كەلىپ يسلام مەديتسينالىق ورتالىعىنا الىپ باردى.
يسلام مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ تىركەۋ ورنىنا قۇجاتىمىزدى كورسەتىپ, قابىلداۋ بولمەسىنە باردىق. سويلەسىپ, جاعدايدى بىلىسكەننەن كەيىن ەمشىگە جىبەردى. كەزەكتە تۇرعانىمىزدا ءبىر چەشەن ازاماتىمەن قاتار وتىردىق. تانىستىق, قازاقستاننان كەلگەنىمىزدى ايتتىق. ەلمەن سويلەسۋ ءۇشىن «سيم» كارتا الىپ ۇلگەرمەگەنىمىزدى ايتىپ ەدىك, ول سويلەسىپ الۋعا تەلەفونىن بەردى. كەزەكتىڭ رەتى كەلگەندە الگى كىسى ەمشىگە كىرىپ, بىرەر مينۋتتان كەيىن قايتىپ شىعىپ ءبىزدى كىرگىزدى. اللا ءسوزىن ايتۋشى-ەمشى «جاڭاعى كىسى ءوزىنىڭ كەزەگىن سىزدەرگە بەردى, قازىر جۇما نامازىنىڭ ۋاقىتى جاقىنداپ قالدى, وعان دەيىن مەن ءبىر ادامدى عانا قابىلداپ, ەم جۇرگىزە الامىن. سىزدەر قازاقستاننان كەلگەن ەكەنسىزدەر, قازاقتار چەشەن ۇلتىن جويىلىپ كەتۋدەن امان الىپ قالدى. سىزدەردىڭ جولدارىڭىز ۇلكەن, قۇرمەتكە لايىقسىزدار», دەدى. ەم باستالىپ كەتتى.
مەديتسينالىق ورتالىقتا ەم تەگىن ەكەن. چەشەنستان پرەزيدەنتى رامزان قادىروۆ ءتۇرلى الدامشى ەمشى-تاۋىپتەردىڭ, ساۋەگەيلەردىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا, كەسەلگە دۋشار بولعان كىرىپتار جاندارعا قۇران سوزىمەن قۋات بەرۋ ءۇشىن وسى ورتالىقتى اشقان.
ەمشىگە كەلگەن رۋسلان دەگەن سوعىس مۇگەدەگىمەن تانىسىپ, تەز شۇيىركەلەسىپ كەتتىك. ول تاۋلى ايماقتا جەر استىنان شىعىپ جاتقان ىستىق بۇلاق سۋى بارىن ايتتى. كەشەگى كەڭەس كەزىندە ول سۋعا كەلۋشىلەر وتە كوپ بولىپتى, باسىنا شاتىر تىگىپ اپتالاپ جاتىپ ەم الادى ەكەن. سۋعا ءتۇسۋ تەگىن ەكەن. ءبىر كەزدەردە بىرەۋلەر يەلىك ەتىپ اقىلى ەتكەن ەكەن, سۋى اياق استىنان سارقىلىپ قالىپتى. اتاسىنان قازاقتاردىڭ چەشەن ۇلتىنا دەگەن قامقورلىعى جايلى كوپ ەستىگەن رۋسلان ءبىزدى سول بۇلاققا اپاراتىن بولدى.
سودان ءبىزدى ويسحارا (جاڭا گروزنىي) دەگەن قالاشىقتاعى ءوزىمىز قالاعانداي ورىنعا الىپ باردى. كوردىك, ۇناتتىق. ارنايى قۇبىرمەن كەلەتىن شيپالى سۋ ەمىن العاننان كەيىن ماسساج جاسايتىن كرەسلوسى بار. وسى جەرگە رۋسلان ءبىزدى كۇندە الىپ كەلىپ, ءبىز ەم الىپ بولعانشا (شاماسى 1,5-2 ساعات) كۇتىپ ءجۇردى. ەم بىتكەسىن ۇيىنە الىپ كەلەدى. ءۇيى مەن ويسحارانىڭ اراسى 20 شاقىرىمداي. رۋسلاننىڭ ۇيىندە ءتورت كۇن جاتتىق. كۇندە چەشەننىڭ ءبىر ۇلتتىق تاعامىن دايىنداپ قوناقاسى بەرىپ, ول تاماق نەدەن جانە قالاي دايىندالاتىنىن ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ وتىرادى. رۋسلان ءبىزدى ۇيىنە الىپ كەلە جاتقاندا ء«بىز ءۇشىن اقىسىز-پۇلسىز بەينەتكە ءتۇسىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ قىزمەتىنىڭ قايتارىمىن نەمەن وتەيمىن؟» دەپ ويلاندىم. ۇيىنە كىرگەن بويدا ايەلىنە «قازاقتا جاڭادان ءۇي سالعاندا, كولىك العاندا, تاعى باسقا قۋانىشتاردا بايعازى بەرەدى. مىناۋ مەنىڭ ۇيىڭە بەرگەن بايعازىم» دەپ اقشا ۇسىندىم. المادى. ءبىر كەزدەرى قاپ تاۋىنان ارىپ اشىپ-كەلگەن اتالارىن پانالاتقان ۇلتىمنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ ۇرپاعىنان كوپ جاقسىلىق كوردىم.
چەشەنستان ەكى سوعىستى باستان كەشىرگەن تۇستا قالالارىنىڭ تاس-تالقانى شىعىپ, ەل-جۇرت ءۇي-جايلارىن تاستاپ بەزىپ كەتكەن كەزى دە بولدى عوي. وسىدان دا ءتورت كۇن رۋسلاننىڭ ۇيىندەگى بوس ۋاقىتىمىزدا ەل-جۇرتىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسى, مادەنيەتى, سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى جايلى كوپ سويلەستىك. قازىر مۇنداعى كەز كەلگەن قالا مەن اۋىلدا جۇرتتىڭ تىنىش, قورقىنىشسىز ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسالعان. كىسى توناۋ, قاراقشىلىق, ۇرىپ-سوعىپ كەتۋ, كولىك اپاتى, ودان بولاتىن ادام ءولىمى جوقتىڭ قاسى. رەسەي فەدەراتسياسى بويىنشا چەشەنستان جاعدايى قالىپتى, ەڭ قاۋىپسىز ايماق بولىپ سانالادى ەكەن. ساۋدا نۇكتەلەرىندە, مەيرامحانالار مەن كافەلەرىندە سپيرتتىك ىشىمدىكتەر ساتىلمايدى. قۇمار ويىندار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ەسىن الاتىن تۇنگى كلۋبتارعا دا تىيىم سالىنعان.
قالالارى مەن اۋدان ورتالىقتارىندا, اۋىلدارىندا كوشە تازالىعىنا قاتتى ءمان بەرەتىنى ۇنادى. ءۇي قوجايىندارى, كافە, دۇكەن, مايدا بيزنەس يەلەرى اۋلاسىن, كوشە بەتىندەگى اۋلا الدىن, تروتۋاردى تازالاپ ايناداي ەتىپ وتىرۋ مىندەتتەلگەن جانە بۇل تالاپتى ورىنداماۋ ۇلكەن ايىپ سانالادى. بۇل ەرەجەنى بۇزعانىڭ ءۇشىن كورەتىن شارا, الاتىن جازاڭ قاتاڭ. لاقتىرىپ تاستاعان سۋسىن قۇتىلارى, ءتۇرلى قالدىقتاردى كەزدەستىرمەيسىڭ.
ءبىر تاڭعالارلىعى چەشەندەر اۋلاسىندا يت ۇستامايدى ەكەن. ءوزىم وسىنشا كۇن, ءتۇن جۇرگەندە ءيتتىڭ ۇرگەن داۋىسىن ەستىمەدىم. كوشەدە بوس جۇرگەن مال كورمەدىم. چەشەن ۇلتى بار ماتەريالدىق مۇمكىندىگىن تۇرعىزعان ءۇيىنىڭ, دۋالىنىڭ, قاقپاسىنىڭ ادەمىلىگىنە, ءتىپتى ارحيتەكتۋرالىق اسەمدىگىنە جۇمسايدى ەكەن. رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىندا بولسا دا رۋحاني تۇرعىدا ەركىن ەلدەگى كوپ جاڭالىققا ەرىكسىز قىزىقتىم.
قىزىلوردادان بارعانىمىزدا كۇتىپ العان ادام سۇلەيمانوۆ ءبىز ورنالاساتىن قوناقۇيدىڭ ەكى تاۋلىكتىك اقىسىن ءوزى تولەپ قويىپتى. العاشقى كۇندەرگە قاجەتتى زاتتارىمىزدى دا ءوزى ساتىپ الىپ جەتكىزىپ بەردى. بىرنەشە رەت مەيرامحانادا قوناقاسى بەردى.
بىزگە كورشى بولمەدە جاقىن ماڭداعى اۋىلدان كەلگەن اناسى مەن قىزى جايعاستى. قازاقستاننان كەلگەن قوناقسىزدار دەپ ءبىزدى ۇنەمى شايعا, تاماققا شاقىرىپ ءجۇردى. قايتار ۋاقىتىمىزدا جوعارىدا ايتقان رۋسلان ءبىزدى الىپ كەتۋگە كەلگەندە, كورشىمىز ء«بىز سىزدەر ءۇشىن مەيرامحاناعا قوناقاسىعا تاپسىرىس بەرىپ قويعانبىز, قازىر سول تاماقتى تاكسيمەن الىپ كەلەدى» دەپ تۇر. كورشىلەردىڭ قوناقاسى تاماعىن جەپ, راحمەتىمىزدى ايتىپ, قيماي قوشتاستىق.
رۋسلاننىڭ حۋسني ەسىمدى دوسىمەن تانىسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى كوپتەن بىلەتىن ادامدارشا اڭگىمەلەستىك. مەن قارماقشىدا, قىزىلوردادا ءوزىم بىلەتىن ازىن-اۋلاق ارالاسقان, تانىس بولعان چەشەن ازاماتتارىمەن قارىم-قاتىناسىمدى, ولاردىڭ ماعان جاساعان جاقسىلىقتارى جايلى ايتىپ وتىردىم. ءبىراز اڭگىمەدەن كەيىن الگى حۋسني ءبىزدى استراحانعا جەتكىزىپ سالاتىنىن ايتتى. اقشا بەرسەم المايدى, دوسىنىڭ قوناعىنا قۇرمەت كورسەتكەن ءحۋسنيدىڭ ازاماتتىعىنا ريزا بولدىم.
سول ساپاردا گروزنىيدىڭ «مينۋتكا» دەگەن جەرىنەن تاكسيگە وتىردىق. تاكسيشى چەشەن ازاماتى, ءبىزدىڭ جۇزىمىزگە قاراپ: «قازاقستاننان ەمەسسىزدەر مە؟» دەپ سۇرادى. ءبىز جاۋاپ بەرىپ جاتىرمىز. «مۇمكىن قىزىلوردالىق بولارسىزدار؟» دەيدى الگى تاكسيشى. ءبىز تاعى باس يزەيمىز. كۇماندانىپ تۇرعانىن ءتۇسىنىپ, ءوزىمىزدىڭ شىنىمەن دە قىزىلوردادان ەكەنىمىزدى ايتتىق. سودان تاۋسىلمايتىن اڭگىمە باستالىپ كەتتى. سويتسەك ونىڭ ماليكا دەگەن اپاسى قىزىلوردادا تۇرىپتى. ءبىزدى ماليكامەن سويلەستىردى. ول كىسى تەلەفوننىڭ ار جاعىنان «باكاەۆ دەگەن چەشەندى تانيسىڭ با, «شانحاي» جاقتاعى يليچ, سەمەنكوۆ كوشەلەرىن بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراپ جاتىر. ءبىراز سويلەستىك.... ماقساتتى جەرىمىزگە جەتكەسىن تاكسيشى «مەن كەتپەيمىن. سىزدەر مىنا مەكەمەدەگى ىزدەپ كەلە جاتقان ادامىڭىزعا جولىعىڭىز, ول كىسى ورنىندا بولماسا, مەن قاجەتتى جەرلەرىڭىزگە جەتكىزىپ سالامىن» دەدى. بىراق ءبىز وعان راحمەتىمىزدى ايتىپ قوشتاستىق.
ەلگە قايتاتىن كۇنگى سوڭعى شايدان كەيىن رۋسلاننىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ باسى قوسىلعان تۇستا «كوزقاراس» دەگەن مىسال اڭگىمە ايتىپ بەردىم.
ء بىر كۇنى ءبىر كىسى بالتاسىن جوعالتىپ الادى. كورشى بالادان كۇدىكتەنىپ, ارتىنان باقىلاي باستايدى. قاراسا, جىگىت شىنىمەن-اق ۇرىعا ۇقسايدى: ءجۇرىسى دە, قيمىلى دا, جۇرتقا قاراعانى دا, بۇكىل ءپىشىنى دە ۇرىنىكىندەي.
ءبىراز كۇننەن كەيىن ول كىسى بالتاسىن وتىننىڭ استىنان تاۋىپ الادى.
كەيىن كورشى جىگىتتى تاعى كوردى. قاراسا, مۇلدە ۇرىعا ۇقسامايدى, ءجۇرىسى دە, قيمىلى دا, كوزقاراسى دا ءاپ-اسەم.
اسىلى, بارلىعى قانداي كوزبەن, قانداي پيعىلمەن قاراۋعا بايلانىستى بولسا كەرەك…
وسى ساپارىمدا دەپورتاتسياعا ۇشىراعان ەلگە قازاق حالقىنىڭ ۇسىنعان قايىرىمدى قولى, بولىسكەن جۇرەك جىلۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا كورسەتكەن دوستىق سەزىمدەرىنىڭ جەمىسى عاسىرلارعا جالعاسقانىنىڭ كۋاسى بولدىم. اتا-بابالارىنىڭ, «قازاقتار چەشەن ۇلتىنا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كوپ كومەكتەستى, قازاق حالقىنا قۇرمەتپەن قاراڭدار» دەپ ايتىپ كەتكەن وسيەتتەرىن, اماناتتارىن ىسكە اسىرىپ جۇرگەن چەشەن ۇلتىنىڭ ۇرپاقتارىنا قالاي عانا ءتانتى بولماسسىڭ...
ءسابي اڭسات,
ەڭبەك ارداگەرى
قىزىلوردا
