ارالدى ازدىرىپ العان ەلىمىزدىڭ قازىرگى قولىنا ۇستاپ, كوزىنە نۇر ەتكەنى جالعىز تەڭىز – كاسپي. بالىعى اسقا, جاعاسى دەمالىسقا, سۋى تىرشىلىككە, قارىم-قاتىناس, ساۋدا-ساتتىققا, وزگە دە بايلىق-بارى قاجەتىمىزگە جاراپ كەلە جاتقان كاسپيدى «جالعىز» دەپ ماڭدايعا باسا الدىق پا, جوق, بارىن تالاپ پايدالانۋدان ءارى اسا الماي ءجۇرمىز بە؟ ايتىلعان ءسوز, جاسالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى قانداي؟ راسىندا, سول جالعىزدىڭ مۇڭى دا, جىرى دا جەتكىلىكتى سياقتى.
ارالدى ازدىرىپ العان ەلىمىزدىڭ قازىرگى قولىنا ۇستاپ, كوزىنە نۇر ەتكەنى جالعىز تەڭىز – كاسپي. بالىعى اسقا, جاعاسى دەمالىسقا, سۋى تىرشىلىككە, قارىم-قاتىناس, ساۋدا-ساتتىققا, وزگە دە بايلىق-بارى قاجەتىمىزگە جاراپ كەلە جاتقان كاسپيدى «جالعىز» دەپ ماڭدايعا باسا الدىق پا, جوق, بارىن تالاپ پايدالانۋدان ءارى اسا الماي ءجۇرمىز بە؟ ايتىلعان ءسوز, جاسالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى قانداي؟ راسىندا, سول جالعىزدىڭ مۇڭى دا, جىرى دا جەتكىلىكتى سياقتى.
وسىدان ون جىل بۇرىن يراننىڭ تەھران قالاسىندا كاسپي ايماعىن مەكەن ەتەتىن بەس مەملەكەتتىڭ ۇكىمەت باسشىلارى كاسپيدىڭ تەڭىزدىك ورتاسىن قورعاۋ, ونىڭ بيولوگيالىق رەسۋرستارىن لاستانۋدان ساقتاۋ, ب ۇلىنسە قالپىنا كەلتىرۋ, تەڭىزدى جاۋاپتى پايدالانۋ, بۇل ماسەلەدەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كونۆەنتسياعا قول قويدى. كونۆەنتسيا ومىرگە اكەلگەن تاعى ءبىر جاڭالىق ول قابىلدانعان 12 تامىزدىڭ – كاسپي كۇنى دەپ اتالۋى. جىل سايىن وسى قارساڭدا كوك تەڭىز جاعاسىندا كورشى وتىرعان ەلدەردىڭ وكىلدەرى بىرلەسىپ, مادەني شارا, ءتۇرلى جارىستار وتكىزىپ تاراسادى. ال بيىل اقتاۋدا «كاسپي تەڭىزىن بيورەسۋرستارىن قورعاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق ەكولوگيالىق فورۋم ءوتتى.
كاسپي بۇگىندە تەك تەڭىز ەمەس, ۇلكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزعا يە نىسانعا اينالدى. شارتاراپتى بايلانىستىرار التىن كوپىر دە – ءوزى, جاندى-جانسىز قازىنالارعا تولى قازان دا – ءوزى, تەڭىزدىڭ كۇمىس سۋىنا شومىلىپ, جاعالاۋداعى التىن قۇم مەن قيىرشىق تاسىنا جانتايىپ, دەنساۋلىقتى كۇتىپ, جان-جۇيكەمدى دەمالتامىن دەگەننىڭ دىتتەگەنى دە – ءوزى. ەڭ باستى الاڭ تەڭىز تابانىنان مۇناي وندىرۋگە بايلانىستى بولىپ تۇر. قازىردىڭ وزىندە تەڭىزدە سولتۇستىك كاسپيدىڭ مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋ ءۇشىن 300-دەي ءىرى توننالىق كەمەلەر جوسىپ ءجۇر. قىزۋ جۇمىسپەن ولاردىڭ كۇنىنە قانشا شاقىرىم شيىرلايتىنى ءمالىم ەمەس, ال ول تەڭىزدىڭ بيوالۋانتۇرلىلىك ورتاسىنا نۇقسان كەلتىرەتىنى انىق. ال بەتى ءارى بولسىن, ارينە, بىراق «جان بار جەردە جازىم بار» دەگەندەي, قۇبىرلار جارىلىپ نەمەسە وزگە دە ساتسىزدىكتەر ورىن الىپ تەڭىزگە مۇناي توگىلەتىن بولسا, كاسپيدىڭ فيتوپلانكتونىن تۇنشىقتىرىپ, وتتەگىنىڭ جاسالۋىن تومەندەتىپ, كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەما تۋىنداتىپ جىبەرەدى. بالىق قورى ازايىپ, سۋ ساپاسى تومەندەپ, تەڭىز تۇبىندەگى تىرشىلىك ءۇشىن اسا ماڭىزدى بيولوگيالىق الۋان ءسان-سالتاناتتىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى بىت-شىت بولادى جانە ونىڭ قانشا ۋاقىتتان سوڭ قالپىنا كەلەرى دە ءمالىم ەمەس.
الدىن الا دابىل قاققان مامانداردىڭ, تابيعات جاناشىرلارىنىڭ جانايقايىنا وراي جاسالىپ جاتقان جۇمىستار دا جوق ەمەس ەكەن. فورۋمدا ءسوز العان ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءا.شوجەعۇلوۆ وسى ماسەلەلەرگە توقتالدى. «وبلىس اكىمدىگىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ اكۆاتورياسىن قورعاۋ مەن ساقتاۋ جونىندە بەلگىلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە», دەگەن ول تەڭىز جاعاسىن بويلاي تۇركىمەنستان شەكاراسىنان اتىراۋ وبلىسىنىڭ ايماعىنا دەيىن 1399 شاقىرىم سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن جولاقتارىنىڭ بەلگىلەنگەندىگىن, سوڭعى بەس جىل كولەمىندە عارىشتىق قاشىقتىقتان ايماقتارعا ءبولۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ارقىلى تەڭىز قايراڭى مەن جاعالاۋىنا ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزىلگەندىگىن, جاعالاۋدا ءۇش ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرىلعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. جەرگىلىكتى ماڭىزداعى ايرىقشا قورعالاتىن مارتەبەسىمەن تاعى دا ۇشەۋى قۇرىلاتىن بۇل اۋماقتار جاعالاۋلىق ايماقتاردا تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار ەكەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ق.مۇساباەۆ «كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا بيورەسۋرستاردى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى» تۋرالى بايانداماسىندا اتقارىلعان جۇمىستارمەن تانىستىردى.
–- كاسپي مەملەكەتارالىق سۋ قويماسى جانە تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ بۇكىل كاسپي ايماعى مەملەكەتتەرىنىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن
