609 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى بار
ە.تۇرعىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, مينيسترلىك ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ كوكتەمگى توتەنشە جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپىن ازايتۋ بويىنشا ءىس-شارالار كەشەنىن جۇرگىزۋدە. «قازگيدرومەت» رمك-نىڭ الدىن الا بولجام دەرەكتەرى بويىنشا ەلدەگى قار مەن وزەندەر باسسەيندەرىندەگى ىلعال قورىنىڭ كولەمى نورمادان ايتارلىقتاي جوعارى. قار باسۋ پروتسەسى جالعاسۋدا. نۇر-سۇلتان قالاسىندا, شىعىس قازاقستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جاعداي قيىنداۋى مۇمكىن. «قازىر ەلىمىزدە 609 ەلدى مەكەندى جانە 675 اۆتوموبيل جولىن, 259 تەمىرجولدى سۋ باسۋ قاۋپى بار», دەدى مينيستر.
سۋ باسۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەلدى مەكەندەردەن 8,8 ملن تەكشە مەتردەن اسا قار شىعاردى. 13,5 مىڭ توننا جانار-جاعارماي, 152,6 مىڭ توننا ينەرتتى ماتەريال, 840 مىڭ قۇم سالىنعان قاپ پەن 47 توننا جارىلعىش قورى جاسالدى. توتەنشە رەزەرۆتەردە 34 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.
سۋ باسقان جاعدايدا ەۆاكۋاتسيالاناتىن حالىقتى قابىلدايتىن 1700 بەكەت ازىرلەندى, مارشرۋتتار جاڭارتىلدى, قاجەتتى كولىك ءبولىندى. تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اكىمدىكتەر قاجەتتى قۇرالداردى (پالاتكالار, توسەكتەر), ازىق-ت ۇلىك پەن اۋىز سۋ قورىن دايىندادى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنان جالپى سانى 9 مىڭ ادام جانە 1730 بىرلىك تەحنيكادان ارنايى كۇشتەر مەن قۇرالدار توپتامالارى قۇرىلدى.
بيىلعى 25-26 اقپاندا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ باسقارۋ شتابى «كوكتەم-2020» رەسپۋبليكالىق كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزە باستادى, شارا بارىسىندا جۇمىلدىرىلعان كۇشتەردىڭ ازىرلىگى تەكسەرىلەدى. سۋ تاسقىنى قاتەرلەرىنىڭ الدىن الۋ جانە ونى جويۋ جونىندەگى 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل 3 جىل ىشىندە 437 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپىن بولدىرماۋعا جانە 287 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋىپ-قاتەرىن بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاۋ بويىنشا جول كارتاسى شەڭبەرىندە 900 بىرلىك تەحنيكا, ونىڭ ىشىندە موتوپومپالار, ءجۇزۋ قۇرالدارى, جول تالعامايتىن قۇرالدار ساتىپ الىندى. «جالپى, بيىل سۋ تاسقىنىنا تولىق ازىرلىك تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە. سۋ قورعاۋ ايماقتارى شەگىندە ورنالاسقان ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىن قاۋىپسىز ۋچاسكەلەرگە كوشىرۋ بويىنشا جوسپارلانعان ءىس-شارالار ورىندالماي جاتىر. بۇل وتە شىعىندى ءىس-شارا ەكەنى ءسوزسىز, الايدا جۇمىس ىستەمەسە, سالدارى بۇدان دا اۋقىمدى بولۋى مۇمكىن» دەدى ە.تۇرعىمباەۆ.
2019 جىلى جوسپارلانعان 91 ءىس-شارانىڭ 36-سى ىسكە اسىرىلماي قالدى. 2020 جىلى 132 ءىس-شارانىڭ ىسكە اسىرىلماۋ قاۋپى بار, سونىڭ 53 ءىس-شاراسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كوزدەلگەن.
وسىعان بايلانىستى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جوسپارلانعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاراجات قاراستىرۋدى, 2020 جىلى جول كارتاسىنىڭ بارلىق ءىس-شارالارىن اياقتاۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلداۋدى جانە اۋماقتاردى دامىتۋ جوسپارلارى شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا سۋ تاسقىنى قاۋىپ-قاتەرلەرىنىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋدى ۇسىندى.
سونداي-اق ەرىگەن قار سۋلارىنىڭ باسۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ەلدى مەكەندەردى قاردان تازارتۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى. ە.تۇرعىمباەۆ يەسىز سۋ قويمالارى مەن بوگەتتەردى مەملەكەتتىك مەنشىككە اۋىستىرۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى. «سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە بىزدە سۋ قويمالارىندا بوس ورىن بولۋى ءتيىس. ونسىز وزەندەردىڭ قاۋىپسىز دەڭگەيىن رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر.
قاۋىپتىلىك كارتاسى جاسالدى
وزەن باسسەيندەرىندە قالىپتاسقان گيدرومەتەورولوگيالىق جاعدايلار تۋرالى بايانداعان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ قار تازالاۋ ناۋرىز ايىندا دا جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى. ول قازاقستاندا توتەنشە جاعدايدىڭ تۋىنداۋ قاۋپى اسا جوعارى جەرلەر كورسەتىلگەن قاۋىپتىلىك كارتاسى جاسالعانىن ايتتى.
«قازگيدرومەت» ناۋرىز ايىنان باستاپ اپتا سايىن گيدرولوگيالىق بولجامداردى ۇسىناتىن بولادى. بۇل بولجام 3 كۇن سايىن جاڭارتىلىپ وتىرادى. ودان بولەك, سۋ تاسقىنى قاۋپى تونگەن جاعدايدا 2-3 تاۋلىك بۇرىن دابىلدى ەسكەرتۋلەر بەرىلەدى. نەگىزى مۇنداي ەسكەرتۋلەر نورما بويىنشا 6 ساعات بۇرىن بەرىلۋى ءتيىس.
ناۋرىز ايىنداعى سينوپتيكتىك بولجامعا سايكەس اۋا تەمپەراتۋراسى مەن جاۋىن-شاشىن مولشەرى قازاقستاننىڭ باسىم اۋماعىندا كليماتتىق نورمادان جوعارى بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى تاسقىن سۋلاردى وتكىزۋگە دايىنداۋ ماقساتىندا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدا. سۋ تاسقىنىنا قارسى كوميسسيا قۇرىلدى.
«قار كوپ مولشەردە جاۋعانىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى كۇرت كوتەرىلگەن جاعدايدا ءبىز سۋ قويمالارىنان سۋدى ەداۋىر اعىزۋعا ءماجبۇر بولامىز. وسىعان بايلانىستى اكىمدىكتەر توتەنشە جاعدايعا جول بەرمەۋ جونىندە ءتيىستى شارالار قابىلداۋى قاجەت», دەدى م.مىرزاعاليەۆ.
ول سوڭعى جىلدارى گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتتى جابدىقتاۋعا ەلەۋلى كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان اۋماعىن گيدرومەتەورولوگيالىق مونيتورينگپەن قامتۋدى ارتتىرۋعا, سينوپتيكتىك جانە گيدرولوگيالىق بولجامداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ دايىندىعى تۋرالى بايانداعان يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ق.وسكەنباەۆ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردى دايىنداۋ شەڭبەرىندە سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلىپ, ورتالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە جول قىزمەتتەرىنىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن كوميسسيالار قۇرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىندە رەسپۋبليكالىق جەلىنىڭ ۇزىندىعى – 24,9 مىڭ شاقىرىم, وندا 1 277 كوپىر جانە 14 994 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى بار. ونىڭ ىشىندە 464 قاۋىپتى ۋچاسكە, 66 كوپىر جانە 852 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى باقىلاۋعا الىندى, وعان 883 بىرلىك جول-پايدالانۋ تەحنيكاسى بەكىتىلگەن. تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلدى, اۆتوجولدار مەن جول قۇرىلىستارىنا كۇن سايىن پاترۋلدەۋ جۇرگىزىلەدى.
پويىزداردىڭ ۇزدىكسىز جانە قاۋىپسىز قوزعالىسىن, جولدىڭ, جاساندى قۇرىلىستاردىڭ ۋاقتىلى دايىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «قتج» ۇلتتىق كومپانياسى بۇيرىعى بويىنشا تاسقىن كەزەڭىندە جول مەن جاساندى قۇرىلىستاردىڭ ساقتالۋىن جانە تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇيىمداستىرۋ-تەحنيكالىق ءىس-شارالارى كوزدەلگەن.
«جالپى, سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە دايىندىق جۇمىستارى مينيسترلىكتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا», دەدى ق.وسكەنباەۆ.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رومان سكليار ءوز كەزەگىندە سۋ باسۋ قاۋپى ەرەكشە باقىلاۋدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز سۋ تاسقىنى جاعدايىن باقىلاۋدا ۇستايمىز. اپتا سايىن بۇل ماسەلە سەلەكتورلىق رەجىمدە قارالاتىن بولادى», دەدى ر.سكليار.
ماسەلەنى پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قورىتىندىلادى. «بولجام بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق, سولتۇستىك, شىعىس بولىگىندە قار كوپ مولشەردە ەريدى دەپ كۇتىلۋدە. سوندىقتان بارلىق اكىمدەر جاعدايدى كۇندەلىكتى باقىلاۋعا الۋى ءتيىس. قاردى, اسىرەسە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەن شىعارۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى قۇرالدار مەن تەحنيكانى جۇمىلدىرۋ كەرەك. وزەن ارنالارىن, اعىنداردى, نوسەرلى كارىزدەردى تازارتۋدى, ۋاقىتشا توپىراق ۇيىندىلەرى مەن بوگەتتەر سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى قىزمەتتەرى ناقتى مونيتورينگ پەن باقىلاۋ جاساۋى كەرەك» دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوتراسسالار مەن تەمىرجولدارداعى سۋ تاسقىنىن بولدىرماۋ ءۇشىن تاۋلىك بويى باقىلاۋ جاساۋدى ۇيىمداستىرۋدى, سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارى ارقىلى تاسقىن سۋدى وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
«ەكولوگيا مينيسترلىگى بولجامدى مالىمەتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, سۋ قويمالارىن تولتىرۋدىڭ قاۋىپسىز كولەمىن انىقتاپ, ونىڭ تولتىرىلۋىنا تۇراقتى باقىلاۋ جاساۋدى قامتاماسىز ەتسىن. قاجەت بولعان جاعدايدا سۋ قويمالارىن الدىن الا بوساتۋ شارالارىن قابىلداۋ كەرەك» دەدى ا.مامين.
پرەمەر-مينيستر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى شتابتار قۇرۋدى, كۇشتەر مەن قۇرالداردىڭ, ونىڭ ىشىندە حالىقتى حاباردار ەتۋ جۇيەلەرىنىڭ ورىن الۋى مۇمكىن توتەنشە جاعدايلارعا تولىق دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ
سونداي-اق ۇكىمەت وتىرىسىندا بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ شارالارى قارالدى. اتالعان باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ, «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلدار جۇماعازيەۆ جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ باياندادى.
ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى», «ەڭبەك» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2019 جىلى وسى باعدارلامالار اياسىندا 5903 جوباعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلدى, ونىڭ 3700-ءى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندارعا جانە 2200-ءى جاڭا ءوندىرىس ورنىن قۇرۋعا نەمەسە جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالدى.
2019 جىلى ءىجو-دەگى شوب ۇلەسى 29,5%-دى قۇرادى. وتكەن بەس جىلدا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جانە بيزنەستىڭ ءتۇرلى وپەراتسيالىق شىعىندارىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق باستامالاردىڭ 7 پاكەتى قابىلداندى.
قابىلدانعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى – قازاقستاننىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىسىندە الەمنىڭ 190 مەملەكەتىنىڭ اراسىندا توپ-25 ۇزدىك ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى بولدى.
قازىر بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق شارالاردىڭ 8-ءشى پاكەتى ازىرلەنىپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. قۇجات شارتتاردى تىركەۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋدى ء(مورتابان قويۋدى جويۋ), قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋشىنى تىركەۋ ءتارتىبىن جەدەلدەتۋدى (ونلاين, 1 كۇن ىشىندە), 1 كۇن ىشىندە ونلاين بانكتىك شوتتاردى اشۋ مۇمكىندىگىن, جەكەلەگەن راسىمدەر بويىنشا حابارلاۋ قاجەتتىگىن بولدىرماۋدى (مسقب, جول پوليتسياسى), اقپاراتقا جاريا قول جەتكىزۋ ارقىلى مامىلەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋدى (تىيىم سالۋ, اۋىرتپالىقتار, زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن جىلجىمايتىن م ۇلىككە مەنشىك قۇقىعى تۋرالى), بىرقاتار رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن ءبىر پاكەتكە بىرىكتىرۋدى جانە ت.ب. قاراستىرادى.
اتالعان ماسەلەنى پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قورىتىندىلادى. «ۇكىمەت الدىنا شوب ءرولىن كۇشەيتۋ جانە ونىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسىن 2025 جىلعا قاراي كەمىندە 35%-عا, ال 2050 جىلعا قاراي 50%-عا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى. وسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ جانە بيزنەستى دامىتۋعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن اۋقىمدى ءارى جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر» دەدى ا.مامين.
پرەمەر-مينيستر بيزنەستى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن جانە ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىگىن كۇشەيتەتىن شارالار مەن باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى. «قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى ساپالى ءارى ءتيىمدى ورىنداۋ ءۇشىن ۇيلەسىمدى جۇمىستى قولعا الۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا 8-ءشى شارالار پاكەتىن قابىلداۋدى جەدەلدەتىپ, وسى جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن پارلامەنتتە ءتيىستى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قاجەت» دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە شىلدەگە دەيىن ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى نەگىزىندە كاسىپكەرلەردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن الۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتەتىن «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋدى تاپسىردى.
